Το 2020, στη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, επιστήμονες εξέταζαν ένα πρακτικό ερώτημα: πώς κινούνται οι άνθρωποι σε έναν κλειστό χώρο όταν τους ζητείται να κρατούν αποστάσεις μεταξύ τους; Καθώς παρακολουθούσαν ξανά και ξανά το σχετικό βίντεο, είδαν κάτι παράξενο: σχεδόν όλοι οι συμμετέχοντες περπατούσαν σε κύκλους που γύριζαν προς την ίδια κατεύθυνση, πάντα αριστερά.
Ακόμα πιο εντυπωσιακό ήταν ότι κανένας δεν έδειχνε να έχει καταλάβει πως το έκανε. Αυτή η παρατήρηση οδήγησε τους επιστήμονες σε μια πενταετή αναζήτηση για να εξηγήσουν γιατί οι άνθρωποι συμπεριφέρονται έτσι.
Το φαινόμενο είναι εύκολο να περιγραφεί. Αφήστε ένα πλήθος να κινείται μέσα σε έναν κλειστό χώρο χωρίς συγκεκριμένο προορισμό και, σταδιακά, θα δείτε ότι αρχίζει να περιστρέφεται σχεδόν πάντα προς τα αριστερά. Κανείς δεν κατευθύνει αυτή την κίνηση. Κανείς δεν την αποφασίζει.
Για έναν φυσικό, αυτό μοιάζει με κλασικό παράδειγμα αναδυόμενης συμπεριφοράς: ένα συλλογικό μοτίβο που προκύπτει από αμέτρητες μικρές αλληλεπιδράσεις, είτε ανάμεσα σε άτομα είτε ανάμεσα σε άτομα και στο περιβάλλον τους. Αυτές ήταν οι δύο βασικές υποθέσεις των επιστημόνων, τις οποίες προσπάθησαν να ελέγξουν ξεχωριστά.
Η πρώτη τους υποψία αφορούσε την αλληλεπίδραση ανάμεσα στους πεζούς και στους τοίχους του δωματίου. Μια παλαιότερη μελέτη στη νευροεπιστήμη είχε δείξει ότι οι δεξιόχειρες τείνουν να στρίβουν αριστερά και οι αριστερόχειρες προς τα δεξιά, μια λεπτή τάση που συνδέεται με μικρές διαφορές ανάμεσα στα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου. Επειδή η πλειονότητα του αρχικού πλήθους ήταν δεξιόχειρες, οι ερευνητές θεώρησαν λογικό ότι η συλλογική κίνηση στροβιλισμού ίσως δεν ήταν τίποτε άλλο από το άθροισμα των ατομικών προτιμήσεων, το οποίο μετατράπηκε σε κλειστή διαδρομή από τους τοίχους γύρω τους.
Για να το ελέγξουν, σχεδίασαν ένα νέο πείραμα που ξεκίνησε πριν ακόμη συγκεντρωθεί το πλήθος μέσα σε ένα στάδιο. Ένας εθελοντής τη φορά περπατούσε κατευθείαν προς έναν τοίχο και κατέγραφαν προς ποια κατεύθυνση στριφογύριζε όταν έφτανε εκεί.
Γνωρίζοντας την προτίμηση του καθενός, μπορούσαν στη συνέχεια να ταξινομήσουν τους ανθρώπους βάσει αυτού του χαρακτηριστικού και να δουν το αποτέλεσμα. Αν οι τοίχοι ή το αν ήταν δεξιόχειρες ή αριστερόχειρες ήταν η απάντηση, τότε μια ομάδα αριστερόχειρων ή, ακόμη καλύτερα, ατόμων που στρέφονταν αποκλειστικά προς τα δεξιά, θα έπρεπε τελικά να αντιστρέψει την περιστροφή και να κινηθεί δεξιόστροφα. Αυτό δεν συνέβη ποτέ. Είτε γέμιζαν την αίθουσα με άτομα που στρέφονταν προς τα δεξιά είτε με αριστερόχειρες, η τάση προς την αριστερόστροφη κατεύθυνση παρέμενε.
Ίσως η ίδια η παρουσία των τοίχων να ήταν η αιτία του φαινομένου. Για να το διαπιστώσουν, μετέφεραν το πείραμα σε εξωτερικό χώρο, σε μια πολύ μεγάλη ανοιχτή αυλή σχολείου 3.000 τετραγωνικών μέτρων, χωρίς περιμετρικούς τοίχους, και άφησαν περισσότερους από εκατό εφήβους να περπατήσουν χωρίς κανένα στοιχείο να τους καθοδηγεί. Η κίνηση προς τα αριστερά όχι μόνο διατηρήθηκε, αλλά έγινε ακόμη πιο έντονη. Προφανώς, το δωμάτιο δεν ήταν υπεύθυνο.
