Η αλγοριθμική διαχείριση μπαίνει ολοένα πιο βαθιά στους χώρους εργασίας της Ευρώπης και φέρνει ξανά στο προσκήνιο τις ανισότητες στην εποχή της ΑΙ.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι το φαινόμενο δεν αφορά πια μόνο τις πλατφόρμες, αλλά επηρεάζει ήδη μεγάλο μέρος των εργαζομένων στην ΕΕ.
Εκτιμάται ότι το 42,3% των εργαζομένων στην ΕΕ ενδέχεται να υπόκεινται ήδη σε κάποια μορφή αλγοριθμικής διαχείρισης.
Το ποσοστό αυτό μπορεί να φτάσει το 55,5% μέσα στην επόμενη πενταετία, με τους κινδύνους που συνεπάγεται να μην είναι πια θεωρητικοί.
Για το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων (EIGE), ορισμένες από τις ανησυχίες που είχαν διατυπωθεί πριν από χρόνια έχουν ήδη γίνει πραγματικότητα.
Το 2022, οι μεροληπτικοί αλγόριθμοι, η αδιαφανής λήψη αποφάσεων και η επιτήρηση στον χώρο εργασίας συζητούνταν συχνά ως αναδυόμενες προκλήσεις, δήλωσε ο Βιταούτας Πετσιούκονις, ερευνητής στο EIGE, στο EU Perspectives.
Ζητήματα όπως η διαρκής παρακολούθηση, η αύξηση της έντασης της εργασίας, το άγχος, η περιορισμένη αυτονομία και οι λιγοστές δυνατότητες αμφισβήτησης αυτοματοποιημένων αποφάσεων έχουν πλέον περάσει από το στάδιο της πρόβλεψης στο στάδιο της τεκμηριωμένης πραγματικότητας, πρόσθεσε.
Οι συνέπειες μπορεί να είναι δαπανηρές. Η ιταλική αρχή προστασίας δεδομένων επέβαλε πρόστιμο 2,6 εκατ. ευρώ το 2021 στην Foodinho, πλατφόρμα παράδοσης φαγητού που ανήκει στην Glovo, επειδή δεν διασφάλισε ότι οι αλγόριθμοί της δεν παρήγαγαν διακριτικά αποτελέσματα.
Ωστόσο, το πραγματικό μέγεθος του προβλήματος παραμένει δύσκολο να αποτυπωθεί.
Μεγάλο μέρος της έρευνας που υπάρχει σήμερα δεν εξετάζει συστηματικά πώς η αλγοριθμική διαχείριση επηρεάζει διαφορετικά γυναίκες και άνδρες ή πώς το φύλο διασταυρώνεται με το μεταναστευτικό καθεστώς, την ηλικία, την αναπηρία και άλλες ανισότητες, σημείωσε ο Πετσιούκονις.
Η αλγοριθμική διαχείριση δεν περιορίζεται πια στους οδηγούς της Uber και στην παράδοση φαγητού.
Οι διαδικτυακές πλατφόρμες συνδέουν επίσης εργαζόμενους με θέσεις στην ανάπτυξη λογισμικού, τη διδασκαλία, τη μετάφραση, τη συγγραφή και άλλους τομείς.
Περίπου 500 πλατφόρμες ψηφιακής εργασίας λειτουργούν στην ΕΕ. Είναι δύσκολο να υπολογιστεί με ακρίβεια πόσοι εργαζόμενοι εξαρτώνται από αυτές, όμως η Eurostat εκτιμά ότι το ποσοστό κυμαίνεται μεταξύ 2 και 5 τοις εκατό.
Η έκθεση στη διαχείριση μέσω αλγορίθμων αυξάνεται, αλλά οι ανισότητες παραμένουν έντονες σε ολόκληρη την Ένωση.
Στην κορυφή βρίσκονται η Δανία με 70,1% και η Ολλανδία με 65,9%.
Στον πάτο βρίσκονται η Πορτογαλία με 26,8% και η Ελλάδα με 27,2%.
Σήμερα, η διαχείριση μέσω αλγορίθμων δεν περιορίζεται πλέον στις πλατφόρμες ψηφιακής εργασίας, δήλωσε ο Πετσιούκονις.
Οι επιχειρήσεις χρησιμοποιούν αυτά τα εργαλεία για να κατανέμουν τα ωράρια, τις εργασιακές δραστηριότητες ή να δίνουν οδηγίες στους εργαζόμενους για τον τρόπο εκτέλεσης των καθηκόντων τους.
Οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις τα χρησιμοποίησαν επίσης για να παρακολουθούν τον χρόνο εργασίας, το αν οι εργαζόμενοι είχαν ολοκληρώσει τις εργασίες τους, καθώς και την ταχύτητα εκτέλεσης.
Το 6% τα αξιοποίησε για να παρακολουθεί το περιεχόμενο ή τον τόνο των συνομιλιών, των τηλεφωνικών κλήσεων ή των ηλεκτρονικών μηνυμάτων.
Το EIGE προειδοποίησε το 2022 ότι η εργασία μέσω πλατφορμών και η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσαν να δημιουργήσουν νέες ευκαιρίες απασχόλησης για τις γυναίκες, ενώ ταυτόχρονα θα ενίσχυαν τα στερεότυπα γύρω από το φύλο, τον σεξισμό και τις διακρίσεις.
Διαπιστώθηκε ότι οι γυναίκες κέρδιζαν λιγότερα από τους άνδρες, ιδιαίτερα όσες ζούσαν με σύντροφο και παιδιά.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υποστήριξε επίσης ότι οι γυναίκες που εργάζονται μέσω πλατφορμών εκτίθενται περισσότερο σε αλγοριθμική μεροληψία, επιτήρηση, ασταθές εισόδημα και περιορισμένες ευκαιρίες επαγγελματικής εξέλιξης.
Επιπλέον, οι εργαζόμενοι που γεννήθηκαν στο εξωτερικό κέρδιζαν περίπου 7.000 ευρώ λιγότερα ετησίως.
Οι μετανάστριες μπορεί να είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένες, καθώς πολλές εργάζονται στην οικιακή εργασία, στον καθαρισμό, στη φροντίδα και σε άλλα χαμηλόμισθα επαγγέλματα του τομέα των υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένων υπηρεσιών που διαμεσολαβούνται ολοένα περισσότερο μέσω ψηφιακών πλατφορμών, ανέφερε ο Πετσιούκονις.
Το μεταναστευτικό καθεστώς ή το καθεστώς διαμονής, τα γλωσσικά εμπόδια, η μη αναγνώριση των προσόντων και η περιορισμένη πρόσβαση σε συνδικάτα ή υπηρεσίες υποστήριξης μπορούν να περιορίσουν ακόμη περισσότερο την ικανότητα των εργαζομένων να κατανοήσουν τα δικαιώματά τους ή να αμφισβητήσουν την άδικη μεταχείριση.
Μια χαμηλή αξιολόγηση, ακόμη και αν επηρεάζεται από προκαταλήψεις για το φύλο, την εθνοτική καταγωγή ή την εθνικότητα, μπορεί να περιορίσει τη μελλοντική πρόσβαση στην εργασία.
Βιταούτας Πετσιούκονης, Ερευνητικός Υπάλληλος, EIGE
Αν ένας αλγόριθμος χρησιμοποιεί αυτή την αξιολόγηση για να αποφασίσει ποιος θα αναλάβει την επόμενη θέση εργασίας, οι ανθρώπινες προκαταλήψεις μπορεί να έχουν συνέπειες.
Όταν οι πλατφόρμες χρησιμοποιούν αξιολογήσεις, κατατάξεις ή αυτοματοποιημένα συστήματα για την ανάθεση εργασιών και την αποτίμηση της απόδοσης, οι εργαζόμενοι συχνά έχουν ελάχιστη εικόνα για το πώς λαμβάνονται οι αποφάσεις ή πώς μπορούν να τις αμφισβητήσουν, δήλωσε ο Πετσιούκονις.
Μια χαμηλή αξιολόγηση, ακόμη και αν επηρεάζεται από προκαταλήψεις για το φύλο, την εθνοτική καταγωγή ή την εθνικότητα, μπορεί να περιορίσει τη μελλοντική πρόσβαση στην εργασία.
Οι πλατφόρμες μπορεί να είναι ιδιαίτερα ελκυστικές για γυναίκες που προσπαθούν να συνδυάσουν την εργασία με τις οικογενειακές ευθύνες, οι οποίες εξακολουθούν να μοιράζονται άνισα.
Οι γυναίκες αφιερώνουν περίπου 2,5 ώρες την εβδομάδα σε οικιακές εργασίες και 3,5 ώρες επιπλέον στη φροντίδα των παιδιών, σε σύγκριση με τους άνδρες.
Οι αλγόριθμοι που επιβραβεύουν τη συνεχή διαθεσιμότητα, τις γρήγορες απαντήσεις ή τα αδιάλειπτα πρότυπα εργασίας μπορεί να θέτουν έμμεσα σε μειονεκτική θέση άτομα με ευθύνες φροντίδας, τα περισσότερα από τα οποία είναι γυναίκες, δήλωσε ο Πετσιούκονις.
