Το Takumi, το Ikigai και η ιαπωνική προσέγγιση στην ηγεσία βρέθηκαν στο επίκεντρο της συνέντευξης της Ανδριάνας Ubunuki-Κάλφα , με αφορμή τη 90η ΔΕΘ και τη συμμετοχή της Ιαπωνίας ως τιμώμενης χώρας. Η ίδια, με ιαπωνοελληνική καταγωγή και σπουδές στο Τόκιο ως υπότροφος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, συνδέει την επαγγελματική της πορεία με αρχές που δίνουν έμφαση στη γνώση, στη διαδικασία και στη διαρκή εξέλιξη.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση στη ΔΕΘ — Δείτε το videoΗ πιστοποιημένη Executive και Team Coach και Performance Coach αθλητών υψηλού επιπέδου θα μιλήσει την Παρασκευή 11/9, από τις 16:30 έως τις 17:00, στην 90η ΔΕΘ, σε ομιλία με τίτλο «Takumi: Ιαπωνική Σκέψη για Σύγχρονους Ηγέτες – Λιγότερο στρες, περισσότερη διαύγεια, μέσα από αξίες και IKIGAI». Στη συζήτηση αναφέρεται επίσης στο σύμβολο του Daruma και στο πώς η ιαπωνική οπτική μπορεί να συναντήσει τις ανάγκες του σύγχρονου ανθρώπου.
Ερ.: Ο όρος Takumi μεταφράζεται συχνά ως “master craftsman”. Τι χάνεται σε αυτή τη μετάφραση και ποιο είναι το βαθύτερο ανθρώπινο και ηγετικό μήνυμα που κρύβει η έννοια;
Απ.: Ναι, η απόδοση του όρου Takumi ως «τεχνίτης υψηλής δεξιοτεχνίας» είναι σωστή, όμως θα ήταν κρίμα να μείνουμε μόνο σε αυτή την περιγραφή.
Καταρχάς, να επισημάνουμε ότι το Takumi είναι φέτος η κεντρική ιδέα της Πρεσβείας της Ιαπωνίας και ο όρος με τον οποίο παρουσιάζεται η Ιαπωνία στη ΔΕΘ, μέσα από τρεις άξονες:
⦁ τη Σοφία (Wisdom),
⦁ την Ενσυναίσθηση (Compassion) και
⦁ την Κινητήρια Δύναμη (Drive).
Με τον όρο Takumi αναφερόμαστε σε έναν δημιουργό, έναν αρχιτεχνίτη, αλλά και σε έναν δεξιοτέχνη που έχει αφιερωθεί στην τελειοποίηση της τέχνης του.
Takumi μπορεί να είναι ένας εξειδικευμένος τεχνίτης βαφής υφασμάτων κιμονό, ένας σεφ που τελειοποιεί επί δεκαετίες την τέχνη του ή ένας κατασκευαστής κάποιου παραδοσιακού μουσικού οργάνου.
Αφορά πολλές και διαφορετικές τέχνες, πίσω από τις οποίες υπάρχει μία κοινή στάση: βαθιά γνώση, αφοσίωση, προσοχή στη λεπτομέρεια και διαρκής ανάγκη για εξέλιξη, με στόχο να υπηρετηθεί ο άνθρωπος στον οποίο προσφέρεται το αποτέλεσμα της εργασίας.
Αυτό είναι και το βαθύτερο ανθρώπινο και ηγετικό μήνυμα του Takumi: ότι η αριστεία δεν αφορά μόνο το αποτέλεσμα, αλλά την πρόθεση με την οποία εργαζόμαστε και τον τρόπο με τον οποίο εξελισσόμαστε, ενώ ταυτόχρονα δηλώνει το υψηλό επίπεδο δεξιοτεχνίας και αφοσίωσης που έχει κατακτηθεί.
Ερ.: Αν έπρεπε να περιγράψετε το Takumi σε κάποιον που δεν έχει καμία επαφή με την ιαπωνική κουλτούρα, ποια ιστορία ή ποιο παράδειγμα θα χρησιμοποιούσατε;
Απ.: Παράδειγμα; Με την άδειά του θα μοιραστώ την πραγματική ιστορία της οικογένειας ενός Ιάπωνα αγαπημένου φίλου μου, του Κάτο (επίθετο) — μια ιστορία έξι γενεών στον κόσμο των κεραμικών. Ένας προ-πρόγονός του, από τον οποίο ξεκίνησε αυτή η διαδρομή, ήταν ένας εξαιρετικός παραδοσιακός κεραμίστας, ένας πραγματικός Takumi, που δημιουργούσε με τα χέρια του υπέροχα κεραμικά αντικείμενα. Η επόμενη γενιά παρέλαβε αυτή τη βαθιά γνώση του υλικού και την εξέλιξε, δημιουργώντας πορσελάνες εξαιρετικής ποιότητας. Η γνώση δεν έμεινε ποτέ στατική. Μεταφέρθηκε από γενιά σε γενιά και κάθε φορά εμπλουτιζόταν μέσα από τις δυνατότητες και τις ανάγκες της εποχής.
