Διεθνής Ημέρα κατά του Φασισμού και του Αντισημιτισμού η 9η Νοεμβρίου, ημερομηνία που συμπίπτει με την επέτειο της Νύχτας των Κρυστάλλων, ενός από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια της ναζιστικής ιστορίας.
Με αφορμή τη συμπλήρωση 88 χρόνων από τα γεγονότα του 1938, το Associated Press δημοσίευσε τη μαρτυρία του George Shefi, σήμερα 94 ετών και κατοίκου Ιερουσαλήμ, ο οποίος επέστρεψε στο Βερολίνο, εκεί όπου έζησε ως παιδί τη νύχτα των πογκρόμ.
Η ιστορία του George Shefi
Ήταν μόλις έξι ετών όταν, στις 9 Νοεμβρίου 1938, η μητέρα του τον κράτησε στο σπίτι για τρεις ημέρες. Όταν του επέτρεψε να βγει ξανά, το εβραϊκό σχολείο του, που στεγαζόταν σε συναγωγή, είχε πυρποληθεί, το κατάστημα με καπέλα απέναντι από το σπίτι του είχε λεηλατηθεί και οι βιτρίνες του διπλανού καταστήματος είχαν καταστραφεί.
Εκείνη τη νύχτα, οι Ναζί, με τη συμμετοχή και την ανοχή μεγάλου αριθμού απλών Γερμανών πολιτών, εξαπέλυσαν οργανωμένες επιθέσεις κατά των Εβραίων σε ολόκληρη τη Γερμανία και την Αυστρία. Τουλάχιστον 91 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, περίπου 7.500 εβραϊκές επιχειρήσεις υπέστησαν βανδαλισμούς και περισσότερες από 1.400 συναγωγές έγιναν στόχος εμπρηστικών επιθέσεων, σύμφωνα με το Yad Vashem, το ισραηλινό μνημείο για το Ολοκαύτωμα.
Ο Shefi επέστρεψε στη γερμανική πρωτεύουσα ως ένας από τους τελευταίους εν ζωή αυτόπτες μάρτυρες της Νύχτας των Κρυστάλλων. Σήμερα επισκέπτεται σχολεία και συνομιλεί με μαθητές, πολίτες αλλά και αστυνομικούς, επιχειρώντας να μεταφέρει όσα έζησε και να εξηγήσει γιατί η γνώση της ιστορίας παραμένει απαραίτητη.
«Παλαιότερα ήμουν σαν ένας συνηθισμένος επιζών του Ολοκαυτώματος. Μισούσα τους Γερμανούς και όλα τα σχετικά. Ωστόσο, πριν από περίπου δέκα χρόνια, κατέληξα στο συμπέρασμα ότι δεν μπορούσα να κατηγορώ τα παιδιά στα οποία μιλάω σήμερα για όσα συνέβησαν πριν από 80 χρόνια», ανέφερε στο Associated Press.
Η φράση, ωστόσο, που συμπυκνώνει το μήνυμα που θέλει να μεταφέρει στις νεότερες γενιές είναι διαφορετική: «Δεν είσαι υπεύθυνος για όσα συνέβησαν στο παρελθόν, αλλά θα είσαι υπεύθυνος για όσα θα συμβούν σε πέντε ή δέκα χρόνια. Αν δεν γνωρίζεις την ιστορία του Ολοκαυτώματος, δεν θα μπορέσεις πλέον να το αποτρέψεις».
Η μητέρα του δεν κατάφερε να σωθεί. Απελάθηκε στο Άουσβιτς και δολοφονήθηκε το 1943. Η Νύχτα των Κρυστάλλων είχε ήδη σηματοδοτήσει μια σημαντική κλιμάκωση των διώξεων, οι οποίες λίγα χρόνια αργότερα θα οδηγούσαν στη συστηματική μαζική εξόντωση έξι εκατομμυρίων Εβραίων της Ευρώπης.
Η ιστορία του Shefi, όμως, δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Η προειδοποίησή του αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία οι ακραίες πολιτικές δυνάμεις ενισχύονται στην Ευρώπη, ενώ ο ρατσισμός, η ξενοφοβία και η ρητορική μίσους βρίσκουν νέους τρόπους έκφρασης και διάδοσης.
