Από τις τοξικές ουσίες του πολέμου στο Βιετνάμ και τις πετρελαιοπηγές του Κουβέιτ μέχρι την καταστροφή του φράγματος Καχόβκα στην Ουκρανία και τους βομβαρδισμούς στη Γάζα, η φύση αποτελεί ένα από τα λιγότερο ορατά θύματα των πολεμικών συγκρούσεων. Οι επιπτώσεις στο περιβάλλον δεν σταματούν με τη λήξη των εχθροπραξιών, αλλά μπορούν να διαρκέσουν για δεκαετίες, επηρεάζοντας την υγεία, την επισιτιστική ασφάλεια και τη ζωή ολόκληρων κοινωνιών.
Η 6η Νοεμβρίου έχει καθιερωθεί ως Παγκόσμια Ημέρα για την Παρεμπόδιση της Εκμετάλλευσης του Περιβάλλοντος στον Πόλεμο και τις Ένοπλες Συγκρούσεις, έπειτα από απόφαση της Γενικής Συνέλευσης του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών το 2001. Στόχος της ημέρας είναι να αναδείξει μια συχνά παραγνωρισμένη διάσταση των πολέμων: το βαρύ περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα και τις συνέπειες που αυτό αφήνει πολύ πέρα από τα πεδία των μαχών.
Τα δάση που καίγονται, οι ποταμοί που μολύνονται, οι καλλιεργήσιμες εκτάσεις που μετατρέπονται σε ναρκοπέδια και οι θάλασσες που γεμίζουν πετρελαιοκηλίδες συνθέτουν μια παράλληλη εικόνα της καταστροφής. Το φυσικό περιβάλλον δεν αποτελεί απλώς παράπλευρη απώλεια, αλλά συχνά γίνεται άμεσος στόχος στρατιωτικών επιχειρήσεων ή υφίσταται τις συνέπειες της καταστροφής υποδομών και της χρήσης όπλων.
Και το σημαντικότερο είναι ότι η περιβαλλοντική καταστροφή δεν αφορά μόνο τη διάρκεια μιας σύγκρουσης. Η μόλυνση του εδάφους και των υδάτων, η απώλεια της βιοποικιλότητας και η καταστροφή των φυσικών πόρων μπορούν να υπονομεύσουν την επιβίωση των τοπικών πληθυσμών για πολλές γενιές, δυσκολεύοντας ακόμη και την ανοικοδόμηση μιας χώρας μετά το τέλος του πολέμου.
Από το Βιετνάμ στο Κουβέιτ: Όταν ο πόλεμος δηλητηριάζει τη φύση
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα περιβαλλοντικής καταστροφής από πολεμικές επιχειρήσεις καταγράφηκε κατά τη διάρκεια του Πολέμου του Βιετνάμ (1955–1975). Στο πλαίσιο της αμερικανικής επιχείρησης «Ranch Hand», οι αμερικανικές δυνάμεις χρησιμοποίησαν εκτεταμένα χημικά ζιζανιοκτόνα, με γνωστότερο τον «Πορτοκαλί Παράγοντα» (Agent Orange), προκειμένου να καταστρέψουν τη βλάστηση που προσέφερε κάλυψη στις αντίπαλες δυνάμεις και να πλήξουν τις καλλιέργειες.
Από το 1962 έως το 1971 ψεκάστηκαν σχεδόν 19 εκατομμύρια γαλόνια ζιζανιοκτόνων, εκ των οποίων περίπου 11,2 εκατομμύρια γαλόνια ήταν Agent Orange. Η χρήση τους είχε καταστροφικές συνέπειες για τα τροπικά δάση, τις καλλιέργειες και τα μαγκρόβια οικοσυστήματα. Ιδιαίτερα σοβαρή ήταν η παρουσία διοξίνης, μιας εξαιρετικά τοξικής ουσίας που αποτέλεσε αιτία μακροχρόνιας μόλυνσης σε περιοχές του Βιετνάμ. Οι επιπτώσεις στην υγεία, μεταξύ των οποίων καρκίνοι και συγγενείς ανωμαλίες, εξακολουθούν να απασχολούν την επιστημονική κοινότητα και τις πληγείσες κοινότητες.
