Μερικές σκέψεις για τις διαφορετικές γενιές στην ίδια αίθουσα και τη δυσκολία να συναντήσουμε μια άλλη εποχή χωρίς να την ειρωνευτούμε.
Μια ερωτική εξομολόγηση, μια δραματική χειρονομία, ένα τέρας που κάποτε τρόμαζε ολόκληρες αίθουσες. Σήμερα, κάποιος γελάει. Ο διπλανός του ενοχλείται, ένας τρίτος ακολουθεί το γέλιο και, κάπου εκεί, η προσοχή μεταφέρεται από την οθόνη στους θεατές.
Βλέπουμε την ίδια ταινία, αλλά μάλλον δεν παρακολουθούμε ακριβώς το ίδιο πράγμα.
Το ερώτημα έχει ενδιαφέρον, ειδικά όταν αφορά παλιότερες ταινίες: Πώς στεκόμαστε απέναντι σε έναν τρόπο έκφρασης που μας φαίνεται ξένος; Και πόσο εύκολα το διαφορετικό μετατρέπεται στα μάτια μας σε γελοίο;
Το παλιό δεν μας μιλά πάντα στη γλώσσα μας
Ας σκεφτούμε μια σκηνή στην οποία ο πρωταγωνιστής δηλώνει τον έρωτά του με μια σοβαρότητα που σήμερα θα μας έφερνε σε αμηχανία. Τη μουσική που υπογραμμίζει κάθε συναίσθημα, έναν διάλογο που μας ακούγεται υπερβολικά επίσημος ή ένα ειδικό εφέ του οποίου ο μηχανισμός φαίνεται πλέον αρκετά καθαρά.
Δεν είναι παράξενο να μας ξεφύγει ένα γέλιο. Ούτε γίνεται, προφανώς, να μπούμε στην αίθουσα αφήνοντας στην είσοδο όσα έχουμε δει και μάθει. Για τη δική μας γενιά, μια ταινία πολλών δεκαετιών μπορεί να απαιτεί μια μικρή εξοικείωση με τον ρυθμό και τις συμβάσεις της.
Το ενδιαφέρον αρχίζει όταν αναρωτιόμαστε τι ακριβώς μας έκανε να γελάσουμε.
Η σκηνή μάς φάνηκε άστοχη; Αναγνωρίσαμε κάτι αστείο που ίσως υπήρχε εξαρχής; Ή απλώς δυσκολευτήκαμε να δεχτούμε έναν διαφορετικό τρόπο να εκφράζεται η συγκίνηση;
Το ότι μια ταινία είναι παλιά δεν σημαίνει πως κάθε στιγμή της είναι αριστούργημα. Αλλά ούτε η απόστασή της από το σημερινό γούστο αρκεί για να την ξεγράψουμε.
Το γέλιο και η ασφάλεια της ειρωνείας
Υπάρχει, ωστόσο, και μια άλλη πιθανή διάσταση. Η ειρωνεία μπορεί να λειτουργήσει ως ένας ασφαλής τρόπος να κρατήσουμε απόσταση από αυτό που βλέπουμε. Πριν προλάβει μια σκηνή να μας συγκινήσει, βρίσκουμε το στοιχείο που μπορούμε να σχολιάσουμε. Έτσι, δεν κινδυνεύουμε να φανεί ότι την πήραμε υπερβολικά στα σοβαρά.
Ίσως μας αφορά περισσότερο απ’ όσο θέλουμε να παραδεχτούμε. Είναι ευκολότερο να κάνεις μια έξυπνη παρατήρηση για μια ερωτική εξομολόγηση παρά να δεχτείς ότι, ακόμη και μέσα στην υπερβολή της, κάτι σου λέει.
Βέβαια, αυτό δεν είναι αποκλειστικό χαρακτηριστικό των νεότερων. Η συγκατάβαση απέναντι σε ό,τι αγαπά μια άλλη γενιά μπορεί να κινηθεί και προς τις δύο κατευθύνσεις. Όπως ένας νέος μπορεί να απορρίψει μια παλιά ταινία ως ξεπερασμένη, έτσι και ένας μεγαλύτερος μπορεί να θεωρήσει εκ των προτέρων επιφανειακό οτιδήποτε συγκινεί τους σημερινούς εικοσάρηδες.
Και στις δύο περιπτώσεις, η συζήτηση τελειώνει πριν καν αρχίσει.
Διαφορετικές γενιές, ίδια αίθουσα
Η ομορφιά μιας επανέκδοσης βρίσκεται και σε αυτή τη συνάντηση. Κάποιος επιστρέφει σε μια ταινία που θυμάται από τα νεανικά του χρόνια. Κάποιος άλλος την ανακαλύπτει για πρώτη φορά. Ο πρώτος κουβαλά αναμνήσεις, ο δεύτερος απορίες και διαφορετικές προσδοκίες.
Δεν χρειάζεται να αντιδράσουν με τον ίδιο τρόπο. Χρειάζεται, όμως, να αφήσουν χώρο ο ένας στην εμπειρία του άλλου. Το αυθόρμητο γέλιο είναι μέρος της προβολής. Το διαρκές, επιδεικτικό σχολίασμα μπορεί να στερήσει από τον διπλανό τη δυνατότητα να παρακολουθήσει όπως εκείνος επιθυμεί.
Μετά την ταινία υπάρχει χρόνος να διαφωνήσουμε. Να εξηγήσει ο μεγαλύτερος τι έβλεπε κάποτε σε αυτήν και να πει ο νεότερος τι βρήκε σήμερα αμήχανο, αστείο ή απρόσμενα οικείο.
Δεν χρωστάμε θαυμασμό σε κάθε παλιά ταινία. Μια ευκαιρία να μας μιλήσει, ωστόσο, μάλλον αξίζει να της τη δώσουμε.
