120 χρόνια Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης: η κοινή ιστορία με την πόλη

120 χρόνια Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης: η κοινή ιστορία με την πόλη

Το Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης συμπληρώνει 120 χρόνια παρουσίας στην πόλη, με μια διαδρομή που συνδέεται στενά με τις ανατροπές και τις αλλαγές της Θεσσαλονίκης. Από σχολείο της πολυπολιτισμικής πόλης των αρχών του 20ού αιώνα εξελίχθηκε σε κέντρο εκμάθησης της γαλλικής γλώσσας και σε σημαντικό πολιτιστικό φορέα.

Την ιστορία του οργανισμού, που άρχισε τη λειτουργία του στη Θεσσαλονίκη το 1906 από τη Γαλλική Λαϊκή Αποστολή (Mission laïque française), και τη σχέση του με τις μεταμορφώσεις της πόλης παρουσίασε ο αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Νικόλας Μανιτάκης, σε διάλεξη με τίτλο «1906-2026: Η ιστορία της Θεσσαλονίκης μέσα από το Γαλλικό Ινστιτούτο και το Γαλλικό Σχολείο». Στην εκδήλωση, που έγινε το απόγευμα της Παρασκευής, παρών ήταν ο πρέσβης της Γαλλίας στην Ελλάδα Νικόλας Κασσιανίδης.

«Προετοιμάζοντας εδώ και λίγο καιρό, περίπου τρεις μήνες, την εκδήλωση αυτή, κατάλαβα πόσο βαθιά δεμένο με την πόλη της Θεσσαλονίκης είναι το ίδρυμα αυτό», ανέφερε ανοίγοντας την εκδήλωση η γενική πρόξενος της Γαλλίας και διευθύντρια του Γαλλικού Ινστιτούτου Θεσσαλονίκης Σεσίλ Βαλκ (Cécile Walck).

«Είμαστε εδώ για να θυμίσουμε και να επιβεβαιώσουμε τον ρόλο που διαδραματίζει το Γαλλικό Ινστιτούτο, να προλειάνουμε το έδαφος για το μέλλον του, να παρατείνουμε την ιστορία του. Βασιζόμαστε σε μεγάλο βαθμό σε εσάς για αυτόν τον σκοπό, προκειμένου να προάγουμε και να αναπτύξουμε ακόμα περαιτέρω τις σχέσεις μεταξύ της Γαλλίας και της Θεσσαλονίκης», είπε από την πλευρά του ο πρόεδρος της Γαλλικής Λαϊκής Αποστολής Κριστιάν Μασέ (Christian Masset).

Τη σημασία του γαλλικού σχολείου για τη διεθνή φυσιογνωμία της Θεσσαλονίκης επισήμανε ο δήμαρχος Στέλιος Αγγελούδης. «Η Θεσσαλονίκη, μια πόλη εξωστρεφής, μια πόλη που οικοδομεί διεθνείς συνεργασίες, που επενδύει στην εκπαίδευση, αντιμετωπίζει το σχολείο αυτό ως ένα μεγάλο αναπτυξιακό και ανταγωνιστικό της πλεονέκτημα», τόνισε.

Από τα τέσσερα σχολεία του 1906 στην πολυπολιτισμική Θεσσαλονίκη

Η ιστορία ξεκινά το 1902, όταν ιδρύθηκε η Γαλλική Λαϊκή Αποστολή, ο οργανισμός που τέσσερα χρόνια αργότερα ανέλαβε εκπαιδευτική δράση στη Θεσσαλονίκη. Το 1906 δημιούργησε τέσσερα σχολεία: ένα λύκειο αρρένων, ένα γυμνάσιο θηλέων, μία εμπορική σχολή και ένα δημοτικό σχολείο. Η επιλογή της πόλης δεν ήταν τυχαία, καθώς, όπως εξήγησε ο Νικόλας Μανιτάκης, «όλες οι θρησκευτικές, οι γλωσσικές και οι εθνοτικές κοινότητες μπορούσαν να έρθουν σε αυτό το σχολείο, το οποίο δεν ήταν θρησκευτικό και βρισκόταν έξω από τις διαμάχες που υπήρχαν τότε γύρω από την πόλη».

