Νοέμβριος 1941: η χώρα ζει υπό τριπλή κατοχή, με τη Γερμανία, την Ιταλία και τη Βουλγαρία, ενώ ο τελευταίος μήνας του φθινοπώρου προμηνύει έναν σκληρό χειμώνα και έναν ακόμη σκληρότερο λιμό. Η δίωξη Κακριδή ξετυλίγεται μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, την ώρα που τα θύματα από την πείνα πλησιάζουν τους 100.000, με τους μισούς και πλέον σε Αθήνα και Πειραιά.
Την ίδια στιγμή που η κυβέρνηση δωσίλογων του στρατηγού Τσολάκογλου προσπαθεί χωρίς επιτυχία να αμβλύνει τις συνέπειες της κατοχικής καθημερινότητας και οι πολίτες ξεπουλούν το βιος τους στη μαύρη αγορά για δυο κονσέρβες και μερικές χούφτες αλεύρι, πίσω από τους πανεπιστημιακούς τοίχους η πνευματική ελίτ της χώρας δίνει έναν διαφορετικό πόλεμο: τον πόλεμο της οξείας και της περισπωμένης.
Αφορμή στέκεται ένα εγχειρίδιο 24 σελίδων για την «ελληνική κλασσική παιδεία», στο οποίο περιλαμβάνονται δύο ομιλίες του καθηγητή Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Ιωάννη Κακριδή, γραμμένες σε δημοτική και με μονοτονικό. Το εγχειρίδιο είχε πρωτοεκδοθεί το 1939 και ο Κακριδής το επανέκδωσε το 1941 ως βοήθημα για τη διδασκαλία των φοιτητών του.
Για τους συντηρητικούς ακαδημαϊκούς, ένα έντυπο σε απλουστευμένη γλώσσα, χωρίς οξείες, περισπωμένες και πνεύματα, σε μια εποχή που η Ελλάδα στενάζει κάτω από τον κατακτητή, είναι το τελευταίο οχυρό που απειλείται. Το θεωρούν πλήγμα στην εθνική ταυτότητα και αποκοπή από το λαμπρό αρχαίο παρελθόν· έτσι ο Κακριδής βαφτίζεται «εθνικός μειοδότης» και γίνεται στόχος τιμωρίας.
Ο αιώνιος πονοκέφαλος του γλωσσικού ζητήματος
Στην πραγματικότητα, πρόκειται για ακόμη ένα επεισόδιο του γλωσσικού ζητήματος, που σέρνεται εδώ και σχεδόν δύο αιώνες, από τα μέσα του 18ου αιώνα, όταν έγινε επιτακτική η ανάγκη να επιμορφωθεί το υπόδουλο έθνος και να στραφεί προς μια κοινή γλώσσα. Μα ποια γλώσσα; Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας ο λαός μιλούσε σε τοπικές διαλέκτους, ενώ οι λόγιοι χρησιμοποιούσαν μια αρχαΐζουσα μορφή που καταλάβαιναν μόνο οι ίδιοι.
Στις αρχές του 19ου αιώνα, το ζήτημα παίρνει τη μορφή σκληρής ιδεολογικής σύγκρουσης. Η ανάγκη για μια κοινή γλώσσα, κατανοητή από όλους, είναι δεδομένη, όμως οι απόψεις διχάζονται βαθιά.
Ο ισχυρός κληρικός Νεόφυτος Δούκας και οι οπαδοί του θεωρούν πως η γλώσσα του λαού είναι «διεφθαρμένη» και ότι η εκπαίδευση πρέπει να στραφεί προς την αρχαία ελληνική. Ο Ρήγας Φεραίος, κύριος εκφραστής του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, πιστεύει ότι τα βιβλία που θα μορφώσουν τον λαό πρέπει να γράφονται σε απλή, κατανοητή γλώσσα, στη δημοτική. Ο λόγιος Αδαμάντιος Κοραής και οι ομοϊδεάτες του κινούνται στη μέση: προκρίνουν την καθομιλουμένη, αφού προηγουμένως καθαρίσει από τις τουρκικές και λατινικές λέξεις και αποκτήσει έναν αρχαιοπρεπή χαρακτήρα.
