Η συζήτηση για την ίδρυση μη κρατικών και ιδιωτικών πανεπιστημίων στην Ελλάδα βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο της πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας.
Πρόκειται για μια δομική αλλαγή που αναδιαμορφώνει ριζικά τον χάρτη της ανώτατης εκπαίδευσης στη χώρα μας. Πίσω όμως από τις επίσημες κυβερνητικές διακηρύξεις για εκσυγχρονισμό και τις έντονες κοινωνικές αντιδράσεις, κρύβεται μια σύνθετη πραγματικότητα γεμάτη προκλήσεις. Ποιοι είναι οι πραγματικοί μύθοι και ποιες οι αλήθειες γύρω από αυτή τη μεταρρύθμιση;
Η θετική πλευρά και οι προσδοκίες
Οι υποστηρικτές της ίδρυσης ιδιωτικών ιδρυμάτων προτάσσουν μια σειρά από επιχειρήματα που βασίζονται στην οικονομική και ακαδημαϊκή ανάπτυξη. Η επίσημη γραμμή εστιάζει στην προοπτική να καταστεί η Ελλάδα ένας περιφερειακός ακαδημαϊκός κόμβος, ικανός να προσελκύσει ξένους φοιτητές, διεθνή κεφάλαια και σημαντικές επενδύσεις.
Παράλληλα, προβάλλεται ως μια απάντηση στο φαινόμενο του «Brain Drain». Η ύπαρξη εγχώριων επιλογών δίνει τη δυνατότητα σε χιλιάδες νέους, που υπό άλλες συνθήκες θα έφευγαν στο εξωτερικό, να σπουδάσουν στην πατρίδα τους, κρατώντας το έμψυχο δυναμικό και τα κεφάλαια εντός συνόρων. Τέλος, υποστηρίζεται ότι η δημιουργία ενός ανταγωνιστικού περιβάλλοντος θα λειτουργήσει ως μοχλός πίεσης για το δημόσιο πανεπιστήμιο, αναγκάζοντάς το να αποβάλει γραφειοκρατικές αγκυλώσεις και να αναβαθμιστεί μέσα από μια διαδικασία ευγενούς άμιλλας.
Η «αμερικανοποίηση» και η νομιμοποίηση των ανισοτήτων
Πίσω όμως από την αστραφτερή βιτρίνα των επενδύσεων και του εκσυγχρονισμού, αναδύονται βαθιές, συστημικές απειλές για την κοινωνική συνοχή, την περιφερειακή ανάπτυξη και τον ίδιο τον δημόσιο χαρακτήρα της παιδείας.
Για χιλιάδες μαθητές, οι Πανελλήνιες εξετάσεις αποτελούν ήδη έναν επίπονο και συχνά άνισο μαραθώνιο. Είναι ένας αγώνας στον οποίο οι υποψήφιοι δεν ξεκινούν από την ίδια αφετηρία, καθώς το κόστος των φροντιστηρίων και των ιδιαίτερη μαθημάτων επιβαρύνει δυσβάσταχτα τον οικογενειακό προϋπολογισμό. Αντί η πολιτεία να παρέμβει για να αμβλύνει αυτές τις ανισότητες, επιλέγει να πατήσει πάνω σε αυτές, εισάγοντας ένα σύστημα που οδηγεί στην «αμερικανοποίηση» της ανώτατης εκπαίδευσης. Η πρόσβαση στο πανεπιστήμιο παύει να είναι αποκλειστικό θέμα προσπάθειας, κόπου και επίδοσης. Μετατρέπεται σταδιακά σε ζήτημα οικονομικής ευχέρειας. Το κρίσιμο ερώτημα μετατοπίζεται: δεν σπουδάζει πλέον μόνο όποιος έγραψε καλύτερα, αλλά και όποιος έχει τη δυνατότητα να πληρώσει.
