Πολύ πριν από το Facebook, το WhatsApp και τα υπόλοιπα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι κάτοικοι σε ορισμένες από τις πιο απομονωμένες περιοχές της Αργεντινής είχαν στήσει το δικό τους δίκτυο επικοινωνίας. Το πρώτο κοινωνικό δίκτυο δεν χρειαζόταν ίντερνετ, κινητό ή ψηφιακή πλατφόρμα· αρκούσε ένα ραδιόφωνο και η προσδοκία ότι κάποιος, κάπου μακριά, θα άκουγε το μήνυμα.
Αυτή την ιδιαίτερη παράδοση καταγράφει ο δημοσιογράφος Τζόρνταν Σαλάμα σε εκτενές ρεπορτάζ του στο The New Yorker, με τίτλο The First Social Network, καθώς ταξιδεύει στην Παταγονία και συνομιλεί με ανθρώπους για τους οποίους το ραδιόφωνο δεν είναι απλώς καθημερινή συνήθεια, αλλά ουσιαστικός δεσμός με τον υπόλοιπο κόσμο.
Το «Mensajero Rural», γνωστό και ως «Mensajes al Poblador Rural», είναι ένα πρόγραμμα που μεταδίδεται από ραδιοφωνικούς σταθμούς AM σε διάφορες περιοχές της Αργεντινής.
Η λειτουργία του είναι απλή: οι κάτοικοι στέλνουν προσωπικά μηνύματα στους σταθμούς, μέσω τηλεφώνου, WhatsApp ή ακόμη και χειρόγραφων σημειωμάτων, και οι εκφωνητές τα διαβάζουν δημόσια.
Πρόκειται για ανακοινώσεις που μπορεί να αφορούν μια προγραμματισμένη επίσκεψη, την κατάσταση της υγείας ενός συγγενή, μια γέννηση, έναν θάνατο ή την εξαφάνιση κάποιου ζώου.
Για όσους ζουν σε απομονωμένα αγροκτήματα, πολλές φορές δεκάδες χιλιόμετρα μακριά από τον πλησιέστερο οικισμό, αυτά τα λίγα λεπτά εκπομπής είναι συχνά η μοναδική ευκαιρία να μάθουν νέα από τους δικούς τους ανθρώπους.
Το 2020, ο Σαλάμα συνάντησε τον Χόρχε Ελίας Περέιρα, έναν νεαρό βοσκό που ζούσε μόνος σε απομονωμένο φυλάκιο της χερσονήσου Βαλντές. Χωρίς διαδίκτυο και σήμα κινητής τηλεφωνίας, περίμενε κάθε βράδυ μπροστά στο ραδιόφωνο μήπως ακούσει κάποιο νέο από την οικογένειά του.
Εκείνο το βράδυ δεν υπήρχε μήνυμα για εκείνον. Ο δημοσιογράφος θυμάται την απογοήτευση στο πρόσωπό του, πριν επιστρέψει στη συνηθισμένη του καθημερινότητα.
Σύμφωνα με το New Yorker, η ανταλλαγή προσωπικών μηνυμάτων μέσω ραδιοφώνου εμφανίστηκε στην Παταγονία στα τέλη της δεκαετίας του 1930 και στις αρχές της δεκαετίας του 1940.
Αρχικά, μεγάλοι γαιοκτήμονες αξιοποιούσαν τους ραδιοφωνικούς σταθμούς για να επικοινωνούν με εργαζομένους σε απομακρυσμένα αγροκτήματα. Σταδιακά, όμως, η πρακτική επεκτάθηκε στους απλούς κατοίκους, που άρχισαν να στέλνουν προσωπικές ανακοινώσεις.
Η γεωγραφία της Αργεντινής ευνόησε την ανάπτυξή της. Οι τεράστιες επίπεδες εκτάσεις επιτρέπουν στα ραδιοφωνικά σήματα AM να διανύουν μεγάλες αποστάσεις, φτάνοντας σε περιοχές όπου άλλες υποδομές επικοινωνίας παραμένουν περιορισμένες.