Η θέση του Κοραή κρίνεται πιο πρόσφορη, όμως τελικά ο «αρχαιοπρεπής χαρακτήρας» γίνεται εντονότερος από όσο εκείνος εννοούσε. Η γλώσσα που γεννιέται πάνω στις δικές του αντιλήψεις, η καθαρεύουσα, γίνεται η επίσημη γλώσσα του κράτους, αλλά παραμένει δυσνόητη και απρόσιτη για πολλούς, ανοίγοντας νέο κύκλο σύγκρουσης ανάμεσα στους υπερασπιστές και τους πολέμιούς της. Πολλοί πολίτες, όταν χρειάζεται να διεκπεραιώσουν υπόθεσή τους με το κράτος, δεν καταλαβαίνουν τα επίσημα έγγραφα και αναγκάζονται να απευθύνονται σε λόγιους «μεταφραστές» έξω από τις δημόσιες υπηρεσίες, πληρώνοντας για τις υπηρεσίες τους.
Ο 20ός αιώνας μπαίνει ορμητικά και τα αντίπαλα στρατόπεδα συγκρούονται με μανία, αφήνοντας πίσω και νεκρούς. Το 1901 η απόπειρα μεταφοράς του Ευαγγελίου στη δημοτική προκαλεί οδομαχίες με οκτώ νεκρούς («Ευαγγελικά»), ενώ το 1903 η απόδοση της «Ορέστειας» του Αισχύλου στη δημοτική οδηγεί σε νέες συγκρούσεις με δύο νεκρούς και αρκετούς τραυματίες («Ορεστειακά») –
[Ευαγγελικά και Ορεστειακά αναλύονται σε παλαιότερες έρευνες του Αθηναϊκού Πρακτορείου Ειδήσεων]
Με τον καιρό, η πολεμική για τη γλώσσα μετατρέπεται σε διελκυστίνδα πολιτικών επιδιώξεων και διώξεων. Η ένταση παίρνει τη μορφή ιδεολογικού πολέμου, με σπουδαίους φιλολόγους να συγκρούονται για την καθαρεύουσα και τη δημοτική με επιχειρήματα που θεωρούν κάθε πλευρά αδιάσειστα. Οι μεν κατηγορούν τους άλλους ότι απαξιώνουν τις ρίζες του έθνους και διασπούν την ιστορική του συνέχεια, ενώ οι δε απαντούν ότι υπονομεύεται ένα ζωντανό εργαλείο επικοινωνίας και η πρόοδος των επόμενων γενεών.
Η αλληλογραφία της Πηνελόπης Δέλτα με τον δημοτικιστή φιλόλογο Αλέξανδρο Δελμούζο, την άνοιξη του 1911, λίγο πριν από τη συνταγματική αναθεώρηση που θα καθιερώσει ως επίσημη γλώσσα του κράτους την καθαρεύουσα, είναι αποκαλυπτική:
Δελμούζος: «Βγάλαν μιαν άλλη γλώσσα και θέλουν να τη φέρουν εδώ και να μη μιλάμε Ρωμαίικα», λέει ο απλός λαός για τη δημοτική.
Δέλτα: «Νομίζω πως ο πόλεμος που έκαμαν ως τώρα οι δημοτικιστές με το να γράφουν βιβλία μόνο, μπορεί να χαρακτηριστεί ως αρνητικός. Εμείς κι εμείς τα διαβάζαμε, εμείς μονάχοι μας τα γνωρίζαμε. Τώρα άλλη δουλειά χρειάζεται. Δουλειά πιο ζωντανή, πιο ενεργητική, να φωτιστεί ο λαός, ν΄ ακούσουν την αλήθεια…».