Η σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού αποτύπωνε καθαρά αυτή την πολυμορφία. Σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία του 1916, στο σχολείο φοιτούσαν περίπου 500 Εβραίοι μαθητές, 114 Ορθόδοξοι και 40 Μουσουλμάνοι, μαζί με μικρότερο αριθμό Αρμενίων, Προτεσταντών και Καθολικών. Η περιορισμένη παρουσία μουσουλμάνων μαθητών συνδεόταν με την αποχώρηση μέρους του μουσουλμανικού πληθυσμού μετά την ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος το 1912.

Η μεγάλη επιτυχία των σχολείων οδήγησε τη Γαλλική Λαϊκή Αποστολή να επεκτείνει το εγχείρημά της και σε άλλες πόλεις της Νοτιοανατολικής Μεσογείου, όπως η Βηρυτός, η Αλεξάνδρεια και το Κάιρο.

Η αλλαγή κυριαρχίας στη Θεσσαλονίκη το 1912, με την ενσωμάτωσή της στο ελληνικό βασίλειο, έφερε νέα δεδομένα στη λειτουργία των σχολείων. «Οι Οθωμανοί ήταν πολύ πιο ανεκτικοί στη λειτουργία των ξένων σχολείων. Το ελληνικό κράτος δεν θα είναι τόσο ανεκτικό και θα αρχίσουν κάποιες προσπάθειες ώστε να ελέγξουν τα ξένα σχολεία», σημείωσε ο κ. Μανιτάκης.

«Η Θεσσαλονίκη είναι μια γαλλική πόλη»

Η έλευση των γαλλικών και βρετανικών στρατευμάτων το 1915 αποτέλεσε ακόμη έναν σημαντικό σταθμό. Το Γαλλικό Λύκειο συνδέθηκε στενά με τη Στρατιά της Ανατολής, καθώς το κτήριο του χρησιμοποιήθηκε για τη στέγαση του γενικού επιτελείου, ενώ εργαστηριακές εγκαταστάσεις αξιοποιήθηκαν από τις υγειονομικές υπηρεσίες της στρατιάς. Παράλληλα, στρατιώτες που είχαν υπηρετήσει ως δάσκαλοι και καθηγητές στη Γαλλία προσλήφθηκαν για να διδάξουν στο σχολείο.

Στο μεταξύ, η γαλλική γλώσσα είχε ήδη αποκτήσει ιδιαίτερα ισχυρή θέση στην εκπαιδευτική και κοινωνική ζωή της Θεσσαλονίκης. Γάλλος αρθρογράφος έγραφε σε εφημερίδα ότι «η Θεσσαλονίκη είναι μια γαλλική πόλη», υποστηρίζοντας ότι το 1% του πληθυσμού είχε φοιτήσει σε γαλλικά σχολεία ή σε σχολεία όπου διδασκόταν η γαλλική γλώσσα. «Ίσως υπήρχε μια υπερβολή σε αυτό. Πάντως, υπάρχει μια μεγάλη βάση αλήθειας, αφού σχεδόν όλα τα σχολεία δίδασκαν γαλλικά. Τα γαλλικά τότε ήταν η μόνη ξένη γλώσσα που διδασκόταν μέχρι το 1945. Επομένως, η Θεσσαλονίκη είναι η πρωτεύουσα της γαλλομάθειας και της γαλλοφωνίας», ανέφερε ο κ. Μανιτάκης, υπενθυμίζοντας παράλληλα ότι στην πόλη κυκλοφορούσαν και γαλλόφωνες εφημερίδες.

Η μεγάλη πυρκαγιά του 1917 επηρέασε και τη λειτουργία του σχολείου, καθώς το δημοτικό που βρισκόταν στο κέντρο της πόλης καταστράφηκε. Η Γαλλική Λαϊκή Αποστολή ανέλαβε και ρόλο αρωγής προς τους πληγέντες, προσφέροντας φιλοξενία στις εγκαταστάσεις της, αλλά και σε σκηνές που στήθηκαν στους χώρους του Ινστιτούτου.

