Ένας γιγάντιος απολιθωμένος κορμός, που πλησιάζει πλέον τα εννέα μέτρα, αποκαλύπτεται έξω από τον οικισμό Βάρος της Λήμνου και φέρνει στο φως μια σημαντική απολιθωματοφόρα θέση του Απολιθωμένου Δάσους της Λήμνου. Το φυσικό αυτό μνημείο δημιουργήθηκε πριν από 23 εκατομμύρια χρόνια, όταν μεγάλες ηφαιστειακές εκρήξεις σάρωσαν τα πυκνά δάση της Αιγηίδας χέρσου.
«Εκείνη την εποχή», λέει ο διευθυντής του Μουσείου Φυσικής ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου, καθηγητής Νίκος Ζούρος, υπήρχε γενικευμένη ηφαιστειακή δραστηριότητα στην ευρύτερη περιοχή του σημερινού βορειοανατολικού Αιγαίου και της Μικράς Ασίας, εξαιτίας της οποίας δημιουργήθηκαν τόσο το Απολιθωμένο Δάσος στη Λήμνο όσο και το Απολιθωμένο Δάσος της Λέσβου. Είναι γνωστό, επίσης, ότι στο θαλάσσιο χώρο ανάμεσα στα δύο νησιά έχουν βρεθεί ιστάμενοι και κατακείμενοι απολιθωμένοι κορμοί δένδρων.
Η ηφαιστειακή δράση συνδέεται με την κυκλοφορία θερμών διαλυμάτων πλούσιων σε διοξείδιο του πυριτίου. Τα διαλύματα αυτά εισέδυσαν και διαπότισαν τα ηφαιστειακά πετρώματα, όπου ήδη βρίσκονταν οι κορμοί των δένδρων, και έτσι ξεκίνησε η διαδικασία της απολίθωσης, δηλαδή η αντικατάσταση μόριο προς μόριο της οργανικής φυτικής ύλης από το πυρίτιο. Η μεγαλύτερη εμφάνιση φυτικών λειψάνων και κορμών στη Λήμνο παρατηρείται μέσα στους πυροκλαστικούς σχηματισμούς της ενότητας Μούδρου, Ρωμανού, Βάρους, Κότσινα και Πορτιανού.
Τα δένδρα και τα μικρότερα φυτά, εξηγεί ο κ. Ζούρος, σκεπάστηκαν από παχιά στρώματα ηφαιστειακής στάχτης και μεγάλες λασποροές και στη συνέχεια απολιθώθηκαν, δημιουργώντας μοναδικά σε παγκόσμιο επίπεδο μνημεία της φύσης. Πρόκειται για αρχεία της βιοποικιλότητας του παρελθόντος, με τεκμήρια για τη ζωή και την εξέλιξή της κατά την περίοδο του Μειοκαίνου.
Κατά την απολίθωση, η οποία στην περίπτωση του Απολιθωμένου Δάσους της Λήμνου είναι τέλεια, διατηρούνται σε άριστη κατάσταση τα εξωτερικά μορφολογικά γνωρίσματα των κορμών των δέντρων, όπως οι αυξητικοί δακτύλιοι και τα αποτυπώματα φλοιού, καθώς και η εσωτερική δομή του απολιθωμένου ξύλου, από τη μικροσκοπική μελέτη της οποίας προσδιορίζεται το γένος ή το είδος του απολιθωμένου δένδρου.
Το Απολιθωμένο Δάσος της Λήμνου έχει χαρακτηριστεί Διατηρητέο Μνημείο της Φύσης από το 2013. Η επιστημονική ευθύνη για την προστασία και ανάδειξή του έχει ανατεθεί στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου, εποπτευόμενο φορέα του υπουργείου Πολιτισμού, με μακρόχρονη εμπειρία και εξειδίκευση στη μελέτη, προστασία, συντήρηση, ανάδειξη και διαχείριση απολιθωμένων δασών και γενικότερα γεωλογικών μνημείων της γεωλογικής κληρονομιάς.
Οι φετινές δράσεις ανάδειξης
Το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου, στο πλαίσιο του προγράμματος δράσης 2026, ολοκλήρωσε πρόσφατα σωστική επέμβαση για την προστασία και ανάδειξη του γιγάντιου απολιθωμένου κορμού στην απολιθωματοφόρα θέση Βάρους, έξω από τον οικισμό του Βάρους.
Ειδικότερα, κλιμάκιο στελεχών του Μουσείου, με την καθοδήγηση του Νίκου Ζούρου, πραγματοποίησε εργασίες συντήρησης και ανάδειξης του απολιθωμένου κορμού. Με την ολοκλήρωση των πρόσφατων εργασιών, το απολίθωμα αναδεικνύει τη δομή και την αισθητική του αξία, ενώ αποκαλύπτει σημαντικές πληροφορίες για τα δάση της Αιγηίδας την περίοδο του Μειοκαίνου.