Με το πέρασμα των δεκαετιών, το πρόγραμμα απέκτησε τη δική του γλώσσα και τους δικούς του άγραφους κανόνες. Τα μηνύματα διατυπώνονται συνήθως σε τρίτο πρόσωπο, ενώ ορισμένες πληροφορίες μεταφέρονται με προσυμφωνημένες εκφράσεις, ώστε να προστατεύεται η ιδιωτικότητα των αποστολέων.
Όταν ένα ραδιοφωνικό μήνυμα σώζει ζωές η σημασία αυτής της επικοινωνίας δεν περιορίζεται στην ανταλλαγή οικογενειακών νέων.
Το 2013, ένα ζευγάρι κτηνοτρόφων στις Άνδεις πληροφορήθηκε μέσω ραδιοφώνου ότι μια ιατρική ομάδα επρόκειτο να επισκεφθεί την περιοχή του. Ο εξάχρονος γιος τους υπέφερε από υψηλό πυρετό και έντονους πόνους στην κοιλιά.
Οι γονείς μετέφεραν το παιδί έφιπποι μέσα από δύσβατα ορεινά μονοπάτια, μέχρι να συναντήσουν τους γιατρούς. Το αγόρι μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο και υποβλήθηκε επιτυχώς σε επέμβαση σκωληκοειδίτιδας.
Σε άλλες περιπτώσεις, οι εκπομπές έχουν χρησιμοποιηθεί για τον συντονισμό διασώσεων κατά τη διάρκεια πλημμυρών και χιονοθύελλων, όταν απομονωμένοι κάτοικοι δεν διαθέτουν κανέναν άλλο τρόπο να ζητήσουν βοήθεια.
Μία από τις χαρακτηριστικότερες μορφές του ρεπορτάζ είναι ο 82χρονος Χοσέ Σιμόν Μολίνα, ο οποίος έχει περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του μόνος, εργαζόμενος σε αγροκτήματα.
Σήμερα ζει στο μικροσκοπικό Ελ Μιρασόλ και παρακολουθεί καθημερινά τις ραδιοφωνικές ανακοινώσεις, ακόμη κι όταν δεν περιμένει κάποιο προσωπικό μήνυμα.
Για τον ίδιο, η ακρόαση είναι ένας τρόπος να παραμένει συνδεδεμένος με ανθρώπους που γνωρίζει, παρά τις τεράστιες αποστάσεις.
Ανάλογη είναι η εμπειρία της Καρίνα Λόπες, ραδιοφωνικής παραγωγού που παρουσιάζει το πρόγραμμα εδώ και σχεδόν είκοσι χρόνια. Ο πατέρας της έμαθε από το ραδιόφωνο ότι είχε γεννηθεί η κόρη του. Χρόνια αργότερα, η ίδια χρειάστηκε να ανακοινώσει μέσω του σταθμού τον θάνατό του.
Η εξάπλωση του δορυφορικού διαδικτύου έχει αρχίσει να μεταμορφώνει την καθημερινότητα της Παταγονίας. Όλο και περισσότεροι κάτοικοι αποκτούν πρόσβαση σε εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων και μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Ωστόσο, όπως διαπιστώνει ο Σαλάμα, ακόμη και όσοι διαθέτουν σύνδεση στο διαδίκτυο εξακολουθούν να ακούν τις παραδοσιακές εκπομπές.
Το ραδιόφωνο δεν μεταφέρει μόνο πληροφορίες. Δημιουργεί την αίσθηση μιας κοινότητας που, παρά τη γεωγραφική απομόνωση, συγκεντρώνεται την ίδια στιγμή γύρω από μια κοινή εμπειρία.
Μάλιστα, ο δημοσιογράφος κατάφερε να εντοπίσει ξανά τον Περέιρα, έξι χρόνια μετά την πρώτη τους συνάντηση, χάρη σε ένα μήνυμα που μεταδόθηκε από το «Mensajero Rural». Ο πρώην βοσκός είχε πλέον μετακομίσει στην πόλη, είχε παντρευτεί και είχε αποκτήσει τρία παιδιά. Δεν άκουγε πια ραδιόφωνο και επικοινωνούσε κυρίως μέσω Facebook και WhatsApp.
