Σήμερα ανοίγουν τα σχολεία. Τα παιδιά θα επιστρέψουν στις τάξεις και θα ακούσουν, για ακόμη μία φορά, πόσο σημαντική είναι η μόρφωση. Μόνο που πίσω από τις τελετές, τις ευχές και τις φωτογραφίες της πρώτης ημέρας υπάρχει μια πραγματικότητα αρκετά λιγότερο εορταστική.
Τα αποτελέσματα του PISA δείχνουν ότι σχεδόν ένας στους δύο δεκαπεντάχρονους στην Ελλάδα δυσκολεύεται στην κατανόηση κειμένου. Όχι στην ερμηνεία του Ντοστογιέφσκι. Στο να καταλάβει τι ακριβώς διάβασε.
Σε λίγα χρόνια, αυτός ο δεκαπεντάχρονος θα κληθεί να ψηφίσει. Θα διαβάζει ειδήσεις, θα βλέπει δημοσκοπήσεις, θα ακούει πολιτικούς και θα πρέπει να αποφασίζει ποιος λέει κάτι που στέκει και ποιος απλώς φωνάζει πιο δυνατά. Και τότε η αδυναμία κατανόησης παύει να είναι σχολικό πρόβλημα. Γίνεται δημοκρατικό.
Ένας άνθρωπος που δυσκολεύεται να καταλάβει ένα κείμενο δεν είναι λιγότερο έξυπνος. Είναι, όμως, περισσότερο εκτεθειμένος. Αν δεν μπορεί να διακρίνει τι πραγματικά λέει ένα κείμενο από αυτό που κάποιος θέλει να πιστέψει ότι λέει, βρίσκεται σε μειονεκτική θέση. Αν δεν μπορεί να διαβάσει έναν αριθμό, κάποιος άλλος θα προσφερθεί να του τον ερμηνεύσει.
Και πρόθυμοι ερμηνευτές δεν λείπουν.
Το παράδοξο της εποχής μας είναι ότι το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη πληροφορίας. Πληροφορία έχουμε περισσότερη από όση μπορούμε να καταναλώσουμε. Ειδήσεις, βίντεο, αναρτήσεις, γραφήματα, ποσοστά, «έρευνες», τίτλοι που απαιτούν την προσοχή μας κάθε λεπτό.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν έχουμε τα εργαλεία για να τα φιλτράρουμε.
Ποιος το λέει; Από πού προκύπτει; Ποιο στοιχείο λείπει; Με τι συγκρίνεται; Γιατί παρουσιάζεται με αυτόν τον τρόπο; Ποιος ωφελείται αν το πιστέψω;
Αν το σχολείο δεν μάθει ένα παιδί να θέτει τέτοιες ερωτήσεις, θα βρεθεί κάποιος που θα χαρεί πολύ να του γλιτώσει τον κόπο.
Κάπου εκεί αρχίζει και η δουλειά του δημαγωγού. Διότι ο δημαγωγός διαθέτει ένα τεράστιο πλεονέκτημα απέναντι στη σύνθετη πραγματικότητα: η πραγματικότητα χρειάζεται στοιχεία, συγκρίσεις, εξηγήσεις και αστερίσκους. Εκείνος χρειάζεται μόνο έναν εχθρό.
Γι’ αυτό η κατανόηση κειμένου δεν είναι ακόμη ένας δείκτης σε έναν διεθνή πίνακα αξιολόγησης. Δεν είναι ένα σχολικό κουτάκι που τσεκάρουμε και προχωρούμε παρακάτω. Είναι μέρος της άμυνας ενός ανθρώπου απέναντι σε όποιον επιχειρεί να σκεφτεί αντί γι’ αυτόν.
Η ικανότητα να διαβάζεις, να συγκρίνεις, να αμφιβάλλεις, να ζητάς αποδείξεις και να αναγνωρίζεις μια αντίφαση είναι εργαλεία του πολίτη. Και αν το σχολείο δεν τα δώσει στα παιδιά, δεν υπάρχει κανένας λόγος να πιστεύουμε ότι θα εμφανιστούν μυστηριωδώς στα δεκαοκτώ, μαζί με το εκλογικό δικαίωμα.
Γι’ αυτό και η συζήτηση για την ποιότητα στην εκπαίδευση συχνά ξεκινά από το λάθος σημείο. Ποιότητα δεν είναι απλώς να γεμίσεις τις αίθουσες με tablets και διαδραστικούς πίνακες. Ούτε να διαδέχεται η μία «μεταρρύθμιση» την άλλη, σαν αλλεπάλληλες ανακαινίσεις σε ένα σπίτι του οποίου κανείς δεν θέλει να εξετάσει τα θεμέλια.
Ποιότητα είναι κάτι λιγότερο εντυπωσιακό και πολύ δυσκολότερο: να βγάζεις από το σχολείο ανθρώπους που μπορούν να καταλάβουν τι διαβάζουν, να εντοπίσουν τι δεν τους λένε, να αμφισβητήσουν μια εύκολη απάντηση και να ζητήσουν εξηγήσεις.
Βέβαια, ο πολίτης που ρωτάει είναι κουραστικός.
Ο πολίτης που καταλαβαίνει είναι ακόμη χειρότερος.
Καλή σχολική χρονιά!
