του Δρ. Κωνσταντίνου Π. Μπαλωμένου*
Οι αντιδράσεις της Τουρκίας κατά την επανέναρξη των ερευνών για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου (Great Sea Interconnector – GSI) δείχνουν ότι η αντιπαράθεση δεν αφορά μόνο μια ενεργειακή υποδομή στρατηγικής σημασίας για την ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια, τη διασυνδεσιμότητα και τη γεωπολιτική θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.) στην Ανατολική Μεσόγειο.
Επεκτείνεται και σε ένα λιγότερο ορατό, αλλά εξίσου σημαντικό πεδίο, εκείνο της κατασκευής νοήματος (meaning-making), που αφορά τον τρόπο με τον οποίο τα γεγονότα ερμηνεύονται, πλαισιώνονται και παρουσιάζονται στη διεθνή κοινότητα, με στόχο τη διαμόρφωση αντιλήψεων και την άσκηση επιρροής.
Η κατασκευή νοήματος (meaning-making) είναι μια δυναμική επικοινωνιακή διαδικασία, μέσα από την οποία τα γεγονότα δεν μεταδίδονται απλώς ως πληροφορίες, αλλά ερμηνεύονται, αποκτούν σημασία και εντάσσονται σε ευρύτερα πλαίσια κατανόησης της πραγματικότητας.
Η επικοινωνία, επομένως, δεν περιορίζεται στη μετάδοση μηνυμάτων, αλλά συμβάλλει στη διαμόρφωση και τη συνδιαμόρφωση ερμηνευτικών πλαισίων, ιδιαίτερα σε περιβάλλοντα αβεβαιότητας, έντασης και ανταγωνιστικών συμφερόντων.
Στο πεδίο των διεθνών σχέσεων, η διαδικασία αυτή αποκτά ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία, καθώς τα κράτη δεν επιδιώκουν μόνο να προβάλουν τη δική τους εκδοχή για τα γεγονότα που λαμβάνουν χώρα στο διεθνές περιβάλλον, αλλά και να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο τρίτα κράτη, διεθνείς οργανισμοί και η διεθνής κοινότητα συνολικά τα αντιλαμβάνονται και τα αξιολογούν. Η επιλογή των στοιχείων που προβάλλονται, ο τρόπος ερμηνείας τους και το πλαίσιο μέσα στο οποίο παρουσιάζονται μπορούν να επηρεάσουν τις αντιλήψεις και τις κρίσεις των διεθνών ακροατηρίων, προσδίδοντας στην επικοινωνία μια ευρύτερη στρατηγική διάσταση. Με αυτόν τον τρόπο, η κατασκευή νοήματος συνδέεται άμεσα με τη διαμόρφωση αντιλήψεων, την άσκηση επιρροής και τη διεκδίκηση διεθνούς νομιμοποίησης.
Σε αυτό το πλαίσιο, αναδεικνύεται η έννοια της αφηγηματικής υπεροχής (narrative dominance), η οποία αφορά την ικανότητα ενός κράτους ή άλλου δρώντα να προβάλλει και να καθιστά τη δική του ερμηνεία για τα γεγονότα περισσότερο πειστική και επιδραστική από ανταγωνιστικές εκδοχές.
Δεν πρόκειται απλώς για την ταχύτερη μετάδοση μιας πληροφορίας ή την προβολή μιας πολιτικής θέσης, αλλά για τη διαμόρφωση ενός συνεκτικού και πειστικού αφηγήματος, το οποίο επιδιώκει να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο τα διεθνή ακροατήρια αντιλαμβάνονται και αξιολογούν μια κατάσταση.
Στο σύγχρονο γεωπολιτικό περιβάλλον, η αντιπαράθεση δεν περιορίζεται, επομένως, στην προβολή διαφορετικών θέσεων, αλλά επεκτείνεται στη διαμόρφωση των αντιλήψεων τρίτων κρατών, διεθνών οργανισμών και της διεθνούς κοινότητας.
