Στο επίκεντρο της διήμερης πολιτιστικής δράσης το κουδούνι και η σχέση του με το λαϊκό θέατρο σκιών βρέθηκαν στη Δράμα, μέσα από το πρόγραμμα «Ο Καραγκιόζης στη Χώρα των Κουδουνιών». Η διοργάνωση συνέδεσε την παράδοση με τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία.
Η δράση απευθυνόταν σε παιδιά και ενήλικες και οργανώθηκε από την Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία «Ακαδημία Ποίησης και Παραμυθιού», με την αιγίδα και την οικονομική επιχορήγηση του υπουργείου Πολιτισμού. Στο επίκεντρό της βρέθηκε ένα αντικείμενο μικρό και καθημερινό, το κουδούνι, που συνδέεται με ένα ευρύ φάσμα εκφράσεων του λαϊκού πολιτισμού, από το θέατρο σκιών και τα έθιμα μέχρι παλαιότερες τελετουργικές πρακτικές.
Η διοργάνωση στη Δράμα επιδίωξε να φωτίσει αυτή τη διαδρομή, φέρνοντας σε διάλογο καραγκιοζοπαίκτες, ερευνητές του θεάτρου σκιών, εικαστικούς, ανθρώπους που ασχολούνται με τα λαϊκά δρώμενα και εκπροσώπους πολιτιστικών φορέων.
Η δραστήρια μουσειολόγος και ξεναγός Νατάσα Μιχαηλίδου από την Ξάνθη, εκπρόσωπος της ΑΜΚΕ «Ακαδημία Ποίησης και Παραμυθιού», μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ εξήγησε ότι η αφετηρία της διοργάνωσης ήταν η προσπάθεια να συναντηθούν δύο σημαντικά κομμάτια του λαϊκού πολιτισμού, το θέατρο σκιών και τα λαϊκά δρώμενα της περιοχής της Δράμας, μέσα από το κοινό στοιχείο του κουδουνιού.
Η επιλογή της περιοχής δεν ήταν τυχαία, καθώς η Δράμα και ευρύτερα η Ανατολική Μακεδονία διαθέτουν έντονη παράδοση λαϊκών δρωμένων, στα οποία η κωδωνοφορία και ο ήχος των κουδουνιών αποτελούν χαρακτηριστικά στοιχεία.
Στην εσπερίδα συμμετείχε ο Μόσχος Μορφακίδης-Φυλακτός, κάτοχος της Έδρας Βησσαρίων Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών και διευθυντής του Κέντρου Βυζαντινών, Νεοελληνικών και Κυπριακών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Γρανάδας, ενώ παρουσιάστηκαν διαφορετικές προσεγγίσεις γύρω από τα λαϊκά δρώμενα και το θέατρο σκιών.
Ο Γιάννης Παπουτσής, πρόεδρος του Μορφωτικού και Πολιτιστικού Συλλόγου (ΜΠΣ) Μοναστηρακίου Δράμας και του Κέντρου Πολιτιστικής Ανάπτυξης Ανατολικής Μακεδονίας, αναφέρθηκε στα δρώμενα της Ηδωνίδας Γης και στις προσεγγίσεις ερμηνείας τους. Η Αθανασία Θεοδωρίδου, πρόεδρος του ΜΠΣ Καλαμπακίου Δράμας, και η Κατερίνα Κοσμίδου από το Α’ Νηπιαγωγείο Καλαμπακίου παρουσίασαν τη διαδρομή του Θρακικού Καλόγερου, από τον Βιζυηνό έως το Καλαμπάκι.
Η Γιάννα Ευαγγελίδου, σκηνοθέτης και διοργανώτρια της δράσης «Οι δρόμοι του κουδουνιού», παρουσίασε τη δική της προσέγγιση στη διαδρομή και τη σημασία του κουδουνιού, ενώ ο καλλιτέχνης του θεάτρου σκιών και φιλόλογος Αναστάσιος Κούζης-Κούζαρος, μέλος της ΑΜΚΕ «Οι Σκιές του Κούζαρου», εστίασε στην παρουσία των κουδουνιών στον Καραγκιόζη.
Τη σχέση του Καραγκιόζη με τη Δράμα ανέδειξε ο καραγκιοζοπαίκτης και μελετητής-ερευνητής του θεάτρου σκιών Γιάννης Χατζής, ενώ ο αγιογράφος και καραγκιοζοπαίκτης Κωνσταντίνος Κουγιουμτζής αναφέρθηκε στο θέατρο σκιών ως έκφραση του «καθ’ ημάς τρόπου».