Ο πόλεμος για τη γλώσσα κρατά διασπασμένη την πνευματική ελίτ ακριβώς τη στιγμή που ο τόπος χρειάζεται ενότητα για να αντιμετωπίσει τις επερχόμενες εθνικές προκλήσεις. Με τη συνταγματική αναθεώρηση ο Βενιζέλος επιλέγει έναν γλωσσικό συμβιβασμό: η καθαρεύουσα αναγνωρίζεται ως επίσημη γλώσσα του κράτους, ενώ για τη δημιουργική γραφή, τη λογοτεχνία και κάθε μορφή λαϊκής έκφρασης κατοχυρώνεται η ατομική ελευθερία. Το 1917 η δημοτική μπαίνει στις πρώτες τάξεις του δημοτικού, καταργείται το 1920 και επιστρέφει με την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1930 και υπουργό Παιδείας τον Γεώργιο Παπανδρέου στην κυβέρνηση Βενιζέλου. Στο εξής, η διδασκαλία σε όλες τις τάξεις του δημοτικού θα γίνεται στη δημοτική, με παράλληλη διδασκαλία της καθαρεύουσας στις δύο τελευταίες τάξεις, ενώ στο γυμνάσιο και το πανεπιστήμιο η καθαρεύουσα παραμένει η επίσημη γλώσσα του κράτους.
Ο Μεταξάς, αν και ευνοεί τη δημοτική λόγω της άμεσης επαφής του με το δημώδες ιδίωμα της Κεφαλλονιάς, δεν τολμά να την καθιερώσει ως επίσημη γλώσσα του κράτους. Οι μηχανισμοί συντηρητισμού και αντίδρασης σε όλους τους κρατικούς τομείς μπλοκάρουν κάθε δυνατότητα ανάπτυξης της δημοτικής. Ωστόσο, ζητά από τον δημοτικιστή Τριανταφυλλίδη να συντάξει μια Γραμματική της δημοτικής γλώσσας. Η προσπάθεια διάδοσης του εγχειριδίου σταματά με τον θάνατο του Μεταξά και οι οπαδοί της καθαρεύουσας σπεύδουν να ξανακερδίσουν έδαφος.
Σε τι γλώσσα να ψυχώσουμε τους Έλληνες;
Στις αρχές του 1941 πεθαίνει ο Μεταξάς και πριν τελειώσει η χρονιά εμφανίζεται για τους «καθαρευουσιάνους» το «φαινόμενο Κακριδή»: ένας εμπνευσμένος δάσκαλος που θεωρεί πως, σε αυτή τη δραματική στιγμή για τη χώρα και υπό την καταπάτηση της ελευθερίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων της, το μόνο εργαλείο που μπορεί να προσφέρει η εκπαίδευση για να στηρίξει το ηθικό του λαού είναι η απλή, κατανοητή γλώσσα. Τα σχόλια για το αρχαίο κείμενο που μοιράζει στη δημοτική και χωρίς περισπωμένες και πνεύματα στους φοιτητές του δεν είναι μια συνηθισμένη υπόθεση. Ο «Επιτάφιος» του Θουκυδίδη δεν είναι τυχαία επιλογή: είναι πρότυπο πολιτικού λόγου και ύμνος στη δημοκρατία, την ελευθερία, την ισονομία και τον πολιτισμό, έννοιες που ο Κακριδής κρίνει πως δεν μπορούν να φωτίσουν τους φοιτητές αν δεν διατυπωθούν σε σύγχρονη, καθημερινή γλώσσα.
Ένα ακόμη μέτωπο ανοίγει μέσα στο πανεπιστήμιο, πέρα από την εθνική συνθήκη. Η Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών παραπέμπει τον καθηγητή σε πειθαρχικό συμβούλιο, κατηγορώντας τον ότι στις δημοσιεύσεις του παρέλειψε τα πνεύματα και απλοποίησε τους τόνους. Οι συνθήκες της Κατοχής κάνουν, κατά τον κοσμήτορα της Σχολής Φαίδωνα Κουκουλέ, «βάσιμη» την κατηγορία, καθώς η ενέργεια του Κακριδή είναι «εθνικώς επιζήμια» και «λαμβάνει εγκληματικόν απέναντι του έθνους χαρακτήρα».
«Οι ιδέες του ως κλασσικού φιλολόγου προσπαθούσι να μειώσωσι την αληθή αξίαν της κλασσικής παιδείας […] Αι νέαι αύται θεωρίαι επιδιώκωσιν την βία (σσ: με το ζόρι) επί τον φοιτητών επικράτησιν αυτών […] Οι διδασκόμενοι θα αντιλαμβάνονται πόσον βαθεία διαφορά υπάρχει μεταξύ της ορθογραφίας της αρχαίας ελληνικής γλώσσης και της νεωτέρας. Εννοείται ότι ούτω διαβάλλονται τα αρχαία κείμενα, υποδεικνυομένου εμμέσως, ότι ταύτα δέον να περιφρονηθώσιν ως πλήρη ορθογραφικών δυσκολιών […] Ο κ. Κακριδής δεν κατορθώνει να κρύψη ότι αποβλέπει προς τον κλασσικόν κόσμον ως προς αντίπαλον, προς τον οποίον διαρκώς ζητεί να αναμετρηθή… Ταύτα δε αξιοί ο κ. Καθηγητής, όπως μάθωσι και οι μαθηταί αυτού, ίνα μην ευρίσκωνται πλέον εις την δυσάρεστον θέσιν να υπερτιμώσι τον κλασσικόν πολιτισμόν…», υποστηρίζει το 1941 ο Κουκουλές σε κείμενο που σήμερα διαβάζεται ως μνημείο σκοταδιστικού παραλογισμού, αλλά τότε αντιμετωπίζεται ως «βάσιμη ανησυχία».
[ΣΣ: Σήμερα, συγκυρία κατά την οποία δημοτική και μονοτονικό αποτελούν εκπαιδευτικές κατακτήσεις αιώνων, η γραπτή μεταφορά στην απλουστευμένη γλώσσα του ΗΥ, κειμένων της καθαρεύουσας που θα έπρεπε να παρατίθενται σε πολυτονικό σύστημα καθίσταται ανορθόδοξη και παράταιρη. Δυστυχώς, δεν υπάρχει τρόπος για ακριβή αποτύπωσή τους στην αρχική τους μορφή]
Τον 20ό αιώνα, ο καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης, Γούνναρ Χέρινγκ (Gunnar Hering), θα σχολιάσει ότι η υπόνοια πως ο Κουκουλές και η Φιλοσοφική Σχολή συκοφάντησαν συνειδητά τον Κακριδή προκύπτει από το ότι αντέδρασαν μόνο στη δεύτερη έκδοση του «ένοχου» συγγράμματος, ενώ η πρώτη του 1936 δεν είχε προκαλέσει καμία αντίδραση, παρότι ο Κακριδής το είχε καταθέσει και κατά την υποψηφιότητά του για την έδρα Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Στο όνομα της «γλωσσικής ενότητας της ελληνικής φυλής», ο «ένοχος» οδηγείται σε απολογητική διαδικασία που εξαντλείται σε τρεις μαραθώνιες διαδοχικές συνεδρίες της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, έναν Νοέμβριο σαν τον σημερινό, το 1941. Ο Κακριδής υποστηρίζει ότι η σχολή δεν έχει δικαίωμα να κρίνει τις επιστημονικές απόψεις των μελών της, αλλά μόνο να συζητήσει γενικότερα το πρόβλημα της απλοποίησης του τονισμού της γλώσσας. Επικαλείται τις δυσκολίες εκμάθησης τόσο της μητρικής όσο και της αρχαίας γλώσσας, το χάσμα ανάμεσα στα αρχαία και τα νέα ελληνικά, καθώς οι τόνοι επιβλήθηκαν στους ελληνιστικούς χρόνους και δεν ανήκουν στην παραδοσιακή ορθογραφία της αρχαίας γλώσσας, και θυμίζει ότι η κατάργηση τόνων και πνευμάτων έχει ήδη συζητηθεί στο παρελθόν από σημαντικούς καθηγητές.
Απαντώντας στον απολογούμενο, ο καθηγητής της σχολής Εξαρχόπουλος δίνει έμφαση στους κινδύνους που, κατά την άποψή του, εγκυμονεί για τους νέους μια διδασκαλία που μειώνει την αξία του αρχαίου πολιτισμού και καταλήγει με την επισήμανση ότι «οι Αρχές θα πρέπει να προσέξουν τις γλωσσικές καινοτομίες και κυρίως το περιεχόμενο των απόψεων του “ενόχου”».
Η Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών ζητά: «Απολύστε τον επαναστάτη!»
