Στη Μόσχα του 17ου αιώνα, δύο Έλληνες από την Κεφαλονιά έβαλαν τη σφραγίδα τους στην ιστορία της ρωσικής εκπαίδευσης. Ο Ιωαννίκιος και ο Σωφρόνιος Λειχούδης έφτασαν στη Ρωσία με τη γνώση της ελληνικής γραμματείας, την ορθόδοξη πίστη τους και μια παιδευτική εμπειρία που είχε διαμορφωθεί στη Δύση, ιδρύοντας στη Μόσχα τη Σλαβο-γραικο-λατινική Ακαδημία.
Με αφετηρία το σχολείο που φιλοδοξούσε να μορφώσει νέες γενιές λογίων, ο ιστορικός Νικόλαος Α. Χρυσίδης ανασυνθέτει στο βιβλίο του «Μια Ακαδημία στην αυλή των τσάρων: Έλληνες λόγιοι και ιησουιτική παιδεία στη Ρωσία κατά τους πρώιμους νεότερους χρόνους» μια διαδρομή ιδεών και πρακτικών που συνδέει την ορθόδοξη παράδοση με τη δυτική, και ειδικότερα την ιησουιτική, εκπαιδευτική πρακτική.
Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σε μετάφραση του Γιώργου Μιχαηλίδη. Με επίκεντρο τη Σλαβο-γραικο-λατινική Ακαδημία και την πρώτη δεκαετία λειτουργίας της, από το 1685 έως το 1694, ο συγγραφέας φωτίζει μια λιγότερο γνωστή πλευρά των ελληνορωσικών σχέσεων και δείχνει πώς η συνάντηση διαφορετικών πνευματικών παραδόσεων μπορεί να επηρεάσει την πορεία της εκπαίδευσης, πριν από τις μεταρρυθμίσεις που συνδέθηκαν με τον Μέγα Πέτρο.
Ο Χρυσίδης εξετάζει την ίδρυση, την οργάνωση και τη λειτουργία της Ακαδημίας στο πλαίσιο της ρωσικής ιστορίας του δεύτερου μισού του 17ου αιώνα, αλλά και των ευρύτερων ελληνορωσικών σχέσεων. Αναλύει το πρόγραμμα σπουδών, τα διδακτικά εγχειρίδια και τις μεθόδους διδασκαλίας, με έμφαση στη ρητορική και την κοσμολογία, ενώ παρακολουθεί επιλεκτικά και τη σταδιοδρομία αποφοίτων της σχολής κατά τη βασιλεία του Μεγάλου Πέτρου. Η μελέτη του καταλήγει ότι η εκπαίδευση που παρείχε η Ακαδημία στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό σε πρότυπα και πρακτικές της ιησουιτικής εκπαιδευτικής παράδοσης, προσαρμοσμένα στις ανάγκες του ορθόδοξου περιβάλλοντος της Ρωσίας. Τα διδακτικά κείμενα που εξετάζει είναι, στις περισσότερες περιπτώσεις, χειρόγραφα των ίδιων των αδελφών Λειχούδη ή καταγραφές των μαθημάτων τους από σπουδαστές.
Δεν πρόκειται συνήθως για πρωτότυπα έργα, αλλά για αντιγραφές, διασκευές ή συνθέσεις που βασίζονταν σε κείμενα άλλων συγγραφέων. Ορισμένες από τις πηγές τους έχουν ήδη ταυτοποιηθεί, ενώ για άλλες μπορούν να διατυπωθούν τεκμηριωμένες υποθέσεις. Τα εγχειρίδια αυτά χαρακτηρίζονται από συμπύκνωση και απλούστευση, καθώς προορίζονταν για διδασκαλία σε επίπεδο δευτεροβάθμιας και, σε έναν βαθμό, ανώτερης εκπαίδευσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι δυτικές αναφορές περιορίζονται ή παραλείπονται, ώστε το περιεχόμενο να ταιριάζει με το ορθόδοξο δόγμα και την εκκλησιαστική πρακτική, όπως συμβαίνει στο εγχειρίδιο της ρητορικής. Η δυτική επίδραση παραμένει, ωστόσο, σαφής τόσο στο περιεχόμενο των μαθημάτων όσο και στην οργάνωση της σχολής, το πρόγραμμα σπουδών και τις διδακτικές μεθόδους.
Μία από τις βασικότερες συμβολές του βιβλίου είναι η κριτική επανεξέταση της εικόνας που έχει διαμορφωθεί για τους αδελφούς Λειχούδη στη ρωσική ιστοριογραφία. Η δράση τους έχει συχνά ερμηνευθεί μέσα από το σχήμα που αντιπαραθέτει τη Ρωσία πριν από τον Μέγα Πέτρο, με τον ορθόδοξο προσανατολισμό της, στη Ρωσία μετά τις μεταρρυθμίσεις του, που συνδέεται με την εκδυτικοποίηση. Σε αυτό το πλαίσιο, οι Λειχούδηδες παρουσιάζονται συχνά ως εκπρόσωποι της ελληνικής παράδοσης και υπερασπιστές της Ορθοδοξίας απέναντι στις δυτικές επιρροές.