Στο πλαίσιο αυτό, η ταχύτητα της επικοινωνιακής αντίδρασης αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς η πρώτη ερμηνεία ενός γεγονότος μπορεί να διαμορφώσει το αρχικό πλαίσιο μέσα από το οποίο θα αξιολογηθούν οι μεταγενέστερες εξελίξεις.
Ωστόσο, η αφηγηματική υπεροχή δεν εξασφαλίζεται μόνο από την έγκαιρη προβολή ενός ισχυρισμού ή μιας πολιτικής θέσης. Προϋποθέτει συνέπεια, αξιοπιστία, τεκμηρίωση και συντονισμό ανάμεσα στην επικοινωνιακή παρουσία και στην πραγματική πολιτική, διπλωματική και επιχειρησιακή συμπεριφορά ενός κράτους.
Στόχος είναι η ενίσχυση της αποδοχής της δικής του εκδοχής για τα γεγονότα και, κατ’ επέκταση, η άσκηση επιρροής στις αντιλήψεις και τις αξιολογήσεις τρίτων δρώντων.
Οι πρόσφατες εξελίξεις γύρω από την έκδοση της ελληνικής NAVTEX, την τουρκική αντίδραση και τη γαλλική διπλωματική επικοινωνία με την Άγκυρα προσφέρουν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της διάστασης.
Στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης βρίσκεται πλέον όχι μόνο το τι συνέβη, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο οι εμπλεκόμενοι δρώντες επιχειρούν να ερμηνεύσουν και να προσδώσουν πολιτικό νόημα στα γεγονότα.
Στις 6 Νοεμβρίου 2026, μετά την ολοκλήρωση των προβλεπόμενων διαδικασιών αδειοδότησης από τις αρμόδιες ελληνικές αρχές, εκδόθηκε NAVTEX για τις εργασίες που συνδέονται με την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου (GSI).
Η Τουρκία αντέδρασε με αντι-NAVTEX, επαναλαμβάνοντας τις θέσεις της περί δικαιοδοσίας σε τμήματα της περιοχής.
Από ελληνικής πλευράς υπογραμμίστηκε ότι οι απαιτούμενες άδειες εκδόθηκαν από τις αρμόδιες ελληνικές και κυπριακές αρχές και ότι δεν ζητήθηκε ούτε απαιτείται τουρκική άδεια ή συναίνεση.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάχθηκε η διπλωματική επικοινωνία της Γαλλίας με την Τουρκία, σε συνάρτηση με τη γαλλική εμπλοκή στο έργο και τη δραστηριοποίηση του γαλλικής σημαίας ερευνητικού πλοίου «Abeille Marengo».
Σύμφωνα με δημοσιογραφικές πληροφορίες που δημοσιοποιήθηκαν στη συνέχεια, η σχετική γαλλική διακοίνωση περιλαμβάνει τις συντεταγμένες της περιοχής δραστηριοποίησης του πλοίου, ενώ διευκρινίζει ότι η ενημέρωση δεν συνιστά λήψη θέσης από τη Γαλλία ως προς τα νομικά ζητήματα των διαφιλονικούμενων περιοχών.
Αναφέρεται, επίσης, ότι η ενημέρωση πραγματοποιήθηκε χωρίς σχετική υποχρέωση, για λόγους διπλωματικής αβροφροσύνης.
Η διάκριση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση της υπόθεσης.
Η διπλωματική ενημέρωση δεν ταυτίζεται με την αναγνώριση δικαιοδοσίας, ούτε συνιστά αίτημα έκδοσης άδειας.
Αντίστοιχα, η γνωστοποίηση μιας δραστηριότητας σε τρίτο κράτος δεν συνεπάγεται αυτομάτως αποδοχή των νομικών ισχυρισμών του. Πρόκειται για διαφορετικές πράξεις, με διακριτό διπλωματικό και νομικό περιεχόμενο.
Η Άγκυρα, ωστόσο, επιχείρησε να εντάξει την επικοινωνία σε ένα διαφορετικό ερμηνευτικό πλαίσιο.