Ιδιαίτερη θέση είχε η σύγχρονη δημιουργία μέσα από το θέατρο σκιών. Ο δημοφιλής καραγκιοζοπαίκτης Απόστολος Δομτζίδης, του θιάσου σκιών «Τα Παραμύθια του Καραγκιόζη», παρουσίασε την προσπάθεια δημιουργίας νέων παραστάσεων με βάση τη λαϊκή παράδοση, ενώ ο εικαστικός από την Ξάνθη Τριαντάφυλλος Βαΐτσης παρουσίασε τη δική του προσέγγιση γύρω από τη «Σκιά του Καραγκιόζη». Παράλληλα, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το νέο εικαστικό έργο αφιερωμένο στη σκιά του Καραγκιόζη με την τεχνική της trash & shadow art (τέχνη από σκουπίδια και σκιές).
Το κουδούνι από την αρχαιότητα στα λαϊκά δρώμενα
Κεντρικό στοιχείο της δράσης ήταν η προσπάθεια να αναδειχθεί η διαδρομή του κουδουνιού μέσα στον χρόνο και ο ρόλος που απέκτησε σε διαφορετικές εκφράσεις του λαϊκού πολιτισμού.
Η Νατάσα Μιχαηλίδου μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ τόνισε ότι το κουδούνι έχει από την αρχαιότητα αποτροπαϊκό χαρακτήρα, καθώς ο ήχος του θεωρούνταν ότι απομάκρυνε το κακό και προστάτευε εκείνον που το είχε στην κατοχή του. «Αρχαιολογικά ευρήματα», συμπλήρωσε, «περιλαμβάνουν μεταλλικά αλλά και πήλινα κουδουνάκια, ενώ έχουν εντοπιστεί κουδούνια ακόμη και σε ταφικά σύνολα, σε ένα πλαίσιο που συνδέεται με την προστασία του νεκρού».
Η παρουσία του κουδουνιού συνδέθηκε επίσης με τα διονυσιακά δρώμενα. Παραστάσεις και αρχαιολογικά ευρήματα καταγράφουν τη χρήση του σε σχέση με τον Διόνυσο, τις Μαινάδες και τους Σάτυρους, ενώ η κωδωνοφορία, δηλαδή η χρήση σειρών από κουδούνια πάνω στο σώμα, αποτελεί ένα στοιχείο που διατηρήθηκε μέσα στον χρόνο και εξακολουθεί να εμφανίζεται σε λαϊκά δρώμενα της Δράμας, αλλά και άλλων περιοχών της Ελλάδας και των Βαλκανίων.
Ο Καραγκιόζης μιλά για το σήμερα μέσα από τον μπερντέ
Κεντρικό γεγονός της διοργάνωσης ήταν η παρουσίαση της νέας παράστασης «Το πηγάδι των καλικάντζαρων κι ο Καραγκιόζης κωδωνοφόρος», από τον Απόστολο Δομτζίδη και τον θίασο «Τα Παραμύθια του Καραγκιόζη».
Η παράσταση αξιοποίησε το γνώριμο σύμπαν του Καραγκιόζη για να μιλήσει και για σύγχρονα ζητήματα. Στην ιστορία, ένα πηγάδι καταλαμβάνεται από καλικάντζαρους, οι οποίοι εμποδίζουν τον κόσμο να προμηθευτεί νερό, ενώ το Σεράι επιχειρεί να διαθέσει νερό που έχει συγκρατήσει από άλλη δεξαμενή. Μέσα από τη δραματουργία αυτή εισάγονται αναφορές στην κλιματική κρίση και στη διαχείριση του νερού.
Όπως σημείωσε η Νατάσα Μιχαηλίδου, «αυτή ακριβώς η δυνατότητα να συνομιλεί με το παρόν αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους ο Καραγκιόζης εξακολουθεί να διατηρεί τη θέση του στη σύγχρονη πολιτιστική ζωή. Δεν αποτελεί ένα στατικό ή μουσειακό είδος, αλλά ένα θέαμα που μπορεί να σχολιάζει την εποχή του μέσα από τον συμβολισμό, τη σάτιρα και το χιούμορ».