Η τέταρτη γενιά, ο παππούς του φίλου μου, ταξίδεψε στο Παρίσι και σκέφτηκε να κατασκευάσει κεραμικά για βιομηχανικούς σκοπούς. Έτσι, η πέμπτη γενιά, ο πατέρας του φίλου Κάτο, κατασκευάζει εδώ και πολλές δεκαετίες προηγμένα κεραμικά εξαρτήματα υψηλής ακρίβειας για δορυφόρους(!).
Ο φίλος Τ. Κάτο, στην 6η γενιά σήμερα στα κεραμικά, εμπνευσμένος από ένα ταξίδι στη Βιέννη, θέλησε να εξελίξει την κληρονομημένη γνώση ακόμη περισσότερο. Εδώ και τρία χρόνια παράγει βιοκεραμικά τεχνητά οστά με τη βοήθεια της τρισδιάστατης εκτύπωσης.
Φυσικά, δεν παρουσιάζω την επιχείρηση του αγαπημένου αυτού φίλου ως έκφραση ενός Takumi με την παραδοσιακή έννοια του υπέροχου τεχνίτη. Όμως οι αρχές και οι αξίες είναι εκεί: η βαθιά γνώση και η κινητήρια δύναμη για συνεχή εξέλιξη. Η ιστορία της οικογένειάς του είναι ζωντανό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η γνώση κληρονομείται και μπορεί να εξελιχθεί μέσα από τη χρήση και την πρόοδο της τεχνολογίας.
Και νιώθω ότι εκεί βρίσκεται και η ουσία της παρουσίασης της έννοιας του Takumi από την Ιαπωνική Πρεσβεία στη ΔΕΘ: να τιμάς τη γνώση που σου παραδόθηκε, όχι διατηρώντας την αμετάβλητη, αλλά οδηγώντας τη με φροντίδα προς το μέλλον.
Ερ.: Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, ποια στοιχεία της νοοτροπίας Takumi θεωρείτε ότι μπορούν να συμβαδίσουν με τα νέα δεδομένα που φέρνει η τεχνολογική εξέλιξη και να αποτελέσουν σημαντικά συστατικά αυτής;
Απ.: Όπως φαίνεται και από το παράδειγμα της οικογένειας που ανέφερα, κάθε νέα γενιά «Takumi» αξιοποιεί τη γνώση της προηγούμενης και εξελίσσει τον τρόπο με τον οποίο υπηρετεί τον άνθρωπο.
Η τεχνητή νοημοσύνη και η νοοτροπία Takumi δεν είναι ανταγωνιστικές έννοιες. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναλύσει, να οργανώσει, να επιταχύνει και να προτείνει, δημιουργώντας περισσότερο χώρο για βαθύτερη σκέψη, δημιουργικότητα και ουσιαστική σύνδεση με τον ίδιο τον άνθρωπο.
Ο άνθρωπος παραμένει εκείνος που διακρίνει τι έχει πραγματική αξία, θέτει τις σωστές ερωτήσεις, επιλέγει κατεύθυνση και αναλαμβάνει την ευθύνη για το τελικό αποτέλεσμα, αλλά και για την καλή χρήση όσων δημιουργεί.
Σε αυτό ακριβώς το πνεύμα δημιουργήθηκε ένα απλό εργαλείο coaching διαχείρισης στρες, βασισμένο στο ΑΙ και την ιαπωνική σκέψη, ώστε η συγκεκριμένη υπηρεσία να προσφέρεται σε περισσότερους ανθρώπους 24/7, διατηρώντας τις αρχές του Takumi που με εκφράζουν πλήρως. Αυτό αποτέλεσε ένα μικρό ikigai μου, που μου έδινε χαρά και κίνητρο. Μπορεί για κάποιον που δραστηριοποιείται στον χώρο της τεχνολογίας να μην λέει πολλά, αλλά για την τότε 51 ετών μανούλα, που δεν είχε καμία επαφή με τον συγκεκριμένο χώρο, ήταν πηγή ευχαρίστησης και καλλιεργούσε το αίσθημα της προσφοράς.
