Το NAZA, το νέο ντοκιμαντέρ των Ισραηλινών δημιουργών Γιουβάλ Αβραάμ και Ρέιτσελ Σορ, φέρνει στο φως μαρτυρίες στρατιωτών και στελεχών των ισραηλινών υπηρεσιών πληροφοριών για τον τρόπο διεξαγωγής του πολέμου στη Γάζα.
Οι αναφορές που περιλαμβάνει έχουν προκαλέσει έντονες αντιδράσεις και ήδη ανοίγουν συζήτηση για το αν μπορούν να αποκτήσουν βαρύτητα και στη Χάγη.
Οι περιγραφές είναι ιδιαίτερα σκληρές. Πρώην στρατιώτες μιλούν για βομβαρδισμούς, για ελεύθερους σκοπευτές που πυροβολούσαν Παλαιστινίους κοντά σε σημεία διανομής ανθρωπιστικής βοήθειας και για πτώματα που κατασπάραζαν σκυλιά.
Ένας από τους άνδρες χαρακτηρίζει τους βομβαρδισμούς απίστευτα διασκεδαστικούς, ενώ άλλοι παρομοιάζουν τις στρατιωτικές επιχειρήσεις με βιντεοπαιχνίδι. Ήθελα να φύγω στα πρώτα δέκα λεπτά. Είναι το πιο δύσκολο πράγμα που έχω δει ποτέ, είπε μετά την προβολή μια συνταξιούχος δικηγόρος στο Vulture.
Η απήχηση του NAZA στις κινηματογραφικές αίθουσες σε όλο τον κόσμο είναι μεγάλη, με τις sold out προβολές να διαδέχονται η μία την άλλη. Το ντοκιμαντέρ έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στο Ισραήλ, ενώ οι μαρτυρίες των στρατιωτικών που φιλοξενεί τροφοδοτούν πλέον τη συζήτηση για το αν θα μπορούσαν να επηρεάσουν διεθνείς δικαστικές διαδικασίες για τον πόλεμο στη Γάζα.
Από τις αίθουσες στη Χάγη
Το NAZA έχει ήδη προκαλέσει έντονες αντιδράσεις. Μετά την προβολή του στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας, όπου απέσπασε χειροκρότημα διάρκειας 25 λεπτών, ξεκίνησε την κινηματογραφική του πορεία στις ΗΠΑ και έφτασε στην πρώτη θέση του ιταλικού box office.
Στην Ελλάδα, το NAZA έκανε πρεμιέρα την 1η Οκτωβρίου στις Νύχτες Πρεμιέρας και πλέον προβάλλεται σε κινηματογραφικές αίθουσες της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης.
Στα τέλη Νοεμβρίου αναμένεται να είναι διαθέσιμο δωρεάν μέσω της ιστοσελίδας του Guardian, ο οποίος βρίσκεται πίσω από την παραγωγή. Οι ταυτότητες των ανώνυμων στρατιωτικών που εμφανίζονται στην ταινία έχουν, σύμφωνα με το δημοσίευμα, επαληθευτεί από δικηγόρους και συντάκτες της εφημερίδας.
Το ενδιαφέρον, ωστόσο, στρέφεται πλέον και στη Χάγη.
Οι μαρτυρίες των Ισραηλινών στρατιωτικών στο NAZA ενδέχεται να προστεθούν στα στοιχεία που εξετάζονται στο πλαίσιο της υπόθεσης γενοκτονίας που έχει κινήσει η Νότια Αφρική κατά του Ισραήλ στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, σύμφωνα με τον καθηγητή διεθνούς δικαίου Κέβιν Τζον Χέλερ.
Η ανωνυμία των στρατιωτικών θα μπορούσε να περιορίσει την αποδεικτική βαρύτητα των καταθέσεών τους. Από την άλλη πλευρά, σύμφωνα με τον Χέλερ, ο μεγάλος αριθμός μαρτυριών που φέρονται να επιβεβαιώνουν η μία την άλλη μπορεί να λειτουργήσει ενισχυτικά.
«Σας εγγυώμαι ότι αυτή τη στιγμή υπάρχουν ομάδες σε όλο τον κόσμο που προσπαθούν να ανακαλύψουν ποιοι είναι αυτοί οι άνθρωποι και πώς μπορούν να χτίσουν μια υπόθεση για τη σύλληψη και τη δίωξή τους», υποστηρίζει.
Οι αριθμοί των αμάχων
Κεντρικό ζήτημα στο NAZA είναι πόσοι θάνατοι αμάχων μπορούν να θεωρηθούν αποδεκτοί για την εξουδετέρωση ενός στρατιωτικού στόχου. Το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο απαγορεύει μια επίθεση όταν οι αναμενόμενες απώλειες αμάχων είναι υπερβολικές σε σχέση με το στρατιωτικό όφελος που αναμένεται να επιφέρει, σύμφωνα με την Αρχή της Αναλογικότητας.