Όπως επισημαίνει ο Χρυσίδης σε δήλωσή του, «οι Λειχούδηδες έγραψαν αντιρρητικούς λόγους κατά παραγγελία, οπότε η πολεμική εναντίον του Ρωμαιοκαθολικισμού και, ιδιαίτερα, του Προτεσταντισμού αποτελεί μέρος του συγγραφικού τους έργου». Προσθέτει ότι ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η συμμετοχή τους στην πολεμική γύρω από τη μετουσίωση, η οποία συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση της εικόνας τους, με αποτέλεσμα η υπόλοιπη συγγραφική παραγωγή τους, πέρα από τα γραμματικά έργα, να παραμεριστεί σε μεγάλο βαθμό. Ο όρος «φιλελληνισμός» που χρησιμοποιείται στη ρωσική ιστοριογραφία για την περίοδο αυτή δεν έχει την έννοια που απέκτησε τον 19ο αιώνα και παραπέμπει κυρίως στην αντίληψη ότι η ελληνική παράδοση μπορούσε να λειτουργήσει ως μέσο προστασίας της ορθόδοξης κουλτούρας απέναντι σε όσα θεωρούνταν απειλές από τη Δύση, ιδιαίτερα από τη λατινική θεολογική και εκπαιδευτική παράδοση.
Ο Χρυσίδης προτείνει διαφορετική προσέγγιση, υπογραμμίζοντας ότι το πολυσχιδές έργο των αδελφών πρέπει να μελετάται στο σύνολό του και όχι αποσπασματικά. Όπως σημειώνει, ακόμη και η δική του μελέτη δεν εξετάζει αναλυτικά τα θεολογικά και αντιρρητικά έργα τους, τα οποία θα πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο περαιτέρω έρευνας, ενώ υπογραμμίζει ότι χρειάζεται επιπλέον σύγκριση για πλευρές του έργου τους που άπτονται της θεολογίας και της ομιλητικής. Οι Λειχούδηδες, επομένως, δεν μπορούν να κατανοηθούν αποκλειστικά ως υπερασπιστές μιας βυζαντινής ή βυζαντινίζουσας Ορθοδοξίας.
Ήταν λόγιοι με δυτικές εκπαιδευτικές εμπειρίες, οι οποίοι μετέφεραν στη Ρωσία πρότυπα που είχαν γνωρίσει κατά τις σπουδές τους. Η δράση τους εντάσσεται στο ευρύτερο περιβάλλον του ελληνικού 17ου αιώνα, όταν κληρικοί και λόγιοι μετακινούνταν αναζητώντας εργασία και αξιοποιούσαν, συχνά μέσα από αντιγραφές και διασκευές, ευρωπαϊκά εκπαιδευτικά έργα. Η σημασία της περίπτωσής τους βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη συνύπαρξη στοιχείων που, εκ πρώτης όψεως, φαίνονται ασύμβατα, καθώς συμμετείχαν σε θεολογικές και αντιρρητικές διαμάχες ενώ αξιοποιούσαν εκπαιδευτικά πρότυπα της δυτικής Ευρώπης.
Το βιβλίο συμβάλλει, παράλληλα, στην αναθεώρηση της αντίληψης ότι η εκδυτικοποίηση της Ρωσίας ξεκίνησε απότομα με τον Μέγα Πέτρο. Η ίδρυση και η λειτουργία της Σλαβο-γραικο-λατινικής Ακαδημίας δείχνουν ότι η μεταφορά δυτικών εκπαιδευτικών προτύπων είχε αρχίσει νωρίτερα. «Η εκδυτικοποίηση της Ρωσίας άρχισε και πριν από τον Μέγα Πέτρο, ο οποίος την επιτάχυνε και την επέκτεινε», τονίζει ο Χρυσίδης.
Η Ακαδημία, όπως εξηγεί, «προλείανε εν μέρει το έδαφος» και εξόπλισε με συγκεκριμένες δεξιότητες ορισμένες κοινωνικές και επαγγελματικές ομάδες, διευκολύνοντας την πορεία προς τις μεταρρυθμίσεις που επέβαλε ο τσάρος. Η διαπίστωση αυτή απομακρύνει την ιστορική αφήγηση από την ιδέα μιας απότομης τομής ανάμεσα στη Ρωσία πριν και μετά τον Μέγα Πέτρο, ενώ ορισμένοι από τους αποφοίτους της συνεργάστηκαν αργότερα μαζί του στις μεταρρυθμίσεις του.
