Καθώς το Abeille Marengo βρίσκεται ήδη στην ανοικτή θάλασσα ανατολικά της Καρπάθου και ξεκινά τις εργασίες του για τη σχεδίαση της όδευσης του καλωδίου Great Sea Interconnector, που θα διασυνδέσει σε πρώτη φάση το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό δίκτυο με αυτό της Κύπρου και αργότερα του Ισραήλ, είναι χρήσιμο να ξαναδούμε συνολικά τα αφηγήματα των εμπλεκομένων και να εντοπίσουμε πού βρέθηκαν όλα τα μέρη πριν και μετά την πρόσφατη ανταλλαγή δηλώσεων, δράσεων και αντιδράσεων. Great Sea Interconnector βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη και το νομικό πλαίσιο γύρω από την πόντιση του καλωδίου επανέρχεται στο προσκήνιο.
Η ελληνική θέση εφαρμόζει τις διατάξεις για την πόντιση καλωδίων στη θάλασσα, όπως κωδικοποιούνται στο άρθρο 79 της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας. Οι ρυθμίσεις αυτές ανάγονται στην πρώτη σύμβαση για την προστασία του τηλεγραφικού καλωδίου μεταξύ Παρισίων και Νέας Υόρκης, που συμφώνησαν το μακρινό 1884 η Γαλλία και οι Ηνωμένες Πολιτείες, και έχουν πλέον γίνει εθιμικό δίκαιο, δεσμεύοντας και την Τουρκία, παρότι δεν έχει υπογράψει και επικυρώσει τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας. Ως προς το περιεχόμενο, η ρύθμιση είναι απλή: κάθε κράτος έχει δικαίωμα να ασκεί την ελευθερία πόντισης καλωδίων, που είναι μία από τις ελευθερίες της θάλασσας, ενώ το παράκτιο κράτος δεν μπορεί να την εμποδίσει ούτε έχει λόγο για την όδευση ή άλλες εργασίες. Στη στάθμιση ανάμεσα στο ενδιαφέρον της διεθνούς κοινότητας, όπως αυτό προστατεύεται στις ελευθερίες της θάλασσας, και στα στενά συμφέροντα του παράκτιου κράτους, προκρίνεται το ευρύτερο συμφέρον.
Ο μόνος περιορισμός στην άσκηση αυτών των ελευθεριών βρίσκεται στην υποχρέωση του άρθρου 87 παρ. 2 της Σύμβασης να λαμβάνει κανείς προσηκόντως υπόψη (due regard) τους άλλους χρήστες και τις άλλες χρήσεις της θάλασσας. Κατ’ εφαρμογή αυτού του κανόνα, εκδίδεται η NAVTEX με την οποία η χώρα που εντέλλεται το έργο ενημερώνει τους ναυτιλλομένους ότι θα γίνουν συγκεκριμένες εργασίες σε συγκεκριμένη περιοχή με τρόπο τέτοιο ώστε ενδεχομένως να παρεμποδίζεται η ελευθεροπλοΐα. Στην προκείμενη περίπτωση, πρόκειται για έργο ευρωπαϊκού κοινού ενδιαφέροντος (EU Common Interest Project), το οποίο συνδέει δύο κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και εκτελείται από μείζονες τεχνικές εταιρείες τρίτου κράτους-μέλους με χρηματοδότηση από το κοινό ευρωπαϊκό ταμείο. έργο ευρωπαϊκού κοινού ενδιαφέροντος
Η τουρκική πλευρά γνωρίζει ότι δεν υπάρχει αντίλογος σε αυτή τη διαδικασία και, γι’ αυτό, αναπτύσσει ένα εντελώς διαφορετικό αφήγημα, με ελάχιστη σχέση με όσα συμβαίνουν στο πεδίο. Με αυτή την ανάγνωση, το γαλλικό σκάφος ασχολείται με επιστημονική έρευνα σε περιοχή εντός της τουρκικής υφαλοκρηπίδας, για την οποία, σύμφωνα με το άρθρο 246 παρ. 2 της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας, απαιτείται η συναίνεση του παράκτιου κράτους. Πάνω σε αυτή τη ρύθμιση, η τουρκική NAVTEX αναφέρεται σε δραστηριότητες επιστημονικής έρευνας που «συντονίστηκαν» με τις αρμόδιες τουρκικές αρχές και με τη δική τους «συναίνεση».
Η θέση αυτή έχει σοβαρά προβλήματα τόσο ως προς τα πραγματικά όσο και ως προς τα νομικά της στοιχεία. Πρώτα απ’ όλα, το πλοίο κινείται σε μη οριοθετημένη περιοχή, όπου υπάρχουν αξιώσεις τόσο από την Ελλάδα όσο και από την Τουρκία. Καμία από τις δύο χώρες δεν έχει προσδιορίσει μέχρι σήμερα το πλήρες εύρος της υφαλοκρηπίδας της ούτε έχει προκηρύξει Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη στην περιοχή, γιατί οι πράξεις αυτές απαιτούν συμφωνία οριοθέτησης μεταξύ τους και με την Αίγυπτο και την Κύπρο, καθώς η Μεσόγειος δεν έχει αρκετό χώρο για να αναπτυχθούν πλήρως μεταξύ των δύο ακτών οι ζώνες εύρους 200 ναυτικών μιλίων που προβλέπει η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας. Σε ένα μικρό κομμάτι στα δυτικά, έως τον 28ο μεσημβρινό, υπάρχει ελληνική ΑΟΖ μετά τη συμφωνία οριοθέτησης με την Αίγυπτο, στο ίδιο τμήμα που εμπίπτει στην τουρκική δικαιοδοσία κατά το τουρκολιβυκό μνημόνιο, το οποίο όμως κανένα μέλος της διεθνούς κοινότητας, πλην των δύο συμβαλλομένων μερών, δεν αναγνωρίζει.
Υπάρχει επίσης και το πραγματικό στοιχείο: οι εργασίες βυθομέτρησης συνιστούν εγγενές συστατικό της πόντισης θαλάσσιων καλωδίων, το πρώτο μέρος μιας μακράς διαδικασίας που περιλαμβάνει τη χάραξη της όδευσης, τη φυσική εργασία της πόντισης και την ηλεκτροδότηση του συστήματος. Ακόμη κι αν δεχόταν κανείς ότι σε αυτή τη φάση πρόκειται για επιστημονική έρευνα, τι θα συμβεί στα επόμενα βήματα, όπου πασιφανώς δεν χρειάζεται συναίνεση; Εκτός αν οι τουρκικές αρχές είναι έτοιμες να υποστηρίξουν και την αλλαγή των κανόνων για τις ελευθερίες της ανοικτής θάλασσας…
Σε κάθε περίπτωση, είναι σαφές ότι Ελλάδα και Τουρκία βρίσκονται σε δύο δραματικά αντίθετες αναγνώσεις του διεθνούς δικαίου αλλά και της πραγματικότητας. Η αποκρυστάλλωση των νομικών επιχειρημάτων αφήνει ένα τεράστιο και επικίνδυνο κενό ανάμεσα στα δύο μέρη, που εύκολα θα μπορούσε να διολισθήσει σε άλλες ατραπούς με τους στόλους ανεπτυγμένους στη μείζονα περιοχή. Είναι η ώρα της διπλωματίας, σε μια απόπειρα να σωθούν τα προσχήματα και να δικαιολογηθεί μια υποχώρηση από αδιέξοδες νομικές συλλογιστικές και, τελικά, από την άκρη του γκρεμού. Αυτή ήταν η δουλειά που ανέλαβαν οι Γάλλοι. Η χωρίς κανένα νομικό έρεισμα τουρκική απαίτηση για αδειοδότηση των εργασιών πόντισης καλωδίων μετατράπηκε σε «συντονισμό» και «συναίνεση» σε μια ερώτηση που δεν τέθηκε ποτέ, όταν η γαλλική διπλωματία χρησιμοποίησε το κλασικό εργαλείο της ρηματικής διακοίνωσης για να ενημερώσει για την παρουσία του πλοίου στην περιοχή όλες τις γειτονικές χώρες, δηλαδή την Αίγυπτο και την Τουρκία· θα μπορούσε κανείς να επιχειρηματολογήσει ότι είναι κομμάτι εκείνης της καλόπιστης ενημέρωσης των εμπλεκομένων για τα τεκταινόμενα στην ανοικτή θάλασσα.
Άλλαξε κάτι στο νομικό πεδίο μετά από τον πρόσφατο χαρτοπόλεμο; Στα λόγια, όχι: και οι δύο πλευρές επιβεβαίωσαν τις θέσεις τους και θα μπορέσουν να χρησιμοποιήσουν φράσεις και κείμενα για να συνεχίσουν να χτίζουν τα επιχειρήματά τους. Στην πράξη, όμως, το πλοίο είναι στη θάλασσα και οι εργασίες πόντισης του καλωδίου άρχισαν και, όπως φαίνεται, συνεχίζονται απρόσκοπτα, ιδίως σε αυτή τη δύσκολη περιοχή εντός της ελληνικής ΑΟΖ. Αν αυτή η ηρεμία θα κρατήσει για όλο το μακρύ χρονικό διάστημα που θα χρειαστεί για την πλήρη υλοποίηση του έργου μένει να αποδειχθεί. Αλλά για την ώρα κάτι συνέβη — και αυτό που συνέβη μόνο θετικό μπορεί να χαρακτηριστεί για το κοινό μας ευρωπαϊκό μέλλον στην Ανατολική Μεσόγειο.