Σύμφωνα με τουρκικές πηγές και σχετικά δημοσιεύματα, η τουρκική πλευρά παρουσίασε τη διπλωματική ανταλλαγή ως διαδικασία που αναγνωρίζει τον ρόλο της και συνδέεται με την παροχή της δικής της συγκατάθεσης για την πραγματοποίηση των ερευνών.
Με αυτόν τον τρόπο, μια πράξη ενημέρωσης επιχειρείται να αποκτήσει διαφορετικό πολιτικό και συμβολικό περιεχόμενο και να παρουσιαστεί ως διαδικασία έγκρισης και, κατ’ επέκταση, ως ένδειξη αποδοχής της τουρκικής θέσης.
Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται ο ρόλος της στρατηγικής επικοινωνίας και η σημασία του ανταγωνισμού για τη διαμόρφωση της πλαισίωσης και της ερμηνείας των γεγονότων.
Συγκεκριμένα, στη σύγχρονη γεωπολιτική, τα κράτη δεν ανταγωνίζονται μόνο για τον έλεγχο εδαφών, θαλάσσιων περιοχών, ενεργειακών πόρων και στρατηγικών υποδομών.
Ανταγωνίζονται και για τον τρόπο με τον οποίο η διεθνής κοινότητα αντιλαμβάνεται τα γεγονότα, αποδίδει ευθύνες και αξιολογεί τη συμπεριφορά των εμπλεκόμενων δρώντων.
Η διαμόρφωση αυτών των αντιλήψεων μπορεί να επηρεάσει τη διεθνή νομιμοποίηση ενός δρώντα και των θέσεών του, τη στάση τρίτων κρατών και διεθνών οργανισμών και, τελικά, το πολιτικό και διπλωματικό περιβάλλον μέσα στο οποίο λαμβάνονται αποφάσεις.
Υπό αυτό το πρίσμα, η υπόθεση του GSI μπορεί να αναλυθεί μέσα από μια αλληλουχία επτά διακριτών αλλά αλληλένδετων σταδίων, η οποία αποτυπώνει τη μετάβαση από το ίδιο το γεγονός στην ερμηνεία του και, τελικά, στην επιδίωξη άσκησης επιρροής, αναδεικνύοντας τη διαδρομή από το γεγονός στο νόημα και από το νόημα στην επιρροή.
Η αποτύπωση αυτής της διαδικασίας προϋποθέτει την εξέταση των επιμέρους σταδίων μέσα από τα οποία ένα πραγματικό περιστατικό μετατρέπεται σε αντικείμενο ερμηνείας, αφηγηματικού ανταγωνισμού και άσκησης επιρροής. Συγκεκριμένα, τα εν λόγω στάδια είναι τα ακόλουθα:
1. Το γεγονός (Event). Η αφετηρία της διαδικασίας είναι η ίδια η αλληλουχία των πραγματικών περιστατικών. Όπως επισημάνθηκε ανωτέρω, η Ελλάδα εκδίδει NAVTEX, κατόπιν της ολοκλήρωσης των προβλεπόμενων διαδικασιών αδειοδότησης για τις εργασίες της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας – Κύπρου. Η Τουρκία αντιδρά με αντι-NAVTEX, επαναλαμβάνοντας τις θέσεις της περί δικαιοδοσίας σε τμήματα της περιοχής. Παράλληλα, η Γαλλία προχωρά σε διπλωματική ενημέρωση της Άγκυρας σχετικά με τη δραστηριοποίηση του γαλλικής σημαίας ερευνητικού πλοίου «Abeille Marengo». Τα γεγονότα αυτά συγκροτούν το πραγματικό υπόβαθρο της αντιπαράθεσης, πριν ακόμη υπαχθούν στις διαφορετικές ερμηνείες και αφηγήσεις των εμπλεκόμενων δρώντων.
