Περισσότερους από τέσσερις αιώνες μετά τον θάνατό του, ο Καραβάτζιο εξακολουθεί να προκαλεί αντιπαραθέσεις. Ο χαμένος πίνακας και οι κατά καιρούς νέες αποδόσεις έργων στον Ιταλό ζωγράφο έχουν μετατρέψει την αναζήτηση των έργων του σε υπόθεση με τεράστιο καλλιτεχνικό και οικονομικό ενδιαφέρον.
Η πιο πρόσφατη περίπτωση αφορά τον πίνακα Νεαρός άνδρας με βάζο με τριαντάφυλλα, το πρωτότυπο του οποίου θεωρούνταν εξαφανισμένο από το 1831.
Σύμφωνα με τους Times, η Ιταλίδα ιστορικός τέχνης Μαρία Κριστίνα Τερτσάγκι υποστηρίζει ότι εντόπισε το έργο σε ιδιωτική συλλογή στο Παρίσι. Μέχρι σήμερα ήταν γνωστά τέσσερα αντίγραφά του, όμως η ίδια εκτιμά ότι ο πίνακας που ανακάλυψε είναι το αυθεντικό έργο του Καραβάτζιο.
Η Τερτσάγκι εμφανίζεται κατηγορηματική, υποστηρίζοντας ότι η εξαιρετική ποιότητα του πίνακα δεν αφήνει περιθώρια αμφιβολίας. Ωστόσο, η ανακοίνωσή της δεν έγινε δεκτή με τον ίδιο ενθουσιασμό από όλους.
Ελάχιστοι καλλιτέχνες έχουν προκαλέσει τόσο έντονες αντιπαραθέσεις μεταξύ των ειδικών όσο ο Καραβάτζιο, σημειώνει ο Ρίτσαρντ Μόρισον στους Times.
Ο Ιταλός ζωγράφος πιστεύεται ότι δημιούργησε λιγότερους από 80 πίνακες. Επομένως, κάθε φορά που ένα άγνωστο έργο αποδίδεται σε εκείνον, οι συνέπειες είναι τεράστιες.
Ένας πίνακας που προηγουμένως άξιζε μερικές χιλιάδες ευρώ μπορεί ξαφνικά να αποκτήσει αξία δεκάδων εκατομμυρίων. Η αυθεντικότητά του, ωστόσο, δεν είναι πάντα εύκολο να αποδειχθεί.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Ecce Homo, ενός πίνακα που επρόκειτο να δημοπρατηθεί στη Μαδρίτη ως έργο του Ισπανού ζωγράφου Χοσέ ντε Ριμπέρα.
Η διαδικασία σταμάτησε όταν διατυπώθηκαν υποψίες ότι επρόκειτο για δημιουργία του Καραβάτζιο. Με παρέμβαση των ισπανικών αρχών, έπειτα από κινητοποίηση του Μουσείου Πράδο, απαγορεύτηκε η εξαγωγή του έργου.
Η Τερτσάγκι ήταν μεταξύ των ειδικών που υποστήριξαν την απόδοσή του στον Καραβάτζιο. Ο πίνακας παρουσιάστηκε στη συνέχεια στο Πράδο, το οποίο θεωρεί την αυθεντικότητά του αναμφισβήτητη.
Δεν συμφωνούν, όμως, όλοι οι ιστορικοί τέχνης με αυτή την εκτίμηση.
Ecce Homo
Η ανακάλυψη στο Παρίσι δεν ήταν η μοναδική είδηση για τον Καραβάτζιο εκείνο το Σαββατοκύριακο.
Ένας ακόμη Ιταλός μελετητής, ο Τζάνι Πάπι, υποστήριξε ότι ένα πορτρέτο νεαρού άνδρα, το οποίο πωλήθηκε το 2017 έναντι μόλις 3.400 λιρών, είναι στην πραγματικότητα έργο του μεγάλου ζωγράφου.
Ο πίνακας είχε δημοπρατηθεί από τον οίκο Dorotheum της Βιέννης ως δημιουργία άγνωστου Τοσκανού καλλιτέχνη του 16ου αιώνα.
Εάν η νέα απόδοση επιβεβαιωθεί, η αξία του θα μπορούσε να αυξηθεί θεαματικά.
Δεν θα ήταν, πάντως, η πρώτη φορά που μια τέτοια υπόθεση θα έφερνε σε δύσκολη θέση έναν μεγάλο οίκο δημοπρασιών.
Μία από τις πιο γνωστές περιπτώσεις αφορά τον πίνακα Οι Χαρτοπαίκτες.
Ο συλλέκτης Λάνσελοτ Θουέιτς είχε στην κατοχή του ένα έργο που θεωρούνταν αντίγραφο της διάσημης σύνθεσης του Καραβάτζιο. Όταν αποφάσισε να το πουλήσει, ο οίκος Sotheby’s το παρουσίασε ως δημιουργία κάποιου καλλιτέχνη που ακολουθούσε την τεχνοτροπία του Ιταλού ζωγράφου.
Το έργο αγοράστηκε έναντι 42.000 λιρών από τον Ντένις Μάχον, έναν από τους σημαντικότερους μελετητές του Καραβάτζιο.
Λίγο αργότερα, ο Μάχον ανακοίνωσε ότι θεωρούσε τον πίνακα αυθεντικό έργο του ζωγράφου. Αρκετοί ειδικοί συμφώνησαν μαζί του, ενώ άλλοι αμφισβήτησαν την εκτίμησή του.