Το «λουκέτο» στην επαρχία και το οικονομικό ντόμινο
Η χωροθέτηση των ιδιωτικών πανεπιστημίων, η οποία αναμένεται να επικεντρωθεί στα μεγάλα αστικά κέντρα όπως η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη, αλλάζει ριζικά τη γεωγραφία των σπουδών. Μαθητές με οικονομική άνεση θα επιλέγουν πλέον να μείνουν στις πόλεις τους, αποφεύγοντας τα έξοδα της μετανάστευσης στην επαρχία. Αυτή η μετακίνηση θα προκαλέσει ένα καταστροφικό ντόμινο εξελίξεων. Τμήματα των περιφερειακών πανεπιστημίων θα δουν τον φοιτητικό τους πληθυσμό να συρρικνώνεται δραματικά, αντιμετωπίζοντας ακόμα και τον κίνδυνο οριστικού «λουκέτου».
Μαζί τους θα πληγούν ανεπανόρθωτα ολόκληρες τοπικές κοινωνίες που εδώ και δεκαετίες στηρίζονται οικονομικά στη φοιτητική κοινότητα. Λιγότεροι φοιτητές σημαίνει μαρασμός της τοπικής αγοράς, απώλεια θέσεων εργασίας και ταχύτερη ερήμωση της ελληνικής επαρχίας, την ώρα που οι μεγάλες πόλεις θα δοκιμάζονται από ακόμη μεγαλύτερη πίεση στο ήδη οξύ στεγαστικό πρόβλημα.
Η γνώση ως εμπόρευμα και η λογική του κέρδους
Όταν η ανώτατη εκπαίδευση εισέρχεται στους κανόνες της ελεύθερης αγοράς, η γνώση παύει να αντιμετωπίζεται ως κοινωνικό αγαθό και μετατρέπεται σε προϊόν προς πώληση. Τα ιδρύματα κινδυνεύουν να λειτουργούν με αυστηρά ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια, όπου τα πάντα μετρώνται με βάση το κόστος και το όφελος. Η βιωσιμότητα των σχολών θα εξαρτάται από το πόσοι φοιτητές πληρώνουν δίδακτρα και ποια προγράμματα φέρνουν άμεσο οικονομικό κέρδος. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ο αυθεντικός ρόλος του πανεπιστημίου ως χώρου παραγωγής πρωτογενούς έρευνας, καλλιέργειας της ελεύθερης σκέψης και ολιστικής παιδείας αρχίζει να φθίνει και να εξαλείφεται.
Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στα δημόσια και τα ιδιωτικά ιδρύματα δεν πρόκειται να διεξαχθεί με ίσους όρους. Το δημόσιο πανεπιστήμιο, αφεμένο επί χρόνια στην υποχρηματοδότηση και αντιμέτωπο με σοβαρές ελλείψεις σε προσωπικό και υποδομές, θα βρεθεί σε εξαιρετικά δυσμενή θέση. Για να επιβιώσει και να βρει εναλλακτικούς πόρους, θα αναγκαστεί να υιοθετήσει και το ίδιο ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια λειτουργίας. Αυτή η τάση δεν αποτελεί σενάριο του μέλλοντος, καθώς είναι ήδη ορατή στη λειτουργία πολλών μεταπτυχιακών προγραμμάτων όπου έχουν επιβληθεί υψηλά δίδακτρα, απειλώντας μακροπρόθεσμα να αλλοιώσει συνολικά τον δωρεάν χαρακτήρα της δημόσιας παιδείας.
Δικαίωμα ή προνόμιο;
Οι συνέπειες αυτής της μεγάλης ανατροπής δεν θα γίνουν πλήρως αντιληπτές από τη μία μέρα στην άλλη. Έρχονται σταδιακά, αλλά νομοτελειακά, αλλάζοντας την καθημερινότητα και το μέλλον της νέας γενιάς. Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι απλά αν η χώρα χρειάζεται περισσότερα πανεπιστημιακά ιδρύματα. Το θεμελιώδες ερώτημα είναι ποιοι θα έχουν τελικά το δικαίωμα να σπουδάζουν σε αυτά. Γιατί όταν η πρόσβαση στη μόρφωση και τη γνώση αρχίζει να εξαρτάται άμεσα από το μέγεθος του οικογενειακού πορτοφολιού, τότε η παιδεία παύει να αποτελεί αναφαίρετο κοινωνικό δικαίωμα και μετατρέπεται σε προνόμιο για λίγους και εκλεκτούς.