Ο νόμος του 1930 και η διακοπή της λειτουργίας στον πόλεμο

Όπως τόνισε ο κ. Μανιτάκης στη διάλεξή του, μια καθοριστική αλλαγή ήρθε το 1930, με τον νόμο της κυβέρνησης Βενιζέλου για τα ξένα σχολεία. Η νομοθεσία απαγόρευε τη φοίτηση Ελλήνων πολιτών σε ξένα νηπιαγωγεία και δημοτικά σχολεία μέχρι την ηλικία των 12 ετών, ενώ επέβαλλε τη διδασκαλία της ελληνικής ιστορίας, της ελληνικής γεωγραφίας και των νέων ελληνικών. Επιπλέον, στα σχολεία όπου φοιτούσαν ορθόδοξοι μαθητές προβλεπόταν και η διδασκαλία των θρησκευτικών. «Πίσω από τις ρυθμίσεις βρισκόταν η ανησυχία του ελληνικού κράτους ότι ορισμένα από τα περισσότερα από 45 ξένα σχολεία που λειτουργούσαν τότε στη χώρα μπορούσαν να αποτελέσουν κέντρα γλωσσικού ανθελληνισμού», εξήγησε ο καθηγητής.

Οι επιπτώσεις για το γαλλικό εκπαιδευτήριο ήταν άμεσες. Το δημοτικό σχολείο, που λειτουργούσε από το 1906, έκλεισε, ενώ το λύκειο αναγκάστηκε να προσαρμόσει το πρόγραμμα του, προσφέροντας πλέον δύο κατευθύνσεις: μία με βάση το γαλλικό εκπαιδευτικό σύστημα και μία που ακολουθούσε το ελληνικό πρόγραμμα, με ενισχυμένη διδασκαλία της γαλλικής γλώσσας.

Το 1936 το σχολείο διεύρυνε ακόμη περισσότερο τη δραστηριότητά του, οργανώνοντας απογευματινά μαθήματα γαλλικών για το κοινό και λειτουργώντας πλέον παράλληλα ως κέντρο εκμάθησης της γλώσσας. Ωστόσο, η έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στη Γαλλία και η επιστράτευση Γάλλων καθηγητών δημιούργησαν νέα προβλήματα. Τον Νοέμβριο του 1940 διακόπηκε η λειτουργία όλων των ξένων ιδρυμάτων, ενώ μετά την κατάληψη της Θεσσαλονίκης το κτήριο επιτάχθηκε από τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής και μετατράπηκε σε στρατιωτικό κοιτώνα και νοσοκομείο.

Μέσα στις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες της πείνας, οργανώθηκε ο επαναπατρισμός των Γάλλων υπηκόων που είχαν παραμείνει στην Ελλάδα, καθώς οι προσπάθειες του γαλλικού κράτους να τους τροφοδοτήσει μέσω του Ερυθρού Σταυρού δεν επαρκούσαν και έτσι αποφασίστηκε η επιστροφή τους στη Γαλλία. «Ένα τρένο που ξεκίνησε από την Αθήνα, πέρασε από τη Θεσσαλονίκη και παρέλαβε τον διευθυντή της Λαϊκής Αποστολής και τους εναπομείναντες Γάλλους καθηγητές. Έτσι λοιπόν το εκπαιδευτήριο έμεινε χωρίς το προσωπικό του», ανέφερε χαρακτηριστικά ο κ. Μανιτάκης.

Η απελευθέρωση το 1944 βρήκε το κτήριο κατεστραμμένο και το ίδρυμα σε εξαιρετικά δυσχερή θέση. «Το Ίδρυμα βρίσκεται ακέφαλο. Δεν υπάρχει διευθυντής, δεν έχει Γάλλους καθηγητές, έχει χάσει τη μεγάλη δεξαμενή που είναι οι Εβραίοι μαθητές του και έχει κατεστραμμένες εγκαταστάσεις. Στην πραγματικότητα είναι ένα ίδρυμα εγκαταλειμμένο από το 1940, ένα σχολείο νεκρωμένο», περιέγραψε ο Νικόλας Μανιτάκης.

Η αναγέννηση του 1946 και η μεγάλη ανάπτυξη

Η επανεκκίνηση ήρθε το 1946, χάρη στην πρωτοβουλία του διευθυντή του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών Οκτάβιου Μερλιέ, ο οποίος έστειλε στη Θεσσαλονίκη τον καθηγητή Ζαν-Πιερ Πικό, με αποστολή να ανασυγκροτήσει το ίδρυμα. Ο Πικό το μετέτρεψε σταδιακά σε ένα κέντρο εκμάθησης της γαλλικής γλώσσας, κατά τα πρότυπα του Ινστιτούτου της Αθήνας. Έτσι, το Γαλλικό Λύκειο άρχισε να λειτουργεί ουσιαστικά ως Ινστιτούτο, διατηρώντας αρχικά την παλιά του ονομασία.