Η επιστροφή της Ακροδεξιάς στην Ευρώπη
Η ενίσχυση της Ακροδεξιάς δεν αποτελεί πλέον μια περιθωριακή πολιτική εξέλιξη. Σύμφωνα με τα στοιχεία της ερευνητικής βάσης The PopuList, σχεδόν ένας στους τέσσερις ψηφοφόρους στην Ευρώπη, ποσοστό 23%, επιλέγει σήμερα ένα ακροδεξιό κόμμα, έναντι 11% το 2016. Η μεταβολή αποτυπώνει μια σημαντική πολιτική στροφή, η οποία δεν περιορίζεται σε μία χώρα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Γερμανία. Στις εκλογές της Σαξονίας-Άνχαλτ, τον Σεπτέμβριο του 2026, η Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) συγκέντρωσε το 43,8% των ψήφων, αναδεικνυόμενη πρώτη πολιτική δύναμη, σε μια εξέλιξη που επανέφερε στο προσκήνιο τους προβληματισμούς για την εκλογική και πολιτική εδραίωση της γερμανικής Ακροδεξιάς.
Την ίδια στιγμή, η δυσαρέσκεια απέναντι στις κυβερνήσεις και η αναζήτηση πολιτικής αλλαγής διαμορφώνουν ένα περιβάλλον που αξιοποιούν οι ακραίες δυνάμεις. Οι πρόσφατες κοινωνικές αντιδράσεις στη Γαλλία, με αιτήματα που αφορούν το κόστος ζωής, τους μισθούς και τη λειτουργία των δημόσιων υπηρεσιών, αναδεικνύουν την έλλειψη εμπιστοσύνης ενός σημαντικού μέρους της κοινωνίας από την πολιτική εξουσία. Η δυσαρέσκεια αυτή δεν οδηγεί αναγκαστικά σε ακροδεξιές επιλογές, δημιουργεί όμως ένα πεδίο στο οποίο οι δυνάμεις που υπόσχονται εύκολες λύσεις και επενδύουν στον φόβο μπορούν να αποκτήσουν μεγαλύτερη επιρροή.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο γιατί ενισχύονται τα ακροδεξιά κόμματα, αλλά και πώς αντιλήψεις που άλλοτε βρίσκονταν στο περιθώριο της πολιτικής συζήτησης αποκτούν σταδιακά θέση στον δημόσιο λόγο.
Η Ακροδεξιά και ο αντισημιτισμός στη σημερινή εποχή
Η σύνδεση της ανόδου των ακραίων ιδεολογιών με τον αντισημιτισμό παραμένει εξίσου επίκαιρη. Όπως μετέδωσε το ΑΠΕ-ΜΠΕ, επικαλούμενο στοιχεία της Anti-Defamation League (ADL), στις Ηνωμένες Πολιτείες καταγράφηκαν 6.274 αντισημιτικά περιστατικά το 2025, μεταξύ των οποίων 203 σωματικές επιθέσεις. Παρότι ο συνολικός αριθμός ήταν μειωμένος κατά 33% σε σχέση με το 2024, παρέμεινε ο τρίτος υψηλότερος από τότε που η οργάνωση ξεκίνησε την καταγραφή τέτοιων περιστατικών, το 1979.
Η έκταση του φαινομένου αποτυπώθηκε και στις συζητήσεις που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο δημοσιογραφικής αποστολής στην Ουάσιγκτον και το Μαϊάμι, την οποία διοργάνωσε το Foreign Press Center των ΗΠΑ.
Στην Ελλάδα, η συζήτηση για την παρουσία και την επιρροή της Ακροδεξιάς αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς η καταδίκη της Χρυσής Αυγής ως εγκληματικής οργάνωσης δεν εξαφάνισε αυτομάτως τις ιδέες, τα δίκτυα και τις αντιλήψεις που τροφοδότησαν την ανάπτυξή της. Η περίπτωση του Ηλία Κασιδιάρη, πρώην βουλευτή και καταδικασμένου ηγετικού στελέχους της οργάνωσης και η προσπάθεια πολιτικής επανεμφάνισης προσώπων και σχηματισμών που συνδέονται με τον συγκεκριμένο χώρο, υπενθυμίζουν ότι η αντιμετώπιση του φασισμού δεν εξαντλείται σε μια δικαστική απόφαση.