Η συμβολή της μελέτης αφορά και την ελληνική ιστοριογραφία της εκπαίδευσης. Ο συγγραφέας παρουσιάζει αναλυτικά την οργανωτική δομή της σχολής, το πρόγραμμα σπουδών και τις διδακτικές πρακτικές των δύο αδελφών, προσφέροντας ένα πλαίσιο σύγκρισης για τη μελέτη άλλων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων του 17ου αιώνα στον ελληνικό και ευρύτερα οθωμανικό χώρο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η διερεύνηση των πνευματικών πηγών των Λειχούδηδων. Ενώ ο νεοαριστοτελισμός και το έργο του Θεόφιλου Κορυδαλλέα κατέχουν κεντρική θέση σε πολλές συνθετικές προσεγγίσεις για την ελληνική παιδεία της περιόδου, στα διδακτικά κείμενα των Λειχούδηδων, τουλάχιστον στη ρητορική και την κοσμολογία, ο Κορυδαλλέας φαίνεται να απουσιάζει. Αντίθετα, εντοπίζονται αναφορές και επιδράσεις που συνδέονται με τον Γεράσιμο Βλάχο, δάσκαλο των αδελφών, καθώς και με συγγραφείς που σχετίζονται με την ιησουιτική παράδοση, όπως ο Νικόλαος Κουρσούλας.
Τα στοιχεία αυτά ανοίγουν τον δρόμο για περαιτέρω έρευνα σχετικά με τα πρότυπα που ακολούθησαν τα ελληνικά σχολεία του 17ου αιώνα. Η υπόθεση ότι και στον ελληνικό χώρο η οργανωμένη εκπαίδευση επηρεάστηκε, σε κάποιον βαθμό, από την ιησουιτική σχολική παράδοση χρειάζεται να εξεταστεί μέσα από εξειδικευμένες μελέτες συγκεκριμένων σχολείων και εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων.
Τέλος, ο Χρυσίδης επανεξετάζει κριτικά τη θεωρία της «Ορθόδοξης Κοινοπολιτείας», η οποία χρησιμοποιείται συχνά για να ερμηνεύσει τις πνευματικές σχέσεις των ορθόδοξων πληθυσμών των Βαλκανίων και τις ελληνορωσικές σχέσεις. Αντί μιας εικόνας ενιαίου και συμπαγούς ορθόδοξου κόσμου, προτείνει να εξεταστούν οι σχέσεις Ελλήνων και Ρώσων ως μια δυναμική διαδικασία με συνεργασία, εντάσεις και αμοιβαία καχυποψία, ιδίως μεταξύ των κληρικών.
Το ερώτημα που αναδύεται από τη μελέτη είναι τι ακριβώς μετέφεραν οι αδελφοί Λειχούδη στη Ρωσία: ελληνική παιδεία, δυτική παιδεία ή ένα νέο εκπαιδευτικό πρότυπο που προέκυψε από τη συνάντηση των δύο; Ο ίδιος ο Χρυσίδης περιγράφει την παιδεία της Ακαδημίας ως «ένα κράμα ορθόδοξων και ιησουιτικών στοιχείων». Το ζητούμενο, όπως επισημαίνει, είναι να διερευνηθεί σε ποιον βαθμό τα δύο αυτά συστατικά αναμειγνύονταν, πώς συνδέονταν μεταξύ τους και ποιες αποσιωπήσεις ή αποκλεισμοί προέκυπταν για δογματικούς, κοινωνικούς ή άλλους λόγους.
Πρόκειται, σύμφωνα με τον συγγραφέα, για μια «ντετεκτιβική δουλειά» που καλείται να κάνει ο ιστορικός όταν μελετά περιπτώσεις στις οποίες συνυπάρχουν στοιχεία που, εκ πρώτης όψεως, φαίνονται ασύμβατα. «Και όμως!», όπως χαρακτηριστικά καταλήγει. Η περίπτωση της Σλαβο-γραικο-λατινικής Ακαδημίας αναδεικνύει, τελικά, την ανάγκη να εξετάζονται οι εκπαιδευτικές και πνευματικές ανταλλαγές της πρώιμης νεότερης εποχής πέρα από απλουστευτικά σχήματα αντιπαράθεσης Ανατολής και Δύσης.
Μέσα από τη μελέτη των αδελφών Λειχούδη, ο Χρυσίδης φωτίζει μια ιστορική διαδικασία στην οποία η ορθόδοξη παράδοση και τα δυτικά εκπαιδευτικά πρότυπα δεν συνυπήρχαν απλώς, αλλά αλληλεπιδρούσαν, προσαρμόζονταν και μετασχηματίζονταν. Το βιβλίο προσφέρει έτσι μια νέα οπτική τόσο για την ιστορία της ρωσικής εκπαίδευσης όσο και για τον ρόλο των Ελλήνων λογίων στις πνευματικές διαδρομές που συνέδεαν τον ελληνικό, τον οθωμανικό και τον ρωσικό κόσμο κατά τον 17ο αιώνα.
Σ.Παπ.
*Επισυνάπτεται το εξώφυλλο του βιβλίου