Οι παραδοσιακοί διαχωρισμοί μεταξύ των φύλων μεταφέρονται και στο διαδίκτυο. Οι άνδρες κυριαρχούν στις τεχνικές θέσεις εργασίας, ενώ οι γυναίκες αναλαμβάνουν περισσότερους ρόλους στη διδασκαλία, τη συγγραφή και τη μετάφραση.
Η AI και η εργασία μέσω πλατφορμών μπορούν να διευρύνουν την πρόσβαση στην απασχόληση και τις ευέλικτες ευκαιρίες εισοδήματος, αλλά μπορούν επίσης να αναπαράγουν ή να εντείνουν τις ήδη υπάρχουσες ανισότητες στην αγορά εργασίας, είπε ο Πετσιούκονις.
Υπάρχει ήδη κάποια προστασία στο πλαίσιο της ΕΕ.
Η Οδηγία για την Εργασία μέσω Πλατφορμών, που εγκρίθηκε το 2024, δίνει στους εργαζόμενους το δικαίωμα να γνωρίζουν πώς ένας αλγόριθμος λαμβάνει αποφάσεις που τους αφορούν, αλλά και να ζητούν ανθρώπινη επανεξέταση των πιο σημαντικών αποφάσεων.
Η οδηγία απαγορεύει επίσης στις πλατφόρμες να χρησιμοποιούν αυτοματοποιημένα συστήματα για την επεξεργασία συγκεκριμένων πληροφοριών, μεταξύ των οποίων οι ιδιωτικές συνομιλίες.
Στα δεδομένα αυτά περιλαμβάνονται και στοιχεία που χρησιμοποιούνται για την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με χαρακτηριστικά όπως η φυλετική ή εθνοτική καταγωγή, το μεταναστευτικό καθεστώς, οι πολιτικές απόψεις, η αναπηρία ή η υγεία.
Τα κράτη μέλη πρέπει να την ενσωματώσουν στο εθνικό δίκαιο έως τις 2 Δεκεμβρίου 2026. Αυτό μπορεί να συμβάλει στην αντιμετώπιση της εσφαλμένης ταξινόμησης των εργαζομένων και στη βελτίωση της πρόσβασης στα εργασιακά δικαιώματα και την κοινωνική προστασία, σχολίασε ο Πετσιούκονις.
Οι Βρυξέλλες εξετάζουν πλέον αν χρειάζονται ευρύτεροι κανόνες. Τον Ιούλιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκίνησε τη δεύτερη φάση διαβουλεύσεων με εργοδότες και συνδικαλιστικές οργανώσεις για τον επικείμενο Νόμο για τις Ποιοτικές Θέσεις Εργασίας.
Η αλγοριθμική διαχείριση και η AI στον χώρο εργασίας συγκαταλέγονται στους πέντε τομείς που εξετάζονται. Η Επιτροπή εξετάζει μέτρα ώστε οι αυτοματοποιημένες αποφάσεις να γίνουν πιο διαφανείς και ανθρωποκεντρικές και να προστατεύονται οι εργαζόμενοι από την υπερβολική παρακολούθηση. Η διαβούλευση διαρκεί έως τις 28 Σεπτεμβρίου.
Ο επικείμενος νόμος για τις ποιοτικές θέσεις εργασίας (Quality Jobs Act) προσφέρει μια σημαντική ευκαιρία για την επέκταση της προστασίας πέρα από την εργασία μέσω πλατφορμών, δήλωσε ο Πετσιούκονις.
Ωστόσο, η πρόταση δεν έχει ακόμη δημοσιευτεί, οπότε είναι πολύ νωρίς για να γνωρίζουμε πόσο μακριά θα φτάσουν οι νέες προστασίες.
Για το EIGE, εξακολουθούν να υπάρχουν κενά.
Οι υφιστάμενοι κανόνες εστιάζουν κυρίως στην εργασιακή κατάσταση, τη διαφάνεια, την προστασία των δεδομένων και τα ατομικά δικαιώματα σε σχέση με τις αυτοματοποιημένες αποφάσεις.
Παραμένουν κενά στις εκτιμήσεις των επιπτώσεων ως προς το φύλο, στους ελέγχους για διακριτικά αποτελέσματα και στα δεδομένα ανά φύλο.
Η παρακολούθηση του κατά πόσο οι αλγόριθμοι επηρεάζουν διαφορετικά γυναίκες και άνδρες ως προς την πρόσληψη, τις αμοιβές, τον προγραμματισμό, την κατανομή καθηκόντων και την επαγγελματική εξέλιξη παραμένει περιορισμένη.
