Η Τεχνητή Νοημοσύνη στην εκπαίδευση αλλάζει το τοπίο και μεταφέρει το βάρος από την απλή τεχνική κατάρτιση στις μη διαπραγματεύσιμες ανθρώπινες δεξιότητες. Στο επίκεντρο μπαίνουν η κριτική σκέψη, η ηθική κρίση, η ενσυναίσθηση και η ανθρώπινη αυτενέργεια.
Αυτή ήταν η βασική εικόνα που ανέδειξαν τα ευρήματα της διεθνούς έκθεσης «Non-negotiable skills in the Future of Education with AI», την οποία παρουσίασε ο καθηγητής του Τμήματος Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ Νίκος Παναγιώτου σε επιμορφωτική διημερίδα με τίτλο «Ενσωματώνοντας Τεχνολογίες ΑΙ στη Διδακτική». Τη διοργάνωσαν το Κέντρο Διάδοσης Επιστημών και Μουσείο Τεχνολογίας ΝΟΗΣΙΣ και η Περιφερειακή Διεύθυνση Εκπαίδευσης Κεντρικής Μακεδονίας, υπό την αιγίδα της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας.
Ο κ. Παναγιώτου στάθηκε ιδιαίτερα στην ανάγκη βιωματικής σύνδεσης των χρηστών με την τεχνολογία, ως αφετηρία για την κατανόηση της νέας πραγματικότητας που έχει διαμορφωθεί, επισημαίνοντας ότι οι νέες γενιές, έχοντας εθιστεί στην επαφή με τις οθόνες, δυσκολεύονται να «συνδεθούν» σε μια αμιγώς θεωρητική συζήτηση.
«Πλέον μόνο αν βιώσουμε κάτι το καταλαβαίνουμε, έτσι το ενσωματώνουμε και γίνεται κτήμα μας. Το βλέπω ολοένα και περισσότερο και στους πρωτοετείς φοιτητές. Δυσκολεύομαι να συνδεθώ μαζί τους ακόμη και σε μία απλή και μόνο θεωρητική συζήτηση, γιατί η υπόλοιπη πρόσληψη τους βασίζεται στο βίωμα, στην επαφή. Πώς μπορώ εγώ να ανταγωνιστώ ένα βίντεο το οποίο τους εξηγεί με απλό, ευσύνοπτο -ακόμη και λανθασμένο- τρόπο, π.χ. το τι έγινε στη Γερμανία; Αυτό έχουμε να αντιμετωπίσουμε», εξήγησε.
Η έκθεση προειδοποιεί ότι η συστηματική εκχώρηση της σκέψης στην AI οδηγεί σε ποιοτική διάβρωση της ανθρώπινης αυτονομίας και αυτενέργειας. Όπως επισήμανε ο καθηγητής, η έκθεση προκρίνει τη βιωματική, εφαρμοσμένη και αναστοχαστική μάθηση ως προτεραιότητα μέσα στην τάξη. Αυτή η προσέγγιση πρέπει να μετουσιώνεται σε ενεργητική διαδικασία σύγκρισης, ελέγχου, εξήγησης και εμπλοκής, που υπερβαίνει την απλή ανάπτυξη τεχνικών δεξιοτήτων.
Ως βασική πρακτική άσκηση προτείνεται η σύγκριση δύο διαφορετικών μοντέλων ΤΝ, ώστε οι μαθητές, χρησιμοποιώντας τα chatbots, να μπορούν να αντιλαμβάνονται στην πράξη τις αποκλίσεις που παρουσιάζουν τα γλωσσικά μοντέλα και το φαινόμενο των «ψευδαισθήσεων» με την παράθεση ανύπαρκτων πηγών. Στο ίδιο πλαίσιο δίνεται ιδιαίτερη σημασία στη διαδικασία της εξήγησης, που βοηθά στην αιτιολόγηση της γνώσης, ενώ η ενεργός εμπλοκή του χρήστη προλαμβάνει την άκριτη αποδοχή έτοιμων απαντήσεων, οι οποίες ομογενοποιούν τη γνώση.
«Υπάρχει μια συνεχής έκθεσή μας σε περιεχόμενο, το οποίο είναι εξαιρετικά ελκυστικό, αλλά ταυτόχρονα πολλαπλάσια παραπλανητικό. Η τεχνητή νοημοσύνη απαιτεί, λοιπόν, ένα νέο μοντέλο αξιολόγησης, το οποίο θα πρέπει να έχει τρία χαρακτηριστικά: Τη διαδρομή της σκέψης, την τεκμηριωμένη χρήση και την έννοια της αυθεντικής επίδοσης. Το να μπορώ, δηλαδή, να παρουσιάζω και να υπερασπίζομαι, κάτι που έχω κάνει κτήμα μου, έχω αποτυπώσει, έχω γράψει με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης», σημείωσε ο κ. Παναγιώτου, εξηγώντας ότι ακολουθώντας τη διαδρομή της σκέψης γίνεται εμφανές πώς εργάστηκε ο χρήστης με την τεχνητή νοημοσύνη, πώς επεξεργάστηκε τα δεδομένα και πώς κατέληξε στο αποτέλεσμα.