Ο Κακριδής καταλαβαίνει πως ο Εξαρχόπουλος επιχειρεί να τον στιγματίσει ως αντεθνικό στοιχείο, επικίνδυνο για τη νεολαία. Με επιστολή του καταγγέλλει τις επιθέσεις που δέχεται ως προσωπικές, απορρίπτει κατηγορηματικά κάθε λογοκρισία στις απόψεις του και δηλώνει ότι δεν πρόκειται να παραστεί σε άλλη αντίστοιχη συνεδρία, αφήνοντας έτσι ελεύθερο το πεδίο ώστε να χαρακτηριστεί στο εξής «ταραχοποιό στοιχείο» στο οποίο η Πολιτεία έδωσε το δικαίωμα της ακαδημαϊκής ελευθερίας για ελεύθερη έκφραση και προαγωγή της επιστήμης, όχι όμως και το δικαίωμα να ηγείται επανάστασης αντίθετης προς τα ιδανικά, τις πίστεις, τους νόμους και το σύνταγμα του έθνους.
Ακολουθούν δύο ακόμη συνεδρίες της Σχολής, στις 19 και στις 27 Νοεμβρίου, με οξύτατη στάση κατά του απόντος Κακριδή. Εκεί αποφασίζεται η παραπομπή του στο Πειθαρχικό και η έγγραφη καταγγελία προς το υπουργείο με αίτημα την απόλυσή του. Την παραπομπή υπογράφουν οι καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών Ν. Εξαρχόπουλος, Φ. Κουκουλές, Εμ. Πεζόπουλος, Αντ. Χατζής, Γ. Π. Οικονόμος, Γ. Σακελλαρίου, Ν. Βλάχος, Σπ. Μαρινάτος, Χρ. Καπνουκάγιας, Απ. Δασκαλάκης, Δ. Ζακυθηνός, Αν. Ορλάνδος και Ερ. Σκάσσης, ενώ μειοψηφούν οι Ι. Θεοδωρακόπουλος και Σ. Κουγέας.
Μια στρατιά υπερασπιστών του κατηγορουμένου, άνθρωποι του πνεύματος και της πολιτικής, περνούν από το «ανακριτικό έδρανο» του Πειθαρχικού. Δημαράς, Θεοτοκάς, Σταύρου, Τατάκης, αλλά και Σοφούλης, Καφαντάρης, Παπανδρέου, Δραγούμης, γνώστες του έργου του Κακριδή, προσέρχονται για να δείξουν πως το ζήτημα έχει ξεφύγει από τα όρια της εκπαίδευσης και είναι βαθιά πολιτικό. «Σήμερα κατ΄ επίφασιν κρίνεται ο Ιω. Κακριδής. Κατ΄ ουσίαν κρίνεται ο πνευματικός πολιτισμός της Ελλάδος» δηλώνει ο Γεώργιος Παπανδρέου.
Σε ένα αιχμηρό χρονογράφημά του με τίτλο «Ορθογραφομαχία» στην εφημερίδα «Πρωία», ο Κ. Βάρναλης γράφει: «Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην έγινε σοβαρός με τις σημερινές συνθήκες της ζωής και δεν υπάρχει επίσης άνθρωπος που να συγχύζει τα ζωτικά προβλήματα με τις μπαγκατέλες. Κι όμως, η φιλοσοφική σχολή του αθηναϊκού Πανεπιστημίου θυμήθηκε τα δημοκοπικά κλέη της μιστριωτικής εποχής (σσ: ο καθηγητής Μιστριώτης είχε ηγηθεί των αιματηρών Ευαγγελικών και Ορεστειακών κατά της δημοτικής γλώσσας) και εξεστράτευσε εναντίον του κ. Ι. Κακριδή, επειδή ο κ. καθηγητής εφόνευσε ασπλάχνως τους τόνους και τα πνεύματα της ελληνικής γραφής…».