Η ανάκαμψη, όπως υπογράμμισε ο καθηγητής, υπήρξε εντυπωσιακή. Από ένα ίδρυμα που είχε παραμείνει ουσιαστικά ανενεργό για έξι χρόνια, το 1957 αριθμούσε ήδη 600 μαθητές, ενώ λίγο αργότερα έφτασε τους 1.300, επιστρέφοντας στα επίπεδα της προπολεμικής του ακμής.

Το 1962 ξεκίνησε τη λειτουργία του και το πολιτιστικό κέντρο, διευρύνοντας περαιτέρω τον ρόλο του Ινστιτούτου. Έναν χρόνο αργότερα, το επισκέφθηκε ο στρατηγός Σαρλ ντε Γκωλ, ο μοναδικός εν ενεργεία Γάλλος πρόεδρος που έχει επισκεφθεί το ίδρυμα.

Λίγο καιρό αργότερα, με πρωτοβουλία συλλόγου γονέων, ιδρύθηκε ένα σχολείο πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, με νηπιαγωγείο, το οποίο απευθυνόταν μόνο στη γαλλική παροικία της Θεσσαλονίκης, αφού λόγω της ισχύος του νόμου του 1930, Έλληνες πολίτες δεν μπορούσαν τότε να φοιτήσουν σε αυτό.

Η επόμενη μεγάλη δοκιμασία ήρθε το 1968, όταν πυρκαγιά που ξεκίνησε από την κατοικία του διευθυντή, η οποία βρισκόταν εντός του συγκροτήματος, κατέστρεψε μεγάλο μέρος του κτηρίου. «Ήταν μεγάλη ατυχία για το Ίδρυμα, το οποίο είχε επιβιώσει από δύο παγκόσμιους πολέμους», τόνισε ο καθηγητής, ενώ πρόσθεσε ότι το 1971 το μεγαλύτερο μέρος του κτηρίου αποκαταστάθηκε, βάσει σχεδίων του αρχιτέκτονα Μορφέσι, ο οποίος είχε σχεδιάσει και τον νέο σιδηροδρομικό σταθμό της Θεσσαλονίκης.

Από εκπαιδευτήριο σε μεγάλο πολιτιστικό οργανισμό

Το επόμενο διάστημα σηματοδότησε μια νέα περίοδο ανάπτυξης. Το Ινστιτούτο διεύρυνε τη δραστηριότητά του στον πολιτισμό και εξελίχθηκε σε σημαντικό διοργανωτή εκδηλώσεων, πέρα από τον εκπαιδευτικό του ρόλο. Η κορύφωση της εκπαιδευτικής του δραστηριότητας καταγράφηκε το 1979, όταν αριθμούσε περίπου 3.500 μαθητές και 116 τμήματα.

Σήμερα, 120 χρόνια μετά την ίδρυσή του, το Γαλλικό Ινστιτούτο έχει διανύσει μια διαδρομή που το έχει μετατρέψει από ένα πολυεθνικό και πολυθρησκευτικό σχολείο της οθωμανικής Θεσσαλονίκης σε ένα πολυδιάστατο εκπαιδευτικό και πολιτιστικό ίδρυμα. Όπως επισήμανε ο Νικόλας Μανιτάκης, η προσαρμοστικότητά του υπήρξε καθοριστική για τη μακροβιότητά του, καθώς κατάφερε να αναλάβει διαφορετικούς ρόλους ανάλογα με τις ανάγκες κάθε εποχής. «Το Ινστιτούτο δεν είναι μόνο η γέφυρα μεταξύ της Ελλάδας και της Γαλλίας, καθώς προβάλλει και τους Γάλλους καλλιτέχνες, αλλά είναι επίσης η γέφυρα μεταξύ της πόλης και των καλλιτεχνών», ανέφερε, περιγράφοντας τη σημερινή του θέση στη Θεσσαλονίκη. Παράλληλα, λειτουργεί ως κέντρο εκμάθησης της γαλλικής γλώσσας για μαθητές όλων των ηλικιών και παρέχει καθοδήγηση σε όσους ενδιαφέρονται να σπουδάσουν σε γαλλικά πανεπιστήμια, διατηρώντας ταυτόχρονα έναν σημαντικό ρόλο στην πολιτιστική ζωή της πόλης.

Βαρβάρα Καζαντζίδου

*Πηγή φωτογραφιών: Γαλλική Λαϊκή Αποστολή/Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης

Loading

Play