2. Η ερμηνεία (Interpretation). Το ίδιο διπλωματικό γεγονός προσλαμβάνει διαφορετικό νόημα ανάλογα με την οπτική και τις επιδιώξεις κάθε εμπλεκόμενης πλευράς. Για τη γαλλική πλευρά, σύμφωνα με τις δημοσιοποιημένες πληροφορίες σχετικά με το περιεχόμενο της διακοίνωσης, η επικοινωνία με την Τουρκία συνιστά διπλωματική ενημέρωση, η οποία δεν συνεπάγεται λήψη θέσης ως προς τις νομικές διαφορές ούτε προδικάζει το καθεστώς των επίμαχων θαλάσσιων περιοχών. Αντίθετα, η τουρκική πλευρά επιχειρεί να προσδώσει στην ίδια επικοινωνία διαφορετικό περιεχόμενο, παρουσιάζοντάς την ως ένδειξη αναγνώρισης της σημασίας της τουρκικής θέσης και του ρόλου της στη διαχείριση των εξελίξεων στην περιοχή. Έτσι, ένα γεγονός, δηλαδή η διπλωματική ενημέρωση, οδηγεί σε δύο διαφορετικές ερμηνείες, οι οποίες αντανακλούν τις διαφορετικές πολιτικές και γεωπολιτικές επιδιώξεις των εμπλεκόμενων δρώντων.
3. Η πλαισίωση (Framing). Η επικοινωνιακή αντιπαράθεση μετατοπίζεται από τον πραγματικό χαρακτήρα της γαλλικής διπλωματικής ενημέρωσης στο ερώτημα εάν η Τουρκία ενημερώθηκε και κυρίως, εάν η συγκεκριμένη επικοινωνία μπορεί να εκληφθεί ως αναγνώριση του ρόλου ή αποδοχή των αξιώσεών της στην περιοχή. Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία αποκτά η επιλογή των στοιχείων που προβάλλονται, η έμφαση που αποδίδεται σε αυτά και η υποβάθμιση άλλων που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε διαφορετική ερμηνεία. Με αυτόν τον τρόπο, το ίδιο γεγονός εντάσσεται σε ένα συγκεκριμένο ερμηνευτικό πλαίσιο, το οποίο επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο γίνεται αντιληπτό και αξιολογείται από τη διεθνή κοινότητα.
4. Η αφήγηση (Narrative). Σε αυτό το στάδιο, το μεμονωμένο περιστατικό εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο στρατηγικής αφήγησης, το οποίο συνδέεται με τις διαχρονικές γεωπολιτικές επιδιώξεις κάθε πλευράς. Η Άγκυρα επιχειρεί να εντάξει την εξέλιξη σε μια ευρύτερη αφήγηση σύμφωνα με την οποία κάθε δραστηριότητα στην Ανατολική Μεσόγειο που αφορά περιοχές στις οποίες προβάλλει διεκδικήσεις οφείλει να λαμβάνει υπόψη τις τουρκικές θέσεις και αξιώσεις. Με αυτόν τον τρόπο, επιδιώκει να παρουσιάσει την παρουσία και τις διεκδικήσεις της ως παράγοντα που πρέπει να συνυπολογίζεται σε κάθε σχετική δραστηριότητα στην περιοχή. Η Αθήνα, από την πλευρά της, υποστηρίζει ότι οι προβλεπόμενες διαδικασίες αδειοδότησης ολοκληρώθηκαν από τις αρμόδιες ελληνικές και κυπριακές αρχές και ότι η υλοποίηση του έργου δεν προϋποθέτει τουρκική συναίνεση. Οι δύο προσεγγίσεις αποτυπώνουν, επομένως, ανταγωνιστικές στρατηγικές αφηγήσεις, μέσα από τις οποίες οι εμπλεκόμενοι δρώντες επιχειρούν να εντάξουν το συγκεκριμένο γεγονός στη δική τους αντίληψη για το καθεστώς, τους κανόνες και τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο.