Το Πειθαρχικό Συμβούλιο επιβάλλει στον Κακριδή παύση δύο μηνών από τα εκπαιδευτικά του καθήκοντα. Με την απόφαση 8/24-7-1942 κρίνει ότι, αφού η παιδεία τελεί υπό την εποπτεία του κράτους, η ελευθερία έκφρασης του πανεπιστημιακού δεν μπορεί να είναι απόλυτη, καθώς η γενική συνέλευση των καθηγητών ορίζει τα πνευματικά και εκπαιδευτικά του καθήκοντα. Απαλλάσσει τον Κακριδή από τη μομφή ότι ήθελε να κλονίσει τις αξίες του αρχαίου πολιτισμού, αλλά δεν του αναγνωρίζει το δικαίωμα να εισάγει γλωσσικούς νεωτερισμούς, επειδή οι κανόνες χρήσης της γλώσσας ανήκουν στην αρμοδιότητα του κράτους. Έτσι, ο πανεπιστημιακός υποχρεούται να ακολουθεί την επίσημη γλώσσα και να μη διδάσκει απόψεις που την υπονομεύουν, ενώ η απόφαση καταλήγει ότι μια διδασκαλία που εισάγει καινοφανείς γλωσσικές απόψεις και τις επιβάλλει στους φοιτητές θέτει σε κίνδυνο τη νεολαία.
Ο Κακριδής προσφεύγει στο Συμβούλιο της Επικρατείας ζητώντας την ακύρωση της πειθαρχικής απόφασης, όμως το αποτέλεσμα είναι αρνητικό. Το δικαστήριο απορρίπτει το αίτημά του, επικαλούμενο τη συνταγματική διάταξη που ορίζει την καθαρεύουσα, γλώσσα των νόμων, ως επίσημη γλώσσα του κράτους.
Ύστερα από τη δίμηνη αποχή του, επιστρέφει στα διδακτικά έδρανα στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, όμως το κλίμα παραμένει εχθρικό. Η φωνή των φοιτητών που τον στηρίζουν πνίγεται από την καθηγητική εξουσία των υπερασπιστών της καθαρεύουσας. Ο Κακριδής αναγκάζεται να παραιτηθεί και να απομακρυνθεί από την πρωτεύουσα· η συνέχεια τον βρίσκει στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, ενώ στο μεταξύ έχει ήδη αποκτήσει τον τίτλο του μεταρρυθμιστή. Τριάντα πέντε χρόνια αργότερα καταργείται η καθαρεύουσα και σαράντα χρόνια μετά η Βουλή των Ελλήνων καθιερώνει το μονοτονικό σύστημα διδασκαλίας.
Ο καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο ΑΠΘ Παναγιώτης Μαντζούφας επισημαίνει ότι η δίωξη Κακριδή υπήρξε εμβληματική σύγκρουση ανάμεσα σε δύο αντίθετες αντιλήψεις, όχι μόνο για τη γλώσσα και τη μορφή της, αλλά κυρίως για τη σχέση των νέων Ελλήνων με τον αρχαίο κόσμο και τις αξίες του. Όπως σημειώνει, η αμφίθυμη σχέση των νεοελλήνων με την καταγωγή και την ταυτότητά τους οργανώθηκε ιστορικά μέσα από τα αιτήματα για τη δημιουργία εθνικού κράτους και συνάντησε τα όριά της μετά την κατάρρευση της Μεγάλης Ιδέας. Το εκσυγχρονιστικό πρόταγμα της νεόκοπης αστικής τάξης, που εκφράστηκε πολιτικά από τη βενιζελική παράταξη, βρήκε στο γλωσσικό ζήτημα το πεδίο για να ξεκαθαρίσει τους λογαριασμούς του με τις συντηρητικές δυνάμεις, που είχαν γαντζωθεί σε μια άγονη προγονοπληξία και στην εμμονή για την καθαρότητα της τεχνητής γλώσσας.
Πηγή πληροφοριών και φωτογραφιών: «Η διαμάχη για τη γραπτή νεοελληνική γλώσσα» του G. Hering, «Στοιχεία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» του Λ. Πολίτη, «Αλληλογραφία» της Π.Σ. Δέλτα, «Γλώσσα και ζωή» του Ελ. Γιαννίδη, «Τα αποσυρθέντα βιβλία / Έθνος και σχολική Ιστορία στην Ελλάδα, 1858-2008» του Χ. Αθανασιάδη, «Οι πρωθυπουργοί της Ελλάδος» του Αντ. Μακρυδημήτρη, καθώς και το Αρχείο εφημερίδων Τ. Α. Μανιατέα και την Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας και Πολιτισμού.
![]()
