Από τις 28 Οκτωβρίου, η Ελλάδα δεν βρέθηκε απλώς να πολεμά τους Ιταλούς εισβολείς, αλλά να αντιπαρατίθεται στον φασισμό και τον ναζισμό όπως εκφράζονταν από τις δυνάμεις του Άξονα. Η επίθεση της Ιταλίας δεν ήταν μόνο μια επιθετική ιμπεριαλιστική ενέργεια, αλλά και μέρος της προσπάθειας των φασιστικών δυνάμεων να οικοδομήσουν μια Ευρώπη και έναν κόσμο ολοκληρωτικό, αυταρχικό, ρατσιστικό, εχθρικό προς τους Εβραίους, τους Ρομά, όλους τους «κατώτερους» λαούς, αλλά και τους κομμουνιστές και όσους ζητούσαν δημοκρατία και ελευθερία. Αυτή η ιδεολογία τροφοδοτούσε την εδαφική επεκτατικότητα: αυτή οδήγησε τον Χίτλερ να επιτεθεί στην Πολωνία και να βάλει σε κίνηση τη μηχανή του πολέμου, αυτή έσπρωξε τον Μουσολίνι να επιτεθεί στην Ελλάδα.
Δεν είναι μόνο ότι ο ελληνικός λαός στάθηκε απέναντι στον φασισμό. Ο τρόπος που αγωνίστηκε, ο ενθουσιασμός που έδειξε και τα όνειρα για τη νίκη ξεπερνούσαν τα πεδία των μαχών και αφορούσαν το όραμα μιας χώρας με δημοκρατία και δικαιοσύνη. Γι’ αυτό και αγωνίστηκαν, όχι επειδή τους ενέπνευσε η κυβέρνηση Μεταξά, μια στυγνή δικτατορία που στην πραγματικότητα οραματιζόταν τη δική της ελληνική εκδοχή φασισμού.
Όλα αυτά δεν αφορούν μόνο τον πόλεμο στο αλβανικό μέτωπο, αλλά και συνολικά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Έναν πόλεμο στον οποίο οι φιλελεύθερες δημοκρατίες συμμάχησαν με την κομμουνιστική Σοβιετική Ένωση και τα κινήματα αντίστασης για να νικήσουν τον φασισμό και τον ναζισμό. Και μπορεί σήμερα, με το κύμα ιστορικού αναθεωρητισμού, πρώτα και κύρια στην ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση, και την εξίσωση ναζισμού και κομμουνισμού, όλα αυτά να επιχειρείται να ξεχαστούν, όμως η ιστορία δεν διαγράφεται. Ο πόλεμος εκείνος είχε σαφή διαχωριστική γραμμή: από τη μία τον φασισμό και τον ναζισμό και από την άλλη τις αντιφασιστικές δυνάμεις.
Στις μέρες μας ο φασισμός σηκώνει ξανά κεφάλι, με διαφορετικές μορφές αλλά με την ίδια επικίνδυνη, αντιδραστική και αποκρουστική λογική. Ακόμη χειρότερα, σε αρκετές περιπτώσεις τον δρόμο για την επιστροφή του τον στρώνουν συστημικές, ακόμη και κεντρώες δυνάμεις. Και μπορεί οι σημερινοί φασίστες να φορούν κουστούμι και να μην αρέσκονται να περπατούν με βήμα χήνας, όμως δεν είναι λιγότερο επικίνδυνοι.
Και όπως έδειξε το έπος του 1940, αλλά και η εποποιία της Εθνικής Αντίστασης που ακολούθησε, η αποτελεσματικότερη απάντηση στον φασισμό είναι εκείνη που έρχεται από τον ίδιο τον λαό και τη δική του κινητοποίηση. Αυτή έκανε τη διαφορά στην Αλβανία απέναντι σε έναν ισχυρό στρατό, αυτή έκανε τον λαό να αντέξει στην πείνα και να αντισταθεί πολύμορφα στις δυνάμεις κατοχής και στους ντόπιους συνεργάτες τους κατά την Κατοχή.
Αυτό το πνεύμα της αντίστασης, της συλλογικότητας και της ελπίδας καταγράφηκε ξανά αρκετές φορές: στη Χαμένη Άνοιξη των αγώνων της δεκαετίας του 1960, στο Πολυτεχνείο του 1973, στους αγώνες της Μεταπολίτευσης, στην αλληλεγγύη και τη διαμαρτυρία ενάντια στα Μνημόνια. Σε άλλες στιγμές φαινόταν να υποχωρεί, οι άνθρωποι να κουράζονται και να κυριαρχεί ο ατομισμός, όμως στην κρίσιμη στιγμή επανερχόταν.
Αυτό ακριβώς το πνεύμα χρειάζεται τώρα ξανά. Όχι μόνο επειδή σε όλη την Ευρώπη ο φασισμός σηκώνει κεφάλι, αλλά και επειδή η χώρα βρίσκεται σε καμπή. Τα χρόνια μετά το 2019 αποδείχθηκαν χαμένα χρόνια και αυτό εξηγεί τη μεγάλη λαϊκή δυσαρέσκεια. Υπάρχει όμως ο κίνδυνος η δυσαρέσκεια να μετατραπεί σε κυνισμό και απάθεια. Χρειάζεται να γίνει μαζική κινητοποίηση και να γεννηθεί μια νέα ελπίδα ότι η συλλογική προσπάθεια θα βγάλει τη χώρα από τη σημερινή κρίση.
Οι άνθρωποι τότε δεν ήταν υπεράνθρωποι. Την ησυχία τους ήθελαν, τις μικρές απολαύσεις της ζωής, την ασφάλεια και τη σιγουριά αναζητούσαν. Όμως έτρεξαν στο μέτωπο και μετά μπήκαν στην αντίσταση, βγήκαν στα βουνά παρά τους θανάσιμους κινδύνους.
Η πραγματική αντίσταση και οι βαθιές, σημαντικές αλλαγές δεν ξεκινούν από υπεράνθρωπους, αλλά από καθημερινούς, απλούς πολίτες όταν το επιβάλλουν οι συνθήκες και όταν η ιστορία τους μιλά διαφορετικά. Γι’ αυτό και σήμερα, όταν χρειαστεί, θα αποδείξουν ότι μπορούν να φέρουν την αλλαγή.