Ταυτόχρονα, όμως, αναδεικνύεται και ένα ευρύτερο ερώτημα: πώς πρόσωπα που έχουν συνδεθεί με μια εγκληματική οργάνωση και έχουν καταδικαστεί για τη δράση τους, μπορούν να εξακολουθούν να αποκτούν απήχηση, ιδιαίτερα σε νεότερες ηλικίες;
Η ευθύνη της μνήμης και η ανάγκη της παιδείας
Η συζήτηση για τον αντισημιτισμό αποκτά ακόμη μία διάσταση μέσα από όσα συμβαίνουν στη Μέση Ανατολή. Η καταδίκη του αντισημιτισμού και η διατήρηση της μνήμης του Ολοκαυτώματος δεν μπορούν να σημαίνουν σιωπή απέναντι στις σημερινές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι εκτοπισμοί Παλαιστινίων και η ανθρωπιστική κρίση στη Γάζα αποτελούν ζητήματα που δεν μπορούν ν. Ο ΟΗΕ έχει προειδοποιήσει για τη συνεχιζόμενη συρρίκνωση του χώρου στον οποίο μπορούν να ζήσουν οι Παλαιστίνιοι και για τον κίνδυνο περαιτέρω εκτοπισμού τους.
Είναι, επομένως, απαραίτητο να διαχωρίζεται ο εβραϊκός λαός από τις πολιτικές και τις στρατιωτικές αποφάσεις της ισραηλινής κυβέρνησης. Η κριτική στις ενέργειες του κράτους του Ισραήλ δεν συνιστά αυτομάτως αντισημιτισμό, όπως και η καταδίκη του αντισημιτισμού δεν συνεπάγεται αποδοχή ή δικαιολόγηση κάθε πολιτικής του. Η ευθύνη για τις πράξεις μιας κυβέρνησης δεν μπορεί να αποδίδεται συλλογικά σε έναν ολόκληρο λαό ή σε ανθρώπους λόγω της θρησκείας και της καταγωγής τους.
Η ιστορική μνήμη δεν μπορεί να είναι ένας κατάλογος θυμάτων που ανταγωνίζονται μεταξύ τους, αλλά πρέπει αν μια διαρκής υπενθύμιση της αξίας της ανθρώπινης ζωής και της ανάγκης προστασίας της, ανεξάρτητα από την εθνικότητα, τη θρησκεία ή την καταγωγή.
Επιστρέφοντας στη μαρτυρία του George Shefi, η φράση του αποκτά τελικά μια σημασία που ξεπερνά την προσωπική του ιστορία. Η γενιά του είναι η τελευταία που μπορεί να μεταφέρει το Ολοκαύτωμα μέσα από την άμεση εμπειρία της. Η ευθύνη της επόμενης γενιάς είναι να διατηρήσει αυτή τη μνήμη ζωντανή, όχι μόνο μέσα από τις επετείους και τις ιστορικές αναφορές, αλλά κυρίως μέσα από την παιδεία, την κριτική σκέψη και την αναγνώριση των σύγχρονων μορφών μίσους και αποκλεισμού.
Γιατί ο φασισμός δεν αντιμετωπίζεται μόνο όταν εκδηλωθεί η βία. Αντιμετωπίζεται και νωρίτερα, όταν η κοινωνία αρνείται να συνηθίσει τη ρητορική του μίσους, να αποδεχθεί την απανθρωποποίηση του διαφορετικού και να θεωρήσει φυσιολογική τη στέρηση δικαιωμάτων από ορισμένους ανθρώπους. Και αυτή είναι μια ευθύνη που δεν αφορά μόνο όσους έζησαν την ιστορία, αλλά κυρίως όσους καλούνται να διαμορφώσουν το μέλλον.