Ερ.: Στη Δύση το Ikigai έχει γίνει σχεδόν συνώνυμο του «βρες το πάθος σου και κάν’ το επάγγελμα». Πόσο κοντά βρίσκεται αυτή η αντίληψη στο πραγματικό ιαπωνικό Ikigai και τι έχουμε παρεξηγήσει;
Απ.: Ως Ευρωπαία θα έλεγα ευθέως ότι αυτή η αντίληψη απέχει από την αυθεντική έννοια του Ikigai. Στη Δύση αγαπάμε τα μοντέλα. Κάποια στιγμή κάποιος τοποθέτησε τη λέξη Ikigai στο κέντρο τεσσάρων κύκλων και ο κόσμος έκανε συνώνυμο, όπως λέτε, τη λέξη με το επάγγελμα και την ικανότητα να παράγουμε πολλά χρήματα.
Οι Ιάπωνες, ίσως και επειδή η Αρμονία αποτελεί βασική αξία της κουλτούρας τους, δεν έσπευσαν ποτέ να πουν κατηγορηματικά ότι αυτό «ΔΕΝ έχει καμία σχέση με το Ikigai». Άλλωστε μπορεί να αποτελεί μία έκφρασή του για κάποιον. Θα ήταν, όμως, πολύ περιοριστικό να πούμε ότι το Ikigai είναι μόνο αυτό.
Το Ikigai δεν χρειάζεται να είναι επάγγελμα. Δεν χρειάζεται καν να είναι κάτι μεγάλο, εντυπωσιακό ή κοινωνικά αναγνωρίσιμο.
Ikigai μπορεί να είναι οτιδήποτε μας κάνει να αισθανόμαστε ότι αξίζει να σηκωθούμε το πρωί με ενθουσιασμό και να κάνουμε κάτι προς μια κατεύθυνση που έχει νόημα για εμάς. Κάτι τόσο μικρό, όπως μία κούπα υπέροχου matcha για πρωινό ρόφημα ή ενός μερακλίδικου ελληνικού καφέ.
Δεν χρειάζεται να είναι ένα και μοναδικό. Μπορεί να είναι μια σχέση με έναν φορέα, έναν σκοπό, έναν άνθρωπο, το παιδί μας, το εγγονάκι μας — όπως ήταν η κόρη μου για τη μητέρα μου και την κινητοποιούσε να εργάζεται με χαρά. Μπορεί να είναι μία εικόνα από το παρελθόν ή από το μέλλον και μπορεί να παίρνει διαφορετική μορφή στις διαφορετικές περιόδους της ζωής μας.
Εάν μετατρέπουμε το Ikigai σε μια ακόμη απαίτηση επίτευξης — «να ανακαλύψουμε το μεγάλο μας πάθος, να το κάνουμε επάγγελμα, να πετύχουμε και να κερδίσουμε πολλά χρήματα μέσα από αυτό» — μπορεί από τη μία να μας εμπνεύσει, από την άλλη όμως μπορεί όχι απλά να μας αποσυνδέσει από το πραγματικό νόημα της έννοιας, αλλά να γίνει μία ακόμη πηγή πίεσης.
Αυτό που έχει πραγματικό ενδιαφέρον είναι να αναζητούμε και να αναγνωρίζουμε τα υπάρχοντα ikigai μας: να ανακαλύψουμε εκείνα που μας δίνουν κινητήρια δύναμη, που συνδέονται με τις αξίες μας και που μας κάνουν να αισθανόμαστε ζωντανοί.
Να μαθαίνουμε να τα εξελίσσουμε, να τα φροντίζουμε και να τα υπηρετούμε καθημερινά — για μια ζωή με περισσότερο νόημα και ένα βαθύτερο αίσθημα ευφορίας.
Ερ.: Ποια είναι η σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα στη δυτική αντίληψη της ηγεσίας ως επίτευξης αποτελεσμάτων και στην ιαπωνική προσέγγιση που εστιάζει στη διαρκή τελειοποίηση της διαδικασίας;
Απ.: Απαιτητική ερώτηση. Θέλει σκέψη. Μου αρέσουν οι ερωτήσεις που με κάνουν να θέλω να κάνω μια παύση, να σκεφτώ και να επανέλθω.
Νομίζω ότι μέσα από το ερώτημά σας δίνεται και η απάντηση. Στη Δύση η αριστεία αλλά και η επιτυχία ενός ηγέτη συνδέονται κυρίως με την επίτευξη αποτελεσμάτων και την ταχύτητα με την οποία επιτεύχθηκαν.
Στην Ιαπωνία, η προσοχή στρέφεται φυσικά στο αποτέλεσμα, αλλά κυρίως στη διαδικασία που το δημιούργησε: Τι έμαθε η ομάδα μέσα από κάθε βήμα; Ποιο σύστημα λειτουργεί; Τι δεν λειτουργεί; Ποια γνώση κατακτήθηκε; Πού μας οδηγεί αυτή η γνώση; Μοιράστηκε με την ομάδα; Πώς θα μας υπηρετήσει στο επόμενο βήμα, ώστε αυτό να είναι σταθερό προς τη μόνιμη αριστεία;
Φυσικά όμως θα ήταν υπεραπλουστευμένο να πούμε ότι όλοι οι δυτικοί οργανισμοί λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο.
Επιπλέον, είμαι ευλογημένη και τυχερή να συνεργάζομαι με πολλούς οργανισμούς στην Ελλάδα που έχουν τοποθετήσει πολύ ψηλά στο αξιακό τους σύστημα αυτά τα στοιχεία του Takumi, για τα οποία μιλά η Πρεσβεία της Ιαπωνίας.
Εταιρείες που δεν αρκούνται σε ένα καλό αποτέλεσμα, αλλά εστιάζουν και σε μία εξαιρετική διαδικασία: μια διαδικασία που ενδυναμώνει τον άνθρωπο, δημιουργεί νέα γνώση, ικανότητα, προάγει τον ίδιο τον άνθρωπο και συμβάλλει γενικότερα στην εξέλιξή του.
Το ίδιο έχω συναντήσει στην Ελλάδα και στον χώρο του Πρωταθλητισμού.
Έχω συνεργαστεί με προπονητή ομάδας Α1 στο μπάσκετ που εστιάζει στη διαδικασία και φροντίζει να είναι σύμφωνη με ένα αξιακό σύστημα αντίστοιχο εκείνου του Bushido, του ηθικού κώδικα των Σαμουράι, ενώ παράλληλα επιδιώκει να παράγει αποτέλεσμα με έναν τρόπο που ενισχύει την ομάδα και δεν αποδυναμώνει τον άνθρωπο.
Ίσως, βέβαια, δεν είναι τυχαίο που ηγέτες και οργανισμοί με αξιακό σύστημα συγγενικό προς την ιαπωνική σκέψη με προσεγγίζουν για να συνεργαστούμε, καθώς έχουν ήδη μια ιδιαίτερη σχέση αγάπης για την Ιαπωνία και για το είδος της αριστείας που οι Ιάπωνες προβάλλουν ως ιδανικό.
Ερ.: Ποιο είναι το μεγαλύτερο λάθος που κάνουν οι δυτικές επιχειρήσεις όταν προσπαθούν να υιοθετήσουν ιαπωνικές πρακτικές αριστείας και γιατί αποτυγχάνουν συχνά να πετύχουν το ίδιο αποτέλεσμα;
Απ.: Το σκέφτομαι και το ξανασκέφτομαι. Ομολογώ ότι δεν έχω παρατηρήσει δυτικές επιχειρήσεις που υιοθετούν ιαπωνικές πρακτικές αριστείας να αποτυγχάνουν. Αντιθέτως. Οι δυτικοί οργανισμοί που στρέφονται προς την ιαπωνική σκέψη συνήθως μαλακώνουν τις γωνίες τους, καλλιεργούν την ομαδικότητα, την ενσυναίσθηση, την προσοχή στην ποιότητα της διαδικασίας αλλά και της υπηρεσίας.
Περισσότερες δυσκολίες έχω παρατηρήσει όταν ιαπωνικοί οργανισμοί υιοθετούν δυτικές πρακτικές, αντιγράφοντας εξωτερικά μόνο χαρακτηριστικά — κάτι σπάνιο βέβαια, καθώς στην Ιαπωνία είναι εξαιρετικοί στο να υιοθετούν προσαρμόζοντας στη δική τους κουλτούρα.
Εάν έπρεπε λοιπόν να αναφέρω ένα παράδειγμα, θα ήταν το εξής: κάποιον Ιάπωνα ηγέτη που, στην προσπάθειά του να υιοθετήσει έναν πιο άμεσο και δυτικό τρόπο επικοινωνίας, περνά μη συνειδητά από την ευθύτητα στην αγένεια όταν επικοινωνεί με έναν δυτικό συνομιλητή, επειδή δεν έχει μεταφερθεί μαζί με την πρακτική και το πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργεί ο δυτικός.
Το ζητούμενο δεν είναι ούτε μια ιαπωνική επιχείρηση να γίνει ευρωπαϊκή, ούτε μια ελληνική να γίνει ιαπωνική. Το ζητούμενο είναι η επαφή με το διαφορετικό να διευρύνει την οπτική μας γωνία και να μας εξελίσσει ως ανθρώπους.
Ερ.: Το Kaizen μας λέει να βελτιωνόμαστε συνεχώς. Πώς μπορούμε όμως να ξεχωρίσουμε τη δημιουργική επιθυμία για εξέλιξη από την αίσθηση ότι «ποτέ δεν είμαι αρκετά καλός»;
Απ.: Το Kaizen, σε συνδυασμό με το πώς εισερχόμαστε σε μια κατάσταση δημιουργικής και παραγωγικής ροής, είναι ένα από τα πιο αγαπημένα μου θέματα. Πάνω σε αυτό έχω σχεδιάσει ένα βιωματικό σεμινάριο coaching, το οποίο έχει αγαπηθεί από πολλούς φορείς και οργανισμούς, όχι μόνο από επιχειρήσεις, αλλά και από αθλητικές ομάδες και συλλόγους.
Ο λόγος είναι ότι μας βοηθά να κατανοήσουμε όχι μόνο το πώς μπορούμε να παράγουμε, να μαθαίνουμε και να βελτιωνόμαστε με μικρά βήματα κάθε φορά, μειώνοντας τον παράγοντα στρες, αλλά και το πώς εισερχόμαστε και εξέρχομαστε από τη ροή. Το να αναγνωρίζουμε τι μας βγάζει από τη ροή είναι εξίσου σημαντικό με το να γνωρίζουμε τι μας οδηγεί σε αυτήν.
Για εμένα, το Kaizen ξεκινά από την αίσθηση ότι: «είμαι αρκετά καλός σε αυτό το επίπεδο και γι’ αυτό επιλέγω να εξελιχθώ ένα ακόμη μικρό βήμα παραπάνω». Δηλαδή, ακριβώς το αντίθετο της πεποίθησης ότι «δεν είμαι αρκετά καλός και πρέπει διαρκώς να αποδεικνύω την αξία μου».
Και μπορώ να το κάνω με μικρά βήματα Kaizen — να μαθαίνω, να εξελίσσομαι και να δημιουργώ, μειώνοντας τον παράγοντα στρες.
Και το κάνω, γιατί όσο αυξάνεται η ικανότητά μου να εισέρχομαι σε ροή σε ανώτερο επίπεδο, τόσο μεγαλύτερη γίνεται και η ευχαρίστηση που αντλώ από αυτό που κάνω.
Δηλαδή, διαφορετική ευχαρίστηση θα αισθανθεί ένας αθλητής στα πρώτα του βήματα και διαφορετική όταν, έχοντας εξελίξει τις ικανότητές του, βρεθεί σε κατάσταση ροής συμμετέχοντας σε ένα παγκόσμιο πρωτάθλημα. Και αυτό δεν αφορά μόνο τον αθλητισμό. Συμβαίνει σε κάθε χώρο δημιουργίας, γνώσης και επαγγελματικής δραστηριότητας.
Ερ.: Ως άνθρωπος που έχει βιώσει και την ελληνική και την ιαπωνική κουλτούρα εκ των έσω, ποια ηγετική αρχή της μίας κουλτούρας σας βοήθησε να κατανοήσετε βαθύτερα την άλλη;
Απ.: Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις στην Ιαπωνία και κυρίως του χρόνου που μεσολαβεί από τη λήψη της απόφασης μέχρι την υλοποίησή της με βοήθησε να κατανοήσω βαθύτερα τη διαφορετικότητα του ελληνικού τρόπου λήψης αποφάσεων και υλοποίησής τους.
Οι δύο προσεγγίσεις είναι πολύ διαφορετικές.
Ο Έλληνας ηγέτης θα λάβει συνήθως μια απόφαση γρήγορα και θα ξεκινήσει να την εφαρμόζει. Εάν στην πορεία διαπιστώσει ότι δεν είναι βιώσιμη, δεν θα διστάσει να την αναθεωρήσει ή ακόμη και να την αναιρέσει.