«Ο κορμός, λέει ο κ. Ζούρος, διατηρεί άριστα τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του ξύλου, ενώ έχουν διατηρηθεί σε άριστη κατάσταση οι απολήξεις των κλαδιών του. Πρόκειται για εντυπωσιακό εύρημα απολιθωμένου κορμού δένδρου, για το οποίο αποκτούμε συνολική εικόνα των διαστάσεών του και αποτελεί αδιάψευστο μάρτυρα της αξίας του Απολιθωμένου Δάσους της Λήμνου».
Οι ενέργειες που πραγματοποιήθηκαν για την προστασία και ανάδειξη της Απολιθωματοφόρας Θέσης Βάρους περιλαμβάνουν:
1. Αποψίλωση της βλάστησης και καθαρισμό του απολιθωμένου κορμού από τις ρίζες των φυτών που προκαλούν την αποσάθρωσή του.
2. Καθαρισμό της επιφάνειας του κορμού από αργιλικά υλικά και απομάκρυνση του εδαφικού ορίζοντα και των φερτών υλικών εκατέρωθεν του κορμού.
3. Συντήρηση του απολιθωμένου κορμού, στερέωση και συγκόλληση θραυσμάτων που αποκολλήθηκαν από το σώμα του.
4. Ευπρεπισμό της απολιθωματοφόρας θέσης.
5. Σήμανση της θέσης με QR code, που προσφέρει στον επισκέπτη πληροφορίες για την Απολιθωματοφόρα Θέση Βάρους μέσω της πλατφόρμας: www.lemnosgeomonuments.gr
Το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου έχει προχωρήσει, σε συνεργασία με το Τμήμα Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου, στην υλοποίηση του έργου «Δημιουργία-λειτουργία ψηφιακών εφαρμογών προβολής των γεω-μνημείων της Λήμνου», με χρηματοδότηση από το ΕΣΠΑ – ΠΕΠ Βορείου Αιγαίου. Στο πλαίσιο αυτό αναγνωρίσθηκαν, καταγράφηκαν, χαρτογραφήθηκαν με χρήση drone, τεκμηριώθηκαν και ερμηνεύθηκαν 50 θέσεις γεωμνημείων της Λήμνου, τοποθετήθηκε σήμανση με ξύλινους στύλους και QR Code και δημιουργήθηκαν τρισδιάστατα μοντέλα των γεωτόπων. Αναπτύχθηκαν επίσης μια σειρά από εφαρμογές που, πέρα από τη διάσωση, την τεκμηρίωση και την ψηφιοποίηση πολιτιστικού υλικού για τα γεωλογικά μνημεία της Λήμνου, δίνουν τη δυνατότητα στον χρήστη να ανακαλύψει γεωλογικά τεκμήρια, να συνεισφέρει με τις δικές του εμπειρίες και γνώσεις και γενικά να διαδράσει με τις εφαρμογές.
Ειδικότερα, αναδείχθηκαν:
– Απολιθωματοφόρες θέσεις του Απολιθωμένου Δάσους της Λήμνου, το οποίο έχει χαρακτηριστεί Διατηρητέο Μνημείο, με την επιστημονική ευθύνη να έχει ανατεθεί στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου (ΦΕΚ 473 / 24-12-2013).
– Ηφαιστειακοί γεώτοποι που δημιουργήθηκαν από τη δράση των ηφαιστείων πριν από 25 – 20 εκατ. χρόνια και συνδέονται με τα απολιθωμένα δένδρα.
– Εντυπωσιακοί γεώτοποι και γεωμορφές των ιζηματογενών σχηματισμών που κυριαρχούν στο ανατολικό τμήμα της Λήμνου (Αμμοθίνες, Φαρακλό, Τριγιές, Καβείριο).
– Τεκτονικές δομές που δημιουργεί η έντονη σεισμική δραστηριότητα στο ΒΑ Αιγαίο.
– Παράκτιες γεωμορφές διάβρωσης και απόθεσης.
«Το αποτέλεσμα, καταλήγει ο κ. Ζούρος, συμβάλλει στη βελτίωση της τουριστικής εμπειρίας και την αύξηση της επισκεψιμότητας στη Λήμνο, την ανάπτυξη του πολιτιστικού τουρισμού, την ενίσχυση της βιώσιμης τουριστικής ανάπτυξης και την επέκταση της τουριστικής περιόδου.
Η ψηφιακή ανάδειξη και σήμανση των γεωτόπων της Λήμνου είχε ως στόχο να αποτελέσει ένα στρατηγικό εργαλείο εξειδικευμένης προώθησης και προβολής ποιοτικού τουρισμού, αλλά και έναν «αναπτυξιακό επιταχυντή» του Τουρισμού και του Πολιτισμού της Λήμνου και του Βορείου Αιγαίου».
Το σύνολο των ψηφιακών εφαρμογών που δημιουργήθηκαν στο πλαίσιο του έργου είναι διαθέσιμες στο κοινό μέσω της πλατφόρμας: www.lemnosgeomonuments.gr
Στρατής Μπαλάσκας
Φωτογραφίες Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου
