Στις αρχές της δεκαετίας του ’90, με τη μαζική έλευση μεταναστών, η ελληνική εκπαίδευση βρέθηκε μπροστά σε μια νέα καθημερινότητα. Στις σχολικές τάξεις, όλο και περισσότερα παιδιά, κυρίως Αλβανών μεταναστών, χρειάστηκε να ξεπεράσουν τα γλωσσικά εμπόδια για να παρακολουθήσουν το ελληνικό πρόγραμμα σπουδών, ενώ οι εκπαιδευτικοί αναζήτησαν τρόπους ώστε να μη μείνει κανένας μαθητής πίσω.
Από τότε, η διαπολιτισμική εκπαίδευση στην Ελλάδα έχει διανύσει μεγάλη απόσταση και οι μετανάστες έχουν ενσωματωθεί στις τοπικές κοινωνίες, όμως η ανάγκη για συμπερίληψη και αποδόμηση στερεοτύπων παραμένει σταθερή. Με αυτή τη λογική, μαθητές αλβανικής καταγωγής του ΕΠΑΛ Μουδανιών ανέλαβαν, στο πλαίσιο των Ζωνών Εκπαιδευτικής Προτεραιότητας (ΖΕΠ), μια πρωτότυπη δράση που ανέδειξε την πολυγλωσσία και τη διπλή πολιτισμική ταυτότητα ως πολύτιμο στοιχείο της εκπαιδευτικής διαδικασίας.
Θέλοντας να συστήσουν στους συμμαθητές τους τη δεύτερη πατρίδα τους, την Αλβανία, οι μαθητές Τζεβαίρ Τσέλα, Τοπάλι Άντι, Ντενίς Τσούπι, Εριόν Τσούπι, Αμαρίλντο Ντόι, Άλεξ Ταχίρι και Ρομέο Οσάφι, με τη στήριξη εκπαιδευτικών του σχολείου και του Τμήματος Φιλολογίας του ΑΠΘ, μετέφρασαν και υποτίτλισαν την αλβανική ταινία «Ο Φίλος μου ο Τίλι» («Shoku ynë Tili», 1981). Η επιλογή δεν ήταν τυχαία, καθώς ο Τίλι είναι ένας όχι ιδιαίτερα επιμελής μαθητής που προκαλεί προβλήματα στη δασκάλα του, η οποία ζητεί την απομάκρυνσή του από την τάξη. Όταν αλλάζει τάξη, η νέα του δασκάλα τον πλησιάζει με φροντίδα και η στάση της, όπως και η στάση των συμμαθητών του Τίλι, μεταφέρει μηνύματα ανθρωπιάς και πολιτισμού σε μια οργανωμένη κοινωνία που φροντίζει όσους δεν βρίσκονται σε πλεονεκτική θέση, μηνύματα που οι μαθητές του ΕΠΑΛ Μουδανιών θέλησαν να φέρουν στο σήμερα.
Η εικόνα, ο ήχος, οι εκφράσεις των προσώπων των ηρώων και τα πολιτιστικά συμφραζόμενα της ταινίας λειτούργησαν πολυτροπικά και βοήθησαν στην κατανόηση της διαφορετικότητας. Οι αλβανόφωνοι μαθητές που συμμετείχαν στη μετάφραση και τον υποτιτλισμό βρέθηκαν πολλές φορές να συνδέονται με το παρελθόν, την κουλτούρα και την ιστορία τους, ανασύροντας από τη μνήμη τους περιστατικά από την παιδική και τη σχολική τους ζωή.
«Η μετάφραση της ταινίας δεν περιορίστηκε στην απλή μεταφορά των λέξεων και των νοημάτων από τη μία στην άλλη γλώσσα, αλλά αποτέλεσε μία πράξη πολιτισμικής διαμεσολάβησης», δήλωσε ο καθηγητής Γλωσσολογίας και διευθυντής του Τομέα Γλωσσολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ, Δώρης Κυριαζής. Όπως εξήγησε, «μέσω των διαλόγων, των πολιτισμικών στοιχείων, των κοινωνικών αναφορών, οι αλβανόφωνοι μαθητές ήρθαν σε επαφή με τη μητρική τους γλώσσα και την κουλτούρα τους, ενώ οι ελληνόφωνοι είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν και να αποδεχτούν το διαφορετικό» και, ταυτόχρονα, «δόθηκε η σημαντική ευκαιρία αναγνώρισης ομοιοτήτων και διαφορών μεταξύ των βαλκανικών κοινωνιών». «Αυτά τα παιδιά μοιράζονται δύο πατρίδες, δύο γλώσσες, δύο πολιτισμούς. Στρέφονται προς την πρώτη πατρίδα, ενώ έχουν αποκτήσει μία δεύτερη», τόνισε.
Μιλώντας για τις γλωσσικές αλληλεπιδράσεις και τα δάνεια ανάμεσα στην ελληνική και την αλβανική γλώσσα που ανέδειξε η διαδικασία του υποτιτλισμού, ο κ. Κυριαζής σημείωσε ότι «σήμερα όσοι επιστρέφουν στην Αλβανία, έχοντας ζήσει κάποια χρόνια στην Ελλάδα, μιλάνε ελληνικά κι έτσι η ελληνική έχει διαδοθεί στη γειτονική χώρα, ενώ αντίστοιχα στην Ελλάδα στη αργκό των νέων έχουν παρεισφρήσει και στοιχεία της αλβανικής, ως αποτέλεσμα της επαφής που υπάρχει, και η οποία έχει διαπαιδαγωγήσει τους νέους, ώστε να σέβονται το διαφορετικό». «Η πολυγλωσσία έχει μεγάλη αξία για τις κοινωνίες και όταν αντιμετωπίζεται ως προστιθέμενη αξία, ανοίγει διαύλους επικοινωνίας», υπογράμμισε, προσθέτοντας ότι «ειδικά η πολυπολιτισμική Θεσσαλονίκη με το λαμπρό παρελθόν συνύπαρξης αλλόγλωσσων κοινοτήτων μπορεί να προσφέρει πολλά».
Η επαφή με την ετερότητα μέσω της τέχνης
Η μετάφραση και ο υποτιτλισμός της ταινίας «Shoku ynë Tili» πραγματοποιήθηκαν με υπεύθυνη καθηγήτρια τη Ναταλία Ευθυμιάδου και με τη συνεργασία της διευθύντριας Μελπομένης Καλομοίρη και της φιλολόγου Ειρήνης -Μαρίας Τζιώγα.
«Η ταινία στάθηκε αφορμή καθηγητές και μαθητές να συνδεθούν προσωπικά και έτσι δημιουργήθηκε ένα απολύτως συνεργατικό κλίμα, το οποίο διευκόλυνε και προήγαγε το απαιτητικό αυτό έργο», δήλωσε η εκπαιδευτικός Ειρήνη Τζιώγα, σημειώνοντας ότι «η αξιοποίηση κινηματογραφικού υλικού στη διδασκαλία είναι μία ευκαιρία καλλιέργειας της διαπολιτισμικής συνείδησης και της ενσυναίσθησης απέναντι στο διαφορετικό». «Η επαφή με την ετερότητα μέσω της τέχνης μπορεί να οδηγήσει στην αποδοχή, όχι μόνο της πολυγλωσσίας αλλά και στη διαμόρφωση ενεργών πολιτών, ικανών να συμμετέχουν ουσιαστικά και ισότιμα στις σύγχρονες πολυπολιτισμικές κοινωνίες. Ταυτόχρονα, ενισχύεται η βιωματική μάθηση και δημιουργούνται οι κατάλληλες συνθήκες ενεργητικής συμμετοχής των μαθητών», πρόσθεσε.
Μετά την επιτυχή ολοκλήρωση του εγχειρήματος, το τμήμα ΖΕΠ του ΕΠΑΛ Μουδανιών σε συνεργασία με τον τομέα Γλωσσολογίας του ΑΠΘ σχεδιάζει την υλοποίηση πιλοτικού προγράμματος, στο πλαίσιο των μαθημάτων των τμημάτων ένταξης, με στόχο τη συγκριτική προσέγγιση της αλβανικής και ελληνικής γραμματολογίας. Η πρόταση «Αποδόμηση εθνικών και γλωσσικών στερεοτύπων στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση» στοχεύει στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης και του σεβασμού στη διαφορετικότητα μέσα από βιωματικές και συνεργατικές δραστηριότητες. Όπως διευκρίνισε ο κ. Κυριαζής, οι δραστηριότητες που σχεδιάζονται εκτείνονται σε ένα πεδίο που περιλαμβάνει τη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο και τις τέχνες ευρύτερα.
Οι μαθητές, μεταξύ άλλων, θα κληθούν να αναζητήσουν σε ελληνικά και αλβανικά λογοτεχνικά κείμενα «πορτρέτα» του Έλληνα ή του Αλβανού, που αναδεικνύουν τη φιλία, την αδελφοσύνη και τον σεβασμό στον «άλλον». «Στον ελληνικό κινηματογράφο των δεκαετιών του ’90, του 2000, του 2010 ή στο θέατρο υπάρχουν κωμωδίες, όπως και στην Αλβανία αντίστοιχα έργα. Αν εξεταστούν διαχρονικά διαπιστώνεται ότι άλλη είναι η εικόνα του Αλβανού μετανάστη της δεκαετίας του ’90 και άλλη σήμερα. Η σειρά “Συμπέθεροι από τα Τίρανα”, είναι ενδεικτική του πώς αλλάζουν οι κοινωνίες αντίληψη και έτσι βλέπουμε και την προστιθέμενη αξία της μετανάστευσης. Η παρουσία μεταναστών στην Ελλάδα δεν είχε μόνο οικονομικά οφέλη αλλά λειτούργησε και ως παράγοντας χειραφέτησης για την ελληνική κοινωνία. Ο Έλληνας που ήταν τόσο επιφυλακτικός αρχικά, σιγά σιγά συνήθισε τον γείτονα Αλβανό, τον γνώρισε από κοντά, τον εκτίμησε. Η εικόνα είναι πια διαφορετική, υπάρχει σεβασμός από το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής κοινωνίας για ανθρώπους που ήλθαν στη χώρα μας και από το μηδέν έφτιαξαν ζωή, επιχειρήσεις, οικογένειες και σήμερα τα παιδιά τους προοδεύουν, είναι φοιτητές (…) Η ίδια η ζωή μας έμαθε να τους σεβόμαστε ως μέλη της ελληνικής κοινωνίας», ανέφερε ο καθηγητής.
Η ταινία «Ο Φίλος μου ο Τίλι» («Shoku ynë Tili»), μεταφρασμένη και υποτιτλισμένη από τους μαθητές του Ημερήσιου ΕΠΑΛ Μουδανιών, είναι διαθέσιμη στον σύνδεσμο https://youtu.be/PYPw0o9FJ14?si=gkW9PLxVpigla9Mr