Ο προηγούμενος ιδιοκτήτης προσέφυγε στη Δικαιοσύνη, κατηγορώντας τον Sotheby’s για αμέλεια. Υποστήριξε ότι ο οίκος όφειλε τουλάχιστον να είχε αναγνωρίσει την πιθανότητα να πρόκειται για αυθεντικό Καραβάτζιο.
Η υπόθεση έφτασε στα βρετανικά δικαστήρια και, έπειτα από 16 ημέρες εξέτασης των τεχνικών χαρακτηριστικών του έργου, ο δικαστής αποφάσισε ότι ο οίκος δεν είχε επιδείξει αμέλεια.
Η απόφαση δεν έβαλε τέλος στη συζήτηση για την αυθεντικότητα του πίνακα. Αντιθέτως, ανέδειξε πόσο δύσκολο είναι να υπάρξει οριστική συμφωνία ακόμη και μεταξύ κορυφαίων ειδικών.
Οι Χαρτοπαίκτες
Ένας από τους λόγους που εξακολουθούν να αναζητούνται χαμένοι πίνακες του Καραβάτζιο είναι ότι η ίδια του η ζωή δυσκολεύει την καταγραφή του έργου του.
Ο ζωγράφος μετακινούνταν διαρκώς μεταξύ ιταλικών πόλεων, της Μάλτας και της Σικελίας, συχνά προσπαθώντας να αποφύγει τις αρχές ή τους εχθρούς του.
Είχε καταδικαστεί για φόνο, εμπλεκόταν σε καβγάδες και βίαια επεισόδια και πέθανε το 1610, κάτω από συνθήκες που εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο ιστορικής έρευνας.
Η ταραχώδης ζωή του σημαίνει ότι οι ιστορικοί δεν γνωρίζουν με βεβαιότητα ούτε πόσα έργα δημιούργησε ούτε πού κατέληξαν όλα.
Το 1990, για παράδειγμα, αναγνωρίστηκε στο Δουβλίνο ένας πίνακας που αποδόθηκε στον Καραβάτζιο, Η Σύλληψη του Χριστού.
Το έργο βρισκόταν επί περίπου 60 χρόνια στον τοίχο της τραπεζαρίας ενός κτιρίου Ιησουιτών, χωρίς να έχει αναγνωριστεί η πραγματική του σημασία.
Η Σύλληψη του Χριστού
Το ενδιαφέρον για τον Καραβάτζιο, ωστόσο, δεν περιορίζεται στις αίθουσες των μουσείων ή στους οίκους δημοπρασιών.
Ο όρος «Caravaggiomania», που χρησιμοποιήθηκε πριν από περίπου 16 χρόνια από Καναδό ακαδημαϊκό, περιγράφει τη διαρκώς αυξανόμενη πολιτιστική εμμονή με τον ζωγράφο.
Η ζωή και το έργο του έχουν αποτελέσει αντικείμενο ντοκιμαντέρ, κινηματογραφικών παραγωγών και σύγχρονων καλλιτεχνικών αναγνώσεων.
Η αισθητική του επηρέασε ακόμη και τη σειρά Ripley του Netflix το 2024, βασισμένη στο μυθιστόρημα της Πατρίσια Χάισμιθ, ενώ ο ίδιος έχει αποκτήσει ιδιαίτερη θέση στη σύγχρονη queer πολιτιστική αναφορά.
Παράλληλα, ο Μαλτέζος σκηνοθέτης Τζόσουα Κασάρ Γκάσπερ έχει ξεκινήσει μια σειρά ταινιών με θέμα τις κλοπές έργων του Καραβάτζιο.
Η πρώτη επικεντρώθηκε στην κλοπή του πίνακα Ο Άγιος Ιερώνυμος γράφει, από τον καθεδρικό ναό της Βαλέτας το 1984.
Η επόμενη θα ασχοληθεί με την εξαφάνιση της Γέννησης με τον Άγιο Φραγκίσκο και τον Άγιο Λαυρέντιο, που κλάπηκε το 1969 από εκκλησία στο Παλέρμο. Η κλοπή έχει συνδεθεί με τη σικελική μαφία, ενώ ο πίνακας δεν έχει εντοπιστεί μέχρι σήμερα.
Πέρα από τις οικονομικές διαστάσεις και τις επιστημονικές αντιπαραθέσεις, ο Μόρισον θέτει ένα ευρύτερο ερώτημα για τη σχέση της τέχνης με την προσωπική ζωή των δημιουργών της.
Ο Καραβάτζιο υπήρξε ένας άνθρωπος με βίαιη συμπεριφορά και σοβαρές συγκρούσεις με τον νόμο. Παρ’ όλα αυτά, τέσσερις αιώνες αργότερα, εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως μία από τις σημαντικότερες μορφές στην ιστορία της δυτικής ζωγραφικής.
Η καλλιτεχνική του ιδιοφυΐα φαίνεται πως έχει επισκιάσει σχεδόν ολοκληρωτικά τη σκοτεινή πλευρά της προσωπικότητάς του.
Και εδώ βρίσκεται, σύμφωνα με τον αρθρογράφο των Times, η ουσία της «Caravaggiomania»: η ικανότητα ενός σπουδαίου έργου τέχνης να επιβιώνει όχι μόνο από τον δημιουργό του, αλλά και από τις πράξεις του.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι κατά πόσο οι αμφιλεγόμενες προσωπικότητες της σημερινής καλλιτεχνικής και ψυχαγωγικής βιομηχανίας θα αντιμετωπίζονται με την ίδια επιείκεια ύστερα από 400 χρόνια.
*Kεντρική Εικόνα: Νεαρός άνδρας με βάζο με τριαντάφυλλα