Στη συγκεκριμένη παράσταση, ο Καραγκιόζης αναζητούσε λύση στο πρόβλημα που είχε δημιουργηθεί, με τα κουδούνια να αποτελούν μέρος της ιστορίας και της λύσης. Η σύγχρονη θεματολογία εντασσόταν έτσι οργανικά σε μια μορφή θεάτρου που έχει ως βασικό της χαρακτηριστικό τη δυνατότητα να σχολιάζει την κοινωνική πραγματικότητα.
Η ίδια η διαδρομή του Καραγκιόζη εξάλλου δείχνει ότι το θέατρο σκιών δεν υπήρξε εξαρχής αποκλειστικά παιδικό θέαμα. Όπως ανέφερε η εκπρόσωπος της ΑμΚΕ «Ακαδημία Ποίησης και Παραμυθιού», κατά την περίοδο της ακμής του, τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, απευθυνόταν κυρίως σε ενήλικο κοινό. Στην πορεία απέκτησε έντονα παιδικό χαρακτήρα, χωρίς όμως να χάσει την δυνατότητα να απευθύνεται ταυτόχρονα σε διαφορετικές γενιές.
Η σύγχρονη παρουσία του θεάτρου σκιών συνδέθηκε στη διοργάνωση και με τη δράση νέων ανθρώπων που εξακολουθούν να ασχολούνται με τον Καραγκιόζη. Σύμφωνα με την κ. Μιχαηλίδου, «παρά την κυριαρχία των νέων τεχνολογιών και τις μεγάλες αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά ψυχαγωγούνται και έρχονται σε επαφή με τον πολιτισμό, το θέατρο σκιών εξακολουθεί να προσελκύει νέους ανθρώπους».
Από το θέατρο σκιών στο μουσείο και τον αρχαιολογικό χώρο
Η σύνδεση με την αρχαιολογία αναπτύχθηκε ακόμη περισσότερο μέσα από μια ιδιαίτερη και ίσως καινοτόμα ξενάγηση που πραγματοποιήθηκε στο Αρχαιολογικό Μουσείο Δράμας και στον αρχαιολογικό χώρο της Καλής Βρύσης.
Η δράση σχεδιάστηκε ως πειραματική ξενάγηση, με πιστοποιημένη ξεναγό, αλλά και με την παρουσία ηρώων του Καραγκιόζη, οι οποίοι σχολίαζαν σε πραγματικό χρόνο τα σημεία και τα εκθέματα που παρουσιάζονταν.
Με αυτόν τον τρόπο, ο Καραγκιόζης πέρασε από τον μπερντέ στον χώρο του μουσείου και της αρχαιολογίας, λειτουργώντας ως ένας διαφορετικός «συνοδός» στην προσπάθεια προσέγγισης της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η επιλογή της Καλής Βρύσης είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς ο αρχαιολογικός χώρος συνδέεται έντονα με την παρουσία του Διονύσου στην περιοχή και, κατ’ επέκταση, με το ευρύτερο πολιτισμικό υπόβαθρο στο οποίο εντάσσεται και η παράδοση των διονυσιακών δρωμένων.
Η διήμερη δράση στη Δράμα λειτούργησε τελικά ως ένα πεδίο συνάντησης διαφορετικών μορφών πολιτισμού. Στο επίκεντρο παρέμεινε ο Καραγκιόζης, όχι όμως σαν ένα απολίθωμα μιας άλλης εποχής, αλλά ως μια ζωντανή μορφή λαϊκού θεάτρου που εξακολουθεί να παράγει νέες ιστορίες, να προσεγγίζει σύγχρονα ζητήματα και να απευθύνεται σε διαφορετικές γενιές.
Επιπλέον, μέσα από την ενεργό παρουσία του βραβευμένου θιάσου από την Ξάνθη «Τα Παραμύθια του Καραγκιόζη» και τις διαφορετικές δράσεις που αναπτύσσονται γύρω από το θέατρο σκιών, η παράδοση αυτή συνεχίζει να μετασχηματίζεται, χωρίς να χάνει τα βασικά χαρακτηριστικά που την κράτησαν ζωντανή στον χρόνο.
Το κουδούνι, λειτούργησε τελικά, ως ο κοινός ήχος που συνέδεσε την αρχαιότητα με τα λαϊκά δρώμενα, το θέατρο σκιών με την σύγχρονη δημιουργία και την πολιτιστική κληρονομιά με το σήμερα.
[του ανταποκριτή μας Β. Λωλίδη]