Σύμφωνα με τις μαρτυρίες που παρουσιάζονται στην ταινία, μετά την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου θεωρούνταν σε ορισμένες περιπτώσεις αποδεκτό να σκοτωθούν 20 άμαχοι προκειμένου να πληγεί ένας χαμηλόβαθμος μαχητής της Χαμάς. Ένας αξιωματικός ισχυρίζεται ότι υπήρξαν πλήγματα που εγκρίθηκαν παρά το ενδεχόμενο να σκοτωθούν έως και 500 άμαχοι.
Οι IDF απορρίπτουν αυτούς τους ισχυρισμούς. Σε ανακοίνωσή τους κατηγόρησαν την ταινία ότι περιέχει ουσιώδη πραγματολογικά λάθη και παρουσιάζει με χειριστικό τρόπο την πραγματικότητα. Αρνήθηκαν επίσης ότι εγκρίνονταν απώλειες αμάχων σε τέτοια επίπεδα.
Στο επίκεντρο βρίσκεται και το Lavender, ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης που χρησιμοποιήθηκε για την παραγωγή πιθανών στόχων στη Γάζα και για το οποίο είχαν προηγηθεί έρευνες του +972 Magazine και των New York Times. Ο ισραηλινός στρατός επιμένει ότι οι τελικές αποφάσεις δεν λαμβάνονται αυτοματοποιημένα, αλλά με τη συμμετοχή ανθρώπων των υπηρεσιών πληροφοριών.
Γιατί η ταινία προκαλεί αντιδράσεις και από Παλαιστινίους
Το NAZA δεν δέχεται κριτική μόνο από την ισραηλινή πλευρά.
Παλαιστίνιοι δημοσιογράφοι και συγγραφείς επισημαίνουν ότι όσα περιγράφουν τώρα Ισραηλινοί στρατιώτες είχαν καταγραφεί επί χρόνια από τους ίδιους τους Παλαιστινίους, χωρίς οι μαρτυρίες τους να προκαλέσουν ανάλογη διεθνή αντίδραση.
«Οι παλαιστινιακοί ισχυρισμοί χρειάζονται πάντα μια ισραηλινή φωνή για να νομιμοποιηθούν», λέει ο Παλαιστίνιος πολιτικός αναλυτής Μουχάμαντ Σεχάντα στο Vulture.
Ο βραβευμένος με Πούλιτζερ συγγραφέας Μοσάμπ Αμπού Τόχα θέτει ακόμη πιο ωμά το ερώτημα: γιατί οι ομολογίες Ισραηλινών στρατιωτών θεωρούνται περισσότερο συγκλονιστικές από τις εικόνες των ίδιων των θυμάτων;
Κριτική έχει προκαλέσει και η επιλογή να προηγηθεί η κινηματογραφική διανομή πριν το ντοκιμαντέρ διατεθεί δωρεάν online, μια διαδικασία που του επιτρέπει να πληροί τις προϋποθέσεις για τη διεκδίκηση των Όσκαρ.
Οι δημιουργοί γνωρίζουν τη δύναμη που μπορεί να έχει μια τέτοια διάκριση. Ο Αμπραάμ και η Σορ βρίσκονταν και πίσω από το No Other Land, μαζί με τους Παλαιστίνιους Μπασέλ Άντρα και Χαμντάν Μπαλάλ. Μετά τη βράβευσή του με Όσκαρ, οι εισπράξεις της ταινίας αυξήθηκαν κατά 172% μέσα σε ένα Σαββατοκύριακο.
Δεν υπήρχε ανάγκη
Ο Μπεν Ράιφ του +972 Magazine υποστηρίζει ότι ο στόχος του NAZA δεν είναι να αντικαταστήσει τις παλαιστινιακές μαρτυρίες, αλλά να καταστήσει δυσκολότερη την άρνηση όσων έχουν συμβεί στη Γάζα.
Η ταινία επιχειρεί έτσι να μετατοπίσει το βλέμμα από τις πράξεις μεμονωμένων στρατιωτών στον μηχανισμό που, σύμφωνα με τους δημιουργούς της, τις επέτρεψε.
Μία από τις τελευταίες μαρτυρίες συμπυκνώνει ίσως περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη αυτό που θέλει να δείξει το ντοκιμαντέρ. Ένας αξιωματικός αφηγείται ότι ο ισραηλινός στρατός είχε διαθέσει ψυχολόγους για όσους στρατιώτες δυσκολεύονταν να διαχειριστούν το τραύμα από τη θανάτωση ανθρώπων.
«Κανείς», λέει, «δεν πήγε».
«Δεν υπήρχε ανάγκη».
«Ο ίδιος δεν αισθανόταν τύψεις».
