Η ευθανασία ζώων βρίσκεται συχνά στην πιο δύσκολη καμπή μιας πορείας γεμάτης αγωνία, πόνο και αβεβαιότητα. Πώς νιώθει ο κτηνίατρος όταν καλείται να την πραγματοποιήσει;
Ο κτηνίατρος Κωνσταντίνος Αστήθας εξηγεί πότε η ευθανασία γίνεται πράξη φροντίδας, ποια κριτήρια οδηγούν σε αυτή την απόφαση και ποιο είναι το ψυχικό της κόστος.
«Πώς μπορείτε και το κάνετε;» ήταν η ερώτηση που, όπως περιγράφει ο κύριος Αστήθας, του έθεσε πρόσφατα ένας ιδιοκτήτης, κρατώντας το χέρι του αγαπημένου του σκύλου, ο οποίος βρισκόταν στο τελευταίο στάδιο μιας μη αναστρέψιμης νεφρικής νόσου.
Η απορία αυτή συμπυκνώνει τον πόνο της απώλειας, αλλά και την έκπληξη του ανθρώπου που βλέπει τον κτηνίατρο να προχωρά σε μια πράξη που μοιάζει να αντιστρατεύεται την αποστολή του: την αφαίρεση της ζωής.
Η απάντηση δεν είναι ούτε απλή ούτε ανέκφραστη. Πίσω από την ιατρική μπλούζα βρίσκεται ένας άνθρωπος που, στις περισσότερες περιπτώσεις, επέλεξε το επάγγελμα επειδή αγαπά τα ζώα. Πολλοί κτηνίατροι έχουν και δικά τους ζώα στο σπίτι. Όταν καλούνται να διαχειριστούν την τελική φάση ενός ασθενούς, η σκέψη επιστρέφει αναπόφευκτα στα δικά τους κατοικίδια. Νιώθουν τον ίδιο κόμπο στον λαιμό.
Σύμφωνα με τις αρχές της κτηνιατρικής ηθικής και της ευζωίας των ζώων, η πρόληψη και η ανακούφιση του πόνου αποτελούν βασική υποχρέωση του κτηνιάτρου.
Η ευθανασία παραμένει μία από τις πιο δύσκολες στιγμές της κτηνιατρικής καθημερινότητας
Ωστόσο, στην κλινική πράξη, η συναισθηματική εμπλοκή πρέπει να συνοδεύεται από λογική και επιστημονική ευθύνη.
Όταν μια ασθένεια έχει προχωρήσει και οι θεραπευτικές επιλογές έχουν εξαντληθεί, το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο πόσο μπορεί να παραταθεί η ζωή, αλλά και με ποια ποιότητα. Ο κτηνίατρος περιγράφει τις συνθήκες κάτω από τις οποίες η παράταση της ζωής μπορεί να σημαίνει παράταση της ταλαιπωρίας: σε προχωρημένα στάδια ανίατων ασθενειών, όπως η νεφρική ανεπάρκεια τελικού σταδίου, όπου η συσσώρευση τοξινών προκαλεί ναυτία, εμετούς, έλκη και έντονη δυσφορία, η παράταση της ζωής μπορεί να μετατραπεί σε παράταση του υποφέρειν.
Σύμφωνα με τις αρχές της κτηνιατρικής ηθικής και της ευζωίας των ζώων, όπως προβάλλονται και από την International Association for Animal Hospice and Palliative Care, η πρόληψη και η ανακούφιση του πόνου αποτελούν βασική υποχρέωση του κτηνιάτρου. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η ευθανασία δεν είναι παραίτηση, αλλά η τελευταία θεραπευτική πράξη φροντίδας.
Η απόφαση για ευθανασία, σημειώνει ο κύριος Αστήθας, δεν λαμβάνεται ελαφρά τη καρδία. Πριν από αυτήν, αξιολογείται συνολικά η ποιότητα ζωής του ζώου, με τον κτηνίατρο να εξετάζει συγκεκριμένες παραμέτρους:
1. Τα επίπεδα πόνου και δυσφορίας,
2. Την ικανότητα αυτόνομης σίτισης και ενυδάτωσης,
3. Την κινητικότητα και τη δυνατότητα διατήρησης της υγιεινής,
4. Την αλληλεπίδραση του ζώου με το περιβάλλον και τους ανθρώπους του.
Ο κτηνίατρος δίνει την επιστημονική διάγνωση, την πρόγνωση και την αντικειμενική εικόνα της κατάστασης. Η τελική απόφαση, όμως, ανήκει πάντα στον ιδιοκτήτη.
Πρόκειται για μια επιλογή που απαιτεί θάρρος, καθώς ο ιδιοκτήτης καλείται να βάλει την ευημερία του φίλου του πάνω από τη δική του επιθυμία να τον κρατήσει κοντά του.