5. Η αντίληψη (Perception). Σε αυτό το στάδιο, το επίκεντρο μετατοπίζεται στον τρόπο με τον οποίο τρίτα κράτη, ευρωπαϊκοί θεσμοί, διεθνείς οργανισμοί, επιχειρηματικοί φορείς και μέσα ενημέρωσης προσλαμβάνουν και αξιολογούν την εξέλιξη. Η αποτελεσματικότητα μιας στρατηγικής αφήγησης εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τον βαθμό στον οποίο αυτή γίνεται κατανοητή, αποκτά αξιοπιστία και επηρεάζει τις αντιλήψεις των διεθνών ακροατηρίων. Ωστόσο, η συστηματική επανάληψη και προβολή ενός ισχυρισμού μπορεί να ενισχύσει την παρουσία του στον δημόσιο και διπλωματικό διάλογο, δεν συνεπάγεται όμως αυτομάτως την αποδοχή του ούτε του προσδίδει νομική ισχύ. Επομένως, το κρίσιμο διακύβευμα για κάθε εμπλεκόμενο δρώντα είναι να καταστήσει τη δική του ερμηνεία περισσότερο πειστική και αξιόπιστη στα μάτια της διεθνούς κοινότητας.
6. Η νομιμοποίηση (Legitimacy). Σε αυτό το στάδιο, κάθε πλευρά επιδιώκει να παρουσιάσει τη δική της στάση ως θεσμικά και πολιτικά δικαιολογημένη, ενισχύοντας τη διεθνή αποδοχή των θέσεών της και αποδυναμώνοντας την αξιοπιστία των αντίστοιχων ισχυρισμών της άλλης πλευράς. Η επιδίωξη αυτή συνδέεται με τη διαμόρφωση διεθνούς πολιτικής νομιμοποίησης, η οποία επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο τρίτα κράτη και διεθνείς οργανισμοί αξιολογούν τη συμπεριφορά των εμπλεκόμενων δρώντων. Ωστόσο, η επικοινωνιακή προβολή μιας θέσης δεν υποκαθιστά τη νομική τεκμηρίωσή της. Η νομική νομιμότητα δεν προκύπτει από τη διατύπωση ή την επανάληψη ενός αφηγήματος, αλλά αξιολογείται με βάση τους εφαρμοστέους κανόνες του διεθνούς δικαίου και τα πραγματικά δεδομένα κάθε περίπτωσης. Συνεπώς, η επικοινωνιακή επιδίωξη διεθνούς νομιμοποίησης και η νομική θεμελίωση μιας θέσης αποτελούν δύο διακριτές, αν και αλληλένδετες διαστάσεις.
7. Η επιρροή (Influence). Η τελική επιδίωξη αυτής της διαδικασίας είναι η άσκηση επιρροής στις αντιλήψεις, τις στάσεις και τις κρίσεις των διεθνών ακροατηρίων, κατά τρόπο που μπορεί να επηρεάσει τις διπλωματικές τοποθετήσεις, τις πολιτικές αποφάσεις και τη διεθνή αντιμετώπιση του έργου. Ειδικότερα, κάθε πλευρά επιδιώκει να διαμορφώσει ένα ευνοϊκότερο πολιτικό και διπλωματικό περιβάλλον για τις θέσεις και τις επιδιώξεις της, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο τρίτα κράτη, διεθνείς οργανισμοί και άλλοι εμπλεκόμενοι φορείς αξιολογούν τις εξελίξεις. Η επιρροή, επομένως, δεν αποτελεί αυτονόητο αποτέλεσμα της επικοινωνιακής δραστηριότητας, αλλά επιδιωκόμενη έκβαση μιας ευρύτερης στρατηγικής διαδικασίας, της οποίας η αποτελεσματικότητα εξαρτάται από την αξιοπιστία, τη συνέπεια και την αποδοχή της προβαλλόμενης αφήγησης.
Η ανωτέρω αλληλουχία αποκαλύπτει ότι η αντιπαράθεση γύρω από το GSI δεν διεξάγεται μόνο στο διπλωματικό ή επιχειρησιακό πεδίο, αλλά και στο πεδίο της επικοινωνίας και ειδικότερα της κατασκευής νοήματος.