Ο Ιάπωνας, αντίθετα, θα αφιερώσει πάρα πολύ χρόνο πριν από τη λήψη της απόφασης. Θα εξετάσει εάν και με ποιον τρόπο είναι βιώσιμη, ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειές της, ποιοι άνθρωποι επηρεάζονται και εάν έχουν δημιουργηθεί οι απαραίτητες προϋποθέσεις για την εφαρμογή της. Όταν, όμως, η απόφαση ληφθεί, η υλοποίησή της μπορεί να προχωρήσει πολύ γρήγορα, επειδή το μεγάλο μέρος της προετοιμασίας και της έρευνας έχει ήδη ολοκληρωθεί.
Θα έλεγα, λοιπόν, ότι η στιγμή της απόφασης αποτελεί την αρχή της διαδικασίας για τον Έλληνα, ενώ για τον Ιάπωνα βρίσκεται προς το τέλος της.
Γι’ αυτό, στις συνεργασίες μεταξύ των δύο πλευρών, υπάρχει συχνά μια διαφορετική αντίληψη του timing.
Στη φάση που οι δύο πλευρές έχουν «δώσει τα χέρια», ο Έλληνας μπορεί να αισθάνεται ότι ο Ιάπωνας έχει καθυστερήσει υπερβολικά στην πρώτη φάση, μέχρι την απόφαση. Ενώ ο Ιάπωνας, αντίστοιχα, μπορεί να αισθανθεί ότι ο Έλληνας καθυστερεί πολύ στη δεύτερη φάση, της υλοποίησης.
Έτσι, και οι δύο πλευρές μπορεί να θεωρούν ότι «η άλλη πλευρά καθυστερεί», ενώ στην πραγματικότητα τοποθετούν τον χρόνο της επεξεργασίας του project σε διαφορετικό σημείο της διαδικασίας.
Η κατανόηση αυτής της διαφοράς με βοήθησε να δω ότι δεν υπάρχει απαραίτητα ένας γρήγορος και ένας αργός τρόπος λήψης αποφάσεων. Υπάρχουν δύο διαφορετικοί τρόποι κατανομής του χρόνου: ο ένας επενδύει περισσότερο χρόνο μετά την απόφαση και ο άλλος πριν από αυτήν.
Ερ.: Υπήρξε κάποια στιγμή στην επαγγελματική ή προσωπική σας πορεία που μια ιαπωνική αξία που θεωρούσατε αυτονόητη συγκρούστηκε με μια δυτική αντίληψη περί ηγεσίας; Τι μάθατε από αυτή τη σύγκρουση;
Απ.: Ναι. Μια ιαπωνική αξία που θεωρούσα για πολλά χρόνια αυτονόητη ήταν η σεμνότητα: το μετέφραζα στο να εργάζεσαι με συνέπεια, να προσφέρεις το καλύτερο που μπορείς και να αφήνεις το έργο σου να μιλήσει από μόνο του.
Τα τελευταία χρόνια αντιλήφθηκα ότι το έργο δεν γίνεται πάντοτε ορατό από μόνο του. Ηγέτες στον ελληνικό χώρο και συνεργάτες με πολλή αγάπη με έμαθαν να εκφράζω καλύτερα τη θέση μου και να επικοινωνώ αυτά που προσφέρω, καθώς η σεμνότητα δεν χρειάζεται να σημαίνει και αορατότητα.
Το να κάνουμε ορατή τη συμβολή μας δεν είναι απαραίτητα πράξη εγωισμού. Μπορεί να είναι πράξη ευθύνης, ιδιαίτερα όταν αυτό που έχουμε δημιουργήσει μπορεί να υπηρετήσει και άλλους ανθρώπους ή οργανισμούς.
Πάντα όμως το κάνω με την αναγνώριση ότι τίποτα δεν δημιουργείται από έναν άνθρωπο μόνο του. Εξελίσσομαι, δημιουργώ, υπάρχω, νιώθω, απολαμβάνω, ζω «χάρη σε όλους εσάς», ορατές και αόρατες δυνάμεις — «okagesama de», όπως λέμε στην Ιαπωνία.
*Τις φωτογραφίες παραχώρησε η Ανδριάνα Ubunuki-Κάλφα – Παρακαλούμε να γίνεται αναφορά στο όνομα φωτογράφου: @Miho Ninagawa