Μερικές δεκαετίες αργότερα, το 1991, κατά τον Πόλεμο του Κόλπου, η αποχώρηση των ιρακινών στρατευμάτων από το Κουβέιτ συνοδεύτηκε από μία από τις μεγαλύτερες πετρελαϊκές καταστροφές στην ιστορία. Οι δυνάμεις του Σαντάμ Χουσεΐν πυρπόλησαν περισσότερες από 700 πετρελαιοπηγές, απελευθερώνοντας στην ατμόσφαιρα τεράστιες ποσότητες καπνού και τοξικών ουσιών για αρκετούς μήνες.
Οι πυρκαγιές δημιούργησαν πυκνά σύννεφα μαύρου καπνού, ενώ εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου κατέληξαν στην έρημο, σχηματίζοντας εκτεταμένες πετρελαιοκηλίδες και τεχνητές λίμνες. Η ρύπανση επηρέασε το έδαφος, τη βλάστηση και τα υπόγεια ύδατα, ενώ η καταστροφή των πετρελαϊκών εγκαταστάσεων προκάλεσε σοβαρές ανησυχίες για τη δημόσια υγεία και την ισορροπία των οικοσυστημάτων της ευρύτερης περιοχής του Περσικού Κόλπου.
Η «Κόκκινη Ζώνη» του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου
Οι περιβαλλοντικές συνέπειες των πολέμων δεν περιορίζονται στις σύγχρονες συγκρούσεις. Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (1914–1918), οι αδιάκοποι βομβαρδισμοί και η χρήση χημικών όπλων μετέτρεψαν μεγάλες εκτάσεις της βορειοανατολικής Γαλλίας σε κατεστραμμένες και επικίνδυνες περιοχές.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της λεγόμενης «Zone Rouge» («Κόκκινη Ζώνη»), μιας έκτασης που υπέστη τεράστια καταστροφή από τις μάχες. Χιλιάδες βλήματα δεν εξερράγησαν ποτέ, ενώ το έδαφος επιβαρύνθηκε από υπολείμματα πυρομαχικών, εκρηκτικές ύλες και βαρέα μέταλλα. Σε ορισμένες περιοχές, η μόλυνση ήταν τόσο σοβαρή ώστε οι αρχές απαγόρευσαν την κατοίκηση και τη γεωργική εκμετάλλευσή τους.
Ακόμη και σήμερα, περισσότερο από έναν αιώνα μετά το τέλος του πολέμου, η περιοχή εξακολουθεί να αποτελεί υπενθύμιση ότι η αποκατάσταση της φύσης δεν ακολουθεί απαραίτητα τον χρόνο αποκατάστασης των ανθρώπινων κοινωνιών.
Η καταστροφή του Κίτρινου Ποταμού στην Κίνα
Μία από τις μεγαλύτερες ανθρωπογενείς πλημμύρες στην ιστορία σημειώθηκε το 1938 στην Κίνα, κατά τη διάρκεια του Σινοϊαπωνικού Πολέμου. Προκειμένου να ανακόψει την προέλαση των ιαπωνικών στρατευμάτων, η κινεζική εθνικιστική κυβέρνηση έδωσε εντολή να καταστραφούν τα αναχώματα του Κίτρινου Ποταμού.
Η απόφαση είχε καταστροφικές συνέπειες. Τα νερά πλημμύρισαν τεράστιες εκτάσεις, καταστρέφοντας καλλιεργήσιμη γη, οικισμούς και υποδομές, ενώ ο ποταμός άλλαξε την πορεία του και παρέμεινε σε νέα κοίτη για περίπου οκτώ χρόνια. Η πλημμύρα προκάλεσε μαζικό εκτοπισμό πληθυσμών και τεράστιες ανθρώπινες απώλειες.
Χιροσίμα και Ναγκασάκι: Το πυρηνικό αποτύπωμα του πολέμου
Στις 6 και 9 Αυγούστου 1945, οι ατομικές βόμβες που έριξαν οι ΗΠΑ στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι προκάλεσαν πρωτοφανή καταστροφή, με εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους να χάνουν τη ζωή τους άμεσα ή στα επόμενα χρόνια από τις συνέπειες των εκρήξεων και της ακτινοβολίας.
