Στην Ελλάδα επιστρέφουν 48 εκκλησιαστικά κειμήλια που είχαν μεταφερθεί στη Βουλγαρία κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ η Ελλάδα θα παραδώσει στη Βουλγαρία ανθρωπολογικό υλικό που συνδέεται με τον μεσαιωνικό Βούλγαρο τσάρο Σαμουήλ, στο πλαίσιο συμφωνίας πολιτιστικής συνεργασίας ανάμεσα στις δύο χώρες.
Η συμφωνία προβλέπει την αμοιβαία κατάθεση κειμηλίων ιστορικής και θρησκευτικής σημασίας. Το σχετικό Μνημόνιο Κατανόησης υπέγραψαν οι υπουργοί Πολιτισμού Ελλάδας και Βουλγαρίας, Λίνα Μενδώνη και Εφτίμ Μιλόσεφ.
Η τελετή παράδοσης-παραλαβής θα γίνει το Σάββατο, 3 Οκτωβρίου, στις 10:30, στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη, παρουσία του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη και του πρωθυπουργού της Βουλγαρίας Ρούμεν Ράντεφ.
Τα 48 κειμήλια προέρχονται από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης. Μεταφέρθηκαν στη Σόφια το 1917 και από τότε παρέμειναν στη Βουλγαρία.
Σύμφωνα με το υπουργείο Πολιτισμού, τα κειμήλια θα εκτεθούν στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού έως τις 5 Νοεμβρίου 2026 και στη συνέχεια θα παραδοθούν στους φορείς προέλευσής τους, δηλαδή στις Ιερές Μονές Τιμίου Προδρόμου Σερρών και Παναγίας Εικοσιφοίνισσας και στην Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης.
Η περιπέτεια των κειμηλίων
Η επιστροφή συνδέεται με την ιστορία των μοναστηριών της βόρειας Ελλάδας και με τις λεηλασίες που σημειώθηκαν κατά τις περιόδους βουλγαρικής κατοχής. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Ιεράς Μονής Παναγίας Εικοσιφοίνισσας στο Παγγαίο.
Σύμφωνα με , το 1917 οι βουλγαρικές δυνάμεις κατοχής αφαίρεσαν τα περισσότερα κειμήλια της μονής και τα μετέφεραν στη Βουλγαρία, όπου βρίσκονται σήμερα στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Σόφιας.
Η μονή είναι ένα από τα σημαντικότερα μοναστικά κέντρα της περιοχής και έχει μακρά ιστορία, δεμένη με τη θρησκευτική και πολιτιστική κληρονομιά της ανατολικής Μακεδονίας.
Η ιστορία της συνδέθηκε και με μεταγενέστερες δοκιμασίες. Το 1943, κατά την τρίτη βουλγαρική κατοχή, στρατιώτες εκδίωξαν τους μοναχούς και πυρπόλησαν το μοναστήρι, με εξαίρεση τον ναό. Η μονή έμεινε εγκαταλειμμένη έως την επαναλειτουργία της το 1967 ως γυναικεία μονή.
Η τύχη των κειμηλίων εντάσσεται στην ευρύτερη ιστορία των μοναστηριών και των εκκλησιών της βόρειας Ελλάδας, που κατά τη διάρκεια των πολεμικών συγκρούσεων υπέστησαν καταστροφές, λεηλασίες και απώλειες σημαντικού θρησκευτικού και πολιτιστικού υλικού.
Το ανθρωπολογικό υλικό που συνδέεται με τον Σαμουήλ
Στο πλαίσιο της ίδιας συμφωνίας, η Ελλάδα θα παραδώσει στη Βουλγαρία ανθρωπολογικό υλικό που συνδέεται με τον τσάρο Σαμουήλ.
Ο τσάρος Σαμουήλ, που ηγήθηκε του βουλγαρικού βασιλείου από το 997 έως το 1014, ηττήθηκε το 1014 από τον βυζαντινό αυτοκράτορα Βασίλειο Β΄ στη μάχη του Κλειδίου, λίγους μήνες πριν από τον θάνατό του.
Το υλικό προέρχεται από αρχαιολογικές έρευνες στη βασιλική του Αγίου Αχιλλείου στη Μικρή Πρέσπα και φυλάσσεται στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη.
Η παράδοση του υλικού είναι το δεύτερο σκέλος της αμοιβαίας κατάθεσης που συμφωνήθηκε μεταξύ των δύο υπουργείων Πολιτισμού.
Η συμφωνία προβλέπει επίσης τη συνέχιση των συζητήσεων μεταξύ των δύο χωρών για την ταυτοποίηση και την ένταξη σε μελλοντική συμφωνία άλλων ιστορικών αντικειμένων αμοιβαίου ενδιαφέροντος που δεν περιλαμβάνονται στην παρούσα διαδικασία.
Μια συμφωνία με ιστορικό βάθος
Η συμφωνία Ελλάδας και Βουλγαρίας συνδέει δύο διαφορετικές πτυχές της πολιτιστικής κληρονομιάς των δύο χωρών: από τη μία, την επιστροφή στην Ελλάδα εκκλησιαστικών κειμηλίων που απομακρύνθηκαν από μοναστήρια της βόρειας Ελλάδας κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και, από την άλλη, την παράδοση στη Βουλγαρία ανθρωπολογικού υλικού που συνδέεται με έναν από τους σημαντικότερους ηγεμόνες του μεσαιωνικού βουλγαρικού κράτους.
Η τελετή του Σαββάτου στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού θα σηματοδοτήσει την επίσημη έναρξη της εφαρμογής της συμφωνίας, με τα κειμήλια να παρουσιάζονται προσωρινά στη Θεσσαλονίκη πριν επιστρέψουν στους φορείς προέλευσής τους.
Παράλληλα, η διαδικασία ανοίγει τον δρόμο για περαιτέρω συνεργασία των δύο χωρών στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς και για την εξέταση και άλλων αντικειμένων ιστορικού ενδιαφέροντος που συνδέονται με την κοινή ιστορία της Ελλάδας και της Βουλγαρίας.
φωτό Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας
