Για πολλές δεκαετίες η ζωή ήταν σχεδόν χωρισμένη σε τρία καθαρά κεφάλαια: εκπαίδευση, εργασία, σύνταξη. Μαθαίνεις, εργάζεσαι, αποσύρεσαι. Ένα απλό σχήμα, φτιαγμένο για μια άλλη εποχή.
*Του Παναγιώτη Κοκκόρη, Υποδιοικητής ΕΦΚΑ
Μόνο που η ζωή άλλαξε. Οι άνθρωποι ζουν περισσότερο, παραμένουν ενεργοί για περισσότερα χρόνια, μαθαίνουν σε μεγαλύτερες ηλικίες, αλλάζουν επαγγελματική πορεία, αναζητούν νέους ρόλους. Τα 60 και τα 65 δεν σημαίνουν πια το ίδιο πράγμα που σήμαιναν πριν από μερικές δεκαετίες.
Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πότε τελειώνει η εργασία. Είναι τι κάνουμε με τα χρόνια που κερδίσαμε.
Και οι αριθμοί δείχνουν πόσο έχει αλλάξει η εικόνα.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η μέση ηλικία συνταξιοδότησης το 2024 ήταν 64,7 έτη για τους άνδρες και 64 για τις γυναίκες. Η πραγματική έξοδος από την αγορά εργασίας, όμως, ερχόταν νωρίτερα: στα 63,8 για τους άνδρες και στα 62,9 για τις γυναίκες.
Από εκεί και μετά αρχίζει μια μεγάλη περίοδος ζωής. Ένας Ευρωπαίος άνδρας που φτάνει στη συνταξιοδότηση έχει μπροστά του κατά μέσο όρο 18,4 χρόνια ζωής, ενώ για μια γυναίκα το αντίστοιχο διάστημα φτάνει τα 21,8 χρόνια. Η προσδοκώμενη διάρκεια ζωής διαμορφώνεται στα 83,1 έτη για τους άνδρες και στα 85,8 για τις γυναίκες.
Είκοσι χρόνια δεν είναι ένα υστερόγραφο. Είναι μια ολόκληρη περίοδος ζωής.
Και στην Ελλάδα η αλλαγή αυτή είναι ήδη ορατή. Σχεδόν 300.000 συνταξιούχοι έχουν δηλώσει ότι εργάζονται. Δεν εργάζονται όλοι για τον ίδιο λόγο. Για κάποιους μπορεί να είναι οικονομική ανάγκη, για άλλους επιλογή, αξιοποίηση της εμπειρίας τους ή επιθυμία να παραμείνουν ενεργοί. Το κοινό στοιχείο είναι ότι η συνταξιοδότηση δεν αποτελεί πλέον για όλους ένα απόλυτο όριο ανάμεσα στην «ενεργό» και την «παθητική» ζωή.
Η ηλικία δεν περιγράφει από μόνη της τη ζωή ενός ανθρώπου.
Το ίδιο βλέπουμε και διεθνώς. Στην Ιαπωνία, το ποσοστό απασχόλησης των 55-64 ετών έφτασε το 79,2% το 2024. Στη Νότια Κορέα ήταν 69,9%, πάνω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ, που ήταν 64,6%. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η απασχόληση βρίσκεται περίπου στο 57% στις ηλικίες 60-64 και στο 32% στις ηλικίες 65-69.
Δεν υπάρχει ένα παγκόσμιο μοντέλο για το πώς μεγαλώνουμε. Υπάρχει όμως μια κοινή πραγματικότητα: ο άνθρωπος ζει περισσότερο και οι κοινωνίες καλούνται να επαναπροσδιορίσουν τι σημαίνουν ηλικία, εργασία και συνταξιοδότηση.
Ο ΟΟΣΑ καταγράφει τη μεταβολή με σαφήνεια. Το 2024 εργάζονταν το 75,7% των ανθρώπων ηλικίας 55-59 και το 56,5% των 60-64. Στις ηλικίες 65-69 το ποσοστό έπεφτε στο 26,4%.
Η ενεργός γήρανση, όμως, δεν μπορεί να σημαίνει απλώς «δουλεύω περισσότερο».
Σημαίνει ότι εξακολουθώ να έχω επιλογές.
Και μεγαλώνοντας συμβαίνει κάτι ενδιαφέρον: χάνεις κάποια πράγματα, αλλά κερδίζεις άλλα. Κερδίζεις εμπειρία. Μαθαίνεις καλύτερα τον εαυτό σου. Ξέρεις τι αξίζει τον χρόνο σου και τι όχι. Μετά από χρόνια επιτυχιών, αποτυχιών, αλλαγών και ανατροπών, συχνά μαθαίνεις να ξεχωρίζεις το ουσιώδες από τον θόρυβο.
Ίσως αυτή να είναι η διαφορετική ματιά που χρειάζεται να αποκτήσουμε για την ηλικία.
Όχι ως μια αργή έξοδο από τη ζωή, αλλά ως μια περίοδο στην οποία μπορείς να επαναπροσδιορίσεις τον τρόπο με τον οποίο θέλεις να ζεις.
Η ενεργός γήρανση μπορεί να είναι εργασία, αλλά μπορεί να είναι και μια νέα επαγγελματική διαδρομή, μάθηση, δημιουργία, εθελοντισμός, οικογένεια, κοινωνική συμμετοχή ή μια δραστηριότητα που αναβλήθηκε για χρόνια. Δεν χρειάζονται όλοι το ίδιο. Και η κοινωνία δεν πρέπει να αντικαταστήσει το παλιό στερεότυπο «στα 65 σταματάς» με ένα καινούργιο, «στα 65 συνεχίζεις».
Η πραγματική πρόοδος βρίσκεται στο να υπάρχουν περισσότερες επιλογές.
Να μπορεί κάποιος να συνεχίσει να εργάζεται, αν το θέλει και μπορεί. Να αποχωρήσει όταν το χρειάζεται. Να επιστρέψει στην εργασία ύστερα από χρόνια. Να αποκτήσει νέες δεξιότητες στα 60 ή στα 70 χωρίς να αισθάνεται ότι είναι αργά.
Γιατί ίσως η πιο παρωχημένη αντίληψη για την ηλικία είναι ακριβώς αυτή: ότι κάποια στιγμή γίνεται αργά για μια νέα αρχή.
Δεν είναι. Απλώς η νέα αρχή αλλάζει μορφή.
Και εδώ βρίσκεται και η ευρύτερη πρόκληση για την κοινωνική ασφάλιση και τις δημόσιες υπηρεσίες. Όχι μόνο να διαχειρίζονται περισσότερους ανθρώπους που ζουν περισσότερα χρόνια, αλλά να υποστηρίζουν μια κοινωνία στην οποία αυτά τα χρόνια έχουν διαφορετικές ανάγκες και διαφορετικές επιλογές.
Η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει, όχι μόνο κάνοντας τις διαδικασίες γρηγορότερες, αλλά μειώνοντας την απόσταση ανάμεσα στον πολίτη και στην υπηρεσία. Γιατί τελικά η πρόοδος δεν μετριέται μόνο με το πόσες υπηρεσίες έγιναν ψηφιακές. Μετριέται και με το αν ένας άνθρωπος των 70 αισθάνεται ότι η κοινωνία εξακολουθεί να τον βλέπει, να τον ακούει και να του δίνει χώρο.
Η ενεργός γήρανση, λοιπόν, δεν είναι μια πολιτική μόνο για τους μεγαλύτερους. Είναι μια συζήτηση για το μέλλον όλων μας.
Γιατί όλοι μεγαλώνουμε.
Και όσο αυξάνεται το προσδόκιμο ζωής, τόσο περισσότερο χρειάζεται να αλλάζει και η ερώτηση που κάνουμε.
Όχι μόνο «πόσα χρόνια θα ζήσουμε;»
Αλλά «τι ζωή μπορούμε να χωρέσουμε μέσα σε αυτά τα χρόνια;»
Ίσως τελικά η μεγαλύτερη αλλαγή να μην είναι ότι κερδίσαμε περισσότερα χρόνια.
Είναι ότι έχουμε περισσότερο χρόνο για να ξαναδούμε ποιοι είμαστε, τι θέλουμε και τι έχει πραγματικά αξία.
Και αυτό δεν είναι το τέλος μιας διαδρομής.
Μπορεί να είναι η αρχή μιας άλλης.