Πέρα από την ισοπέδωση των δύο πόλεων, η πυρηνική καταστροφή είχε σοβαρές επιπτώσεις στο περιβάλλον. Η έκλυση ραδιενεργών υλικών, η θερμική ακτινοβολία και οι εκτεταμένες πυρκαγιές επηρέασαν τον αέρα, το έδαφος και τα υδάτινα συστήματα. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αποτέλεσε η λεγόμενη «μαύρη βροχή», η οποία μετέφερε σωματίδια στάχτης και ραδιενεργών υλικών σε περιοχές γύρω από τις δύο πόλεις.
Ουκρανία: Η οικολογική καταστροφή και η απειλή της «οικοκτονίας»
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, από τον Φεβρουάριο του 2022, έχει προκαλέσει εκτεταμένες ζημιές όχι μόνο σε πόλεις και υποδομές, αλλά και στο φυσικό περιβάλλον της χώρας. Οι βομβαρδισμοί σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις, διυλιστήρια, αποθήκες καυσίμων και ενεργειακές υποδομές έχουν δημιουργήσει εστίες ρύπανσης, ενώ μεγάλες εκτάσεις δασών και προστατευόμενων περιοχών έχουν υποστεί ζημιές από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Παράλληλα, η εκτεταμένη χρήση ναρκών και εκρηκτικών μηχανισμών καθιστά επικίνδυνες μεγάλες εκτάσεις γης, δυσχεραίνοντας την επιστροφή των κατοίκων, την καλλιέργεια και την αποκατάσταση των οικοσυστημάτων. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και η στρατιωτική δραστηριότητα γύρω από τον πυρηνικό σταθμό της Ζαπορίζια, καθώς ένα ενδεχόμενο πυρηνικό ατύχημα θα μπορούσε να προκαλέσει καταστροφή με επιπτώσεις πέρα από τα σύνορα της χώρας.
Ξεχωριστή θέση στην περιβαλλοντική καταστροφή κατέχει η ανατίναξη του φράγματος της Νόβα Καχόβκα, στις 6 Ιουνίου 2023, στον ποταμό Δνείπερο. Η κατάρρευσή του προκάλεσε εκτεταμένες πλημμύρες, οι οποίες παρέσυραν βιομηχανικά απόβλητα, χημικές ουσίες, καύσιμα και άλλα επικίνδυνα υλικά. Παράλληλα, τεράστιες εκτάσεις πλημμύρισαν, ενώ άλλες, όπως η λεκάνη του ταμιευτήρα, αποξηράνθηκαν, μεταβάλλοντας ριζικά τη λειτουργία των τοπικών οικοσυστημάτων.
Σύμφωνα με την αξιολόγηση του Περιβαλλοντικού Προγράμματος του ΟΗΕ (UNEP), σημαντικό μέρος των ζημιών ενδέχεται να είναι μη αναστρέψιμο, ενώ οι επιπτώσεις στην υγεία και στα οικοσυστήματα αναμένεται να γίνουν αισθητές για δεκαετίες.
Γάζα: Τα ερείπια, η μόλυνση των υδάτων και η καταστροφή της γεωργικής γης
Μια ακόμη χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί η Λωρίδα της Γάζας, όπου οι πολεμικές επιχειρήσεις που ακολούθησαν την επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ, στις 7 Οκτωβρίου 2023, έχουν προκαλέσει τεράστιες καταστροφές στον αστικό ιστό και στις περιβαλλοντικές υποδομές.
Οι βομβαρδισμοί και η καταστροφή των δικτύων ύδρευσης και αποχέτευσης έχουν επιβαρύνει δραματικά την ποιότητα του νερού και του εδάφους. Η αδυναμία λειτουργίας των εγκαταστάσεων επεξεργασίας λυμάτων είχε ως αποτέλεσμα τη διοχέτευση ανεπεξέργαστων λυμάτων στο περιβάλλον, ενώ η συσσώρευση απορριμμάτων και επικίνδυνων υλικών δημιουργεί πρόσθετους κινδύνους για τη δημόσια υγεία.
Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι και το ζήτημα των ερειπίων. Σύμφωνα με την πρώτη περιβαλλοντική αξιολόγηση του UNEP, τον Ιούνιο του 2024, η σύγκρουση είχε ήδη δημιουργήσει περίπου 39 εκατομμύρια τόνους μπάζων. Σε αυτά ενδέχεται να περιλαμβάνονται αμίαντος, βιομηχανικά και ιατρικά απόβλητα, υπολείμματα πυρομαχικών και άλλες επικίνδυνες ουσίες, οι οποίες μπορούν να μολύνουν το έδαφος και την ατμόσφαιρα.
Την ίδια στιγμή, η καταστροφή γεωργικών εκτάσεων και ελαιώνων έχει πλήξει την παραγωγή τροφίμων, ενώ η ρύπανση των παράκτιων υδάτων απειλεί τα θαλάσσια οικοσυστήματα και την αλιεία.
Η εικόνα επιβεβαιώνεται και από τη δεύτερη αξιολόγηση του UNEP, που δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025. Σύμφωνα με τα στοιχεία της έκθεσης, έως τον Μάιο του 2025 είχαν υποστεί ζημιές το 97,1% των δενδρωδών καλλιεργειών και το 82,4% των ετήσιων καλλιεργειών στη Γάζα. Παράλληλα, η μόλυνση του εδάφους από πυρομαχικά, στερεά απόβλητα και ανεπεξέργαστα λύματα δημιουργεί σοβαρά εμπόδια στην αποκατάσταση της γεωργικής παραγωγής.
Το UNEP προειδοποιεί ότι η αποκατάσταση ορισμένων περιβαλλοντικών ζημιών μπορεί να χρειαστεί δεκαετίες, ακόμη και μετά το τέλος των εχθροπραξιών.
Η φύση ως το αόρατο θύμα των πολέμων
Από τις χημικές ουσίες του Βιετνάμ μέχρι τις κατεστραμμένες γεωργικές εκτάσεις της Γάζας και τα μολυσμένα νερά της Ουκρανίας, τα παραδείγματα αποδεικνύουν ότι οι συνέπειες των πολεμικών συγκρούσεων δεν περιορίζονται στις ανθρώπινες απώλειες και στις υλικές καταστροφές.
Το περιβάλλον συχνά μετατρέπεται σε μέσο πολεμικής πίεσης, σε στόχο στρατιωτικών επιχειρήσεων ή σε παράπλευρο θύμα της χρήσης όπλων και της καταστροφής κρίσιμων υποδομών. Και ενώ οι εικόνες των βομβαρδισμένων πόλεων κυριαρχούν στην επικαιρότητα, η υποβάθμιση του φυσικού πλούτου μπορεί να περνά σε δεύτερο πλάνο.
Ο ΟΗΕ επισημαίνει ότι τουλάχιστον το 40% των εσωτερικών ένοπλων συγκρούσεων των τελευταίων έξι δεκαετιών συνδέεται με την εκμετάλλευση φυσικών πόρων, όπως το πετρέλαιο, ο χρυσός, τα διαμάντια, η ξυλεία, η εύφορη γη και το νερό. Παράλληλα, οι συγκρούσεις που σχετίζονται με φυσικούς πόρους έχουν διπλάσιες πιθανότητες να επαναληφθούν.
Η Παγκόσμια Ημέρα της 6ης Νοεμβρίου υπενθυμίζει, επομένως, ότι η προστασία του περιβάλλοντος δεν αποτελεί ζήτημα που μπορεί να περιμένει μέχρι να τελειώσει ένας πόλεμος. Είναι αναπόσπαστο κομμάτι της πρόληψης των συγκρούσεων, της ανθρωπιστικής προστασίας και της οικοδόμησης μιας βιώσιμης ειρήνης. Γιατί ακόμη κι όταν σιγήσουν τα όπλα, η φύση και οι άνθρωποι που εξαρτώνται από αυτήν μπορεί να συνεχίσουν να πληρώνουν το τίμημα για πολλές δεκαετίες.