Ο κίνδυνος της γνωσιακής εκφόρτωσης
Τον κίνδυνο της «γνωσιακής εκφόρτωσης» (cognitive offloading), δηλαδή της συστηματικής ανάθεσης νοητικών διαδικασιών σε εξωτερικά εργαλεία και των πιθανών επιπτώσεων στη μνήμη και τη σκέψη των μαθητών, ανέλυσε ο καθηγητής Πληροφορικής του ΑΠΘ Σταύρος Δημητριάδης στην παρουσίασή του με τίτλο «Διαλογική Τεχνητή Νοημοσύνη στην Εκπαίδευση: Δυνατότητες και κίνδυνοι». Όπως εξήγησε, η εκπαιδευτική κοινότητα αναζητά επιτακτικά «καλές λύσεις για αυτό που λέμε εκπαιδευτική ευθυγράμμιση», ώστε τα ψηφιακά εργαλεία να χρησιμοποιούνται με τρόπο που αποτρέπει τη «νοητική αδράνεια» και την πλήρη εξάρτηση των μαθητών της νέας γενιάς από τις νέες τεχνολογίες.
Ο καθηγητής επισήμανε ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν περιορίζεται σε απλούς διαλογικούς πράκτορες όπως το ChatGPT ή το Google Gemini, τα οποία αποτελούν απλώς εφαρμογές, αλλά ο πραγματικός πυρήνας της ΤΝ εντοπίζεται στους αλγόριθμους ανάλυσης, ανάπτυξης και μοντελοποίησης των μοτίβων που εμφανίζονται σε δομές με νόημα, όπως το κείμενο και η εικόνα. Στο πλαίσιο αυτό πρότεινε τη στροφή προς εξειδικευμένες εφαρμογές, που επιτρέπουν στον χρήστη να εργάζεται στοχευμένα πάνω στα δικά του κείμενα, αποφεύγοντας το φαινόμενο των ψευδαισθήσεων των γλωσσικών μοντέλων και εξασφαλίζοντας τεκμηριωμένες απαντήσεις.
«Μία από τις μεγάλες ευθύνες της εκπαίδευσης σήμερα είναι να μάθουμε στα παιδιά, ότι δεν πρέπει να φοβόμαστε την τεχνολογία αλλά ούτε και να την αποδεχόμαστε άκριτα», τόνισε στον χαιρετισμό της η πρόεδρος του ΝΟΗΣΙΣ, Έρη Τόκα. «Δεν αρκεί να γνωρίζουμε ποια είναι τα νέα εργαλεία, αλλά χρειάζεται να γνωρίζουμε το πώς, το πότε και το γιατί πρέπει να τα χρησιμοποιούμε. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει ένα εξαιρετικά ισχυρό εργαλείο για όλους μας, να υποστηρίξει τη μάθηση, τη δημιουργικότητα, την εξατομίκευση, τον πειραματισμό και τη συνεργασία. Ταυτόχρονα όμως θέτει μπροστά μας νέα ερωτήματα για το πώς καλλιεργούμε την κριτική σκέψη όταν η απάντηση είναι διαθέσιμη μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, πώς προστατεύουμε τη δημιουργικότητα και την αυθεντική σκέψη, πώς μαθαίνουμε στα παιδιά να αξιοποιούν την τεχνολογία χωρίς να εξαρτώνται από αυτή», επισήμανε.
Την ανάγκη συστράτευσης των επιστημονικών φορέων υπογράμμισε ο αντιπεριφερειάρχης Ψηφιακής Διακυβέρνησης Νικόλαος Τζόλλας, μιλώντας για τις δράσεις που έχει αναλάβει η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας στην κατεύθυνση αυτή και σε συνεργασία με την Περιφερειακή Διεύθυνση Εκπαίδευσης. Μεταξύ άλλων αναφέρθηκε στην ημερίδα για την κυβερνοασφάλεια, που διοργάνωσε η αντιπεριφέρεια Ψηφιακής Διακυβέρνησης στο Βελλίδειο, όπου μέσα από διαδραστικές παρουσιάσεις και πραγματικά παραδείγματα οι μαθητές ενημερώθηκαν για την ασφαλή χρήση του διαδικτύου, την προστασία των προσωπικών δεδομένων και την αναγνώριση ψηφιακών απειλών. «Οφείλουμε να δώσουμε στα παιδιά τις βασικές έννοιες της κυβερνοασφάλειας και τι πρέπει να κάνουν για να προστατευτούν στο διαδίκτυο και στις εφαρμογές που χρησιμοποιούν καθημερινά. Είναι απίστευτοι οι ρυθμοί με τους οποίους τρέχει η τεχνολογία και πρέπει να σοκάρουμε για να δείξουμε ποιοι είναι οι κίνδυνοι», σημείωσε, ενώ στάθηκε ιδιαίτερα στην ανάγκη καλλιέργειας ήπιων και κοινωνικών δεξιοτήτων.
Την αξία του ανθρώπινου παράγοντα, που όπως είπε πλέον έχει αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη σημασία, καθώς συνδυάζεται με πολλές νέες προσλαμβάνουσες για τους μαθητές, ανέδειξε στον χαιρετισμό του ο περιφερειακός διευθυντής Εκπαίδευσης Κεντρικής Μακεδονίας, Αλέξανδρος Κόπτσης, ενώ μίλησε για τις καινοτόμες δράσεις που προγραμματίζει η Περιφερειακή Διεύθυνση σε συνεργασία με τα σχολεία και τους εκπαιδευτικούς.