Η προσπάθεια της Τουρκίας να παρουσιάσει μια διπλωματική ενημέρωση ως συναίνεση δεν μεταβάλλει από μόνη της τον νομικό χαρακτήρα της πράξης.
Μπορεί όμως να επιδιώξει να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αυτή θα καταγραφεί και θα αξιολογηθεί από τρίτους.
Για την Ελλάδα, συνεπώς, η απάντηση δεν μπορεί να περιορίζεται στην επανάληψη ότι δεν ζητήθηκε τουρκική άδεια.
Επίσης, δεν αρκεί να ενημερώνει τους εταίρους της εκ των υστέρων, όταν προκύπτει ένα περιστατικό.
Χρειάζεται να διαμορφώνει εγκαίρως το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα γίνεται αντιληπτή κάθε εξέλιξη και να αναλαμβάνει πρωτοβουλίες που θα ενισχύουν τη θέση της ως πρωταγωνιστικού και αξιόπιστου παράγοντα στη διαμόρφωση του διεθνούς πλαισίου ενημέρωσης και ερμηνείας των γεγονότων.
Στο πλαίσιο αυτό, απαιτείται μια συνεκτική στρατηγική επικοινωνίας, με σαφή διάκριση μεταξύ ενημέρωσης, διαβούλευσης, συναίνεσης και έγκρισης.
Απαιτείται επίσης συστηματική και έγκαιρη ενημέρωση των ευρωπαϊκών θεσμών και των εταίρων, τεκμηριωμένη παρουσίαση των πραγματικών περιστατικών και συνεχής ανάδειξη του ευρωπαϊκού χαρακτήρα του έργου.
Είναι σημαντικό να καταστεί σαφές στη διεθνή κοινότητα ότι το GSI δεν είναι απλώς ένα τεχνικό έργο μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας και επίσης ότι δεν εντάσσεται στο πλαίσιο της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης.
Αποτελεί υποδομή που συνδέεται με την ενεργειακή ασφάλεια, την ευρωπαϊκή διασυνδεσιμότητα και τη στρατηγική παρουσία της Ε.Ε. στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η διασφάλιση της υλοποίησής του προϋποθέτει, επομένως, όχι μόνο επιχειρησιακή ετοιμότητα και διπλωματική εγρήγορση, αλλά και αποτελεσματική διαχείριση της διεθνούς πληροφόρησης.
Το κρίσιμο διακύβευμα, συνεπώς, είναι να μην επιτραπεί η επικοινωνιακή ερμηνεία ενός γεγονότος να υποκαταστήσει το ίδιο το γεγονός ή να δημιουργήσει εντυπώσεις που δεν ανταποκρίνονται στο πραγματικό περιεχόμενό του.
Εν κατακλείδι, στο σύγχρονο γεωπολιτικό περιβάλλον, η ισχύς δεν αποτυπώνεται μόνο στην ικανότητα ενός κράτους να ενεργεί. Αποτυπώνεται και στην ικανότητά του να εξηγεί με συνέπεια τι κάνει, για ποιο λόγο το κάνει και μέσα σε ποιο θεσμικό και νομικό πλαίσιο. Γιατί τελικά, η αντιπαράθεση δεν αφορά μόνο το ποιος δρα στην Ανατολική Μεσόγειο, αλλά και το ποιος θα καταφέρει να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο η διεθνής κοινότητα θα κατανοήσει και θα αξιολογήσει τη δράση του.
(*) Ο Δρ. Κωνσταντίνος Π. Μπαλωμένος είναι πολιτικός επιστήμονας – διεθνολόγος.
Τα κείμενα που φιλοξενούνται στη στήλη «Ιδέες και Απόψεις» δημοσιεύονται αυτούσια και απηχούν τις απόψεις των συγγραφέων και όχι του Πρακτορείου.
![]()