Η συζήτηση, ωστόσο, δεν αφορά μόνο τον πόνο του ζώου και την απόφαση του ανθρώπου που το συνοδεύει. Υπάρχει και μια άλλη, λιγότερο ορατή πλευρά: το συναισθηματικό βάρος που επωμίζεται ο ίδιος ο κτηνίατρος.
Σύμφωνα με τον κύριο Αστήθα, αυτό που συχνά διαφεύγει από την κοινή γνώμη είναι το τίμημα που πληρώνει ο ίδιος ο κτηνίατρος. Η εκτέλεση της ευθανασίας δεν είναι μια τυπική ιατρική πράξη. Αποτελεί έναν από τους παράγοντες ψυχικής επιβάρυνσης στο επάγγελμά μας.
Στη διεθνή βιβλιογραφία, το φαινόμενο αυτό περιγράφεται ως κόπωση λόγω συμπόνιας (Compassion Fatigue) και ηθική βλάβη (Moral Injury). Δηλαδή, η εσωτερική σύγκρουση που βιώνει ο επαγγελματίας όταν καλείται να εκτελέσει μια πράξη που μπορεί να έρχεται σε αντίθεση με την έμφυτη επιθυμία του να θεραπεύσει.
Πέρα από την προσωπική εμπειρία των κτηνιάτρων, έρευνες έχουν εξετάσει και τις επιπτώσεις της επαναλαμβανόμενης έκθεσης σε τέτοιες συνθήκες.
Τα επιστημονικά δεδομένα που παραθέτει ο κτηνίατρος αφορούν την ψυχική επιβάρυνση, την επαγγελματική εξουθένωση και τα ηθικά διλήμματα που μπορεί να συνοδεύουν την ευθανασία:
1. Αυξημένος κίνδυνος ψυχολογικής επιβάρυνσης: Μελέτες που έχουν δημοσιευθεί στο Journal of the American Veterinary Medical Association (JAVMA) έχουν καταγράψει αυξημένα επίπεδα σοβαρής ψυχολογικής δυσφορίας και αυτοκτονικού ιδεασμού μεταξύ κτηνιάτρων σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό. Κυμαίνονται από 2 έως 4 φορές πιο πάνω.
2. Ευθανασίες και επαγγελματική εξουθένωση: Έρευνες του Πανεπιστημίου της Georgia και του CDC (Centers for Disease Control and Prevention) έχουν εξετάσει τη σχέση ανάμεσα στη συχνότητα διενέργειας ευθανασιών και την επαγγελματική εξουθένωση (burnout), καθώς και τα αισθήματα ενοχής που μπορεί να βιώνουν οι επαγγελματίες.
3. Ηθικά διλήμματα: Η ψυχική καταπόνηση μπορεί να είναι ιδιαίτερα έντονη σε περιπτώσεις ευθανασίας για λόγους ευκολίας (convenience euthanasia). Όταν δηλαδή ζητείται ευθανασία ενός θεραπεύσιμου ζώου για λόγους που δεν σχετίζονται με την κατάσταση της υγείας του. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο κτηνίατρος καλείται να διαχειριστεί ένα σημαντικό ηθικό δίλημμα.
Και έτσι, η αρχική ερώτηση του ιδιοκτήτη αποκτά άλλη διάσταση. Για τον άνθρωπο που αποχαιρετά το ζώο του, πρόκειται για μια στιγμή βαθιάς απώλειας. Για τον κτηνίατρο, είναι μια πράξη που, παρά την επιστημονική της αναγκαιότητα σε ορισμένες περιπτώσεις, εξακολουθεί να έχει συναισθηματικό βάρος.
Τέλος, ο κύριος Αστήθας εκμυστηρεύεται: Η ευθανασία παραμένει μία από τις πιο δύσκολες στιγμές της κτηνιατρικής καθημερινότητας. Δεν τη συνηθίζει κανείς. Απλώς μαθαίνουμε να τη βλέπουμε γι’ αυτό που πραγματικά είναι, όταν εξαντληθεί κάθε ιατρικό μέσο: μια πράξη οίκτου που χαρίζει έναν ανώδυνο και αξιοπρεπή επίλογο.
Ο κτηνίατρος, Κωνσταντίνος Αστήθας
⃰ Ο κύριος Κωνσταντίνος Αστήθας είναι κτηνίατρος, απόφοιτος του Πανεπιστημίου Δασοτεχνίας της Σόφιας, με μεταπτυχιακό στην Ηθική, Δίκαιο και Ευζωία των Ζώων.
Από το 2017 διαχειρίζεται παθολογικά και χειρουργικά περιστατικά.
Προσφέρει τις υπηρεσίες του στην Ελληνική Φιλοζωική Εταιρεία στο Κορωπί και στο ιδιωτικό του ιατρείο, PrimeVet στα Σπάτα.