Αυτό οδήγησε τους ερευνητές στον δεύτερο ύποπτο: τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρούμε μεταξύ μας. Όταν δύο πεζοί συναντιούνται κατά μέτωπο, ο καθένας κάνει ένα βήμα προς τα πλάγια, με αποτέλεσμα το γνωστό φαινόμενο σχηματισμού λωρίδων: πλήθη που κινούνται σε αντίθετες κατευθύνσεις διαχωρίζονται αυθόρμητα σε παράλληλες, εναλλασσόμενες λωρίδες με ομοιόμορφη κατεύθυνση βάδισης, ώστε να μειώνονται οι συγκρούσεις και να διατηρείται η ομαλή ροή.
Όμως η πλευρά που επιλέγουμε δεν είναι τυχαία και συνήθως καθορίζεται από την πλευρά του δρόμου στην οποία κινούνται οι άνθρωποι. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, όπως και στην υπόλοιπη ηπειρωτική Ευρώπη, παραμερίζουμε προς τα δεξιά, αφήνοντας χώρο στα αριστερά μας ώστε το άτομο που έρχεται απέναντι να κάνει το ίδιο.
Ίσως, σκέφτηκαν οι επιστήμονες, η προέλευση της κίνησης αντίθετα προς τη φορά των δεικτών του ρολογιού να ήταν απλώς μια εκδήλωση αυτού του φαινομένου. Αν οι πεζοί τείνουν να κάνουν ένα βήμα προς τα δεξιά σε κάθε αλληλεπίδραση, τότε θα καταλήγουν να περπατούν με τον τοίχο στα δεξιά τους, κινούμενοι αντίθετα προς τη φορά των δεικτών του ρολογιού. Αν αυτό ίσχυε, ένα ιαπωνικό πλήθος θα έπρεπε να στρέφεται προς τη φορά των δεικτών του ρολογιού, επειδή στην Ιαπωνία οι άνθρωποι οδηγούν και κάνουν στην άκρη προς τα αριστερά, και ο σχηματισμός λωρίδων γίνεται στην αντίθετη πλευρά από ό,τι στην Ελλάδα.
Επικοινώνησαν, λοιπόν, με έναν συνάδελφό τους στο Τόκιο, πεπεισμένοι ότι θα έβλεπαν το πλήθος να στριφογυρίζει δεξιόστροφα. Τα νέα πειράματα, όμως, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά το Conversation, οδήγησαν σε νέα αποτυχία: το ιαπωνικό πλήθος στριφογύριζε αριστερόστροφα, άρα η υπόθεσή τους ήταν λανθασμένη.
Μια πολιτισμική εξήγηση παρέμενε όμως ανοιχτή: μια συνήθεια που είχε αποκτηθεί κάπου στην πορεία, όπως η αντίθετη προς τη φορά των δεικτών του ρολογιού κατεύθυνση με την οποία είναι κατασκευασμένοι σχεδόν όλοι οι αθλητικοί στίβοι. Έτσι, στράφηκαν στα παιδιά του νηπιαγωγείου, που μόλις αρχίζουν να αφομοιώνουν τις συμβάσεις των ενηλίκων. Αντί να εξασθενεί, η τάση τους προς την αντίθετη προς τη φορά των δεικτών του ρολογιού κατεύθυνση ήταν η ισχυρότερη που μετρήθηκε οπουδήποτε.
Αν δεν φταίει η ομάδα, το περιβάλλον ή οι κοινωνικές μας συνήθειες, απέμενε μόνο ένα ενδεχόμενο: ένα καθαρά ατομικό χαρακτηριστικό, ριζωμένο στον εγκέφαλο.
Για να το ελέγξουν, ζήτησαν από περισσότερους από 200 εθελοντές να περπατήσουν μόνοι τους, ένας ένας, σε έναν άδειο χώρο. Χωρίς κανέναν για να συγκρουστούν και χωρίς πλήθος για να ακολουθήσουν, η συντριπτική πλειονότητα συνέχισε να κινείται προς τα αριστερά.
Για δεκαετίες, ο επιστημονικός κλάδος υπέθετε ότι συλλογικά μοτίβα όπως αυτό προκύπτουν από τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των πεζών. Στην περίπτωση αυτή, όμως, τα δεδομένα δείχνουν το αντίθετο: το μοτίβο υπάρχει ήδη σε ένα μεμονωμένο άτομο που περπατά μόνο του. Πράγματι, βάζοντας σε ένα μοντέλο μόνο τα δεδομένα της ατομικής κίνησης, οι ερευνητές κατάφεραν να αναπαράγουν τη δίνη ολόκληρου του πλήθους. Εδώ, και σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στα αναδυόμενα συλλογικά φαινόμενα, το σύνολο δεν είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα των μερών· είναι ακριβώς το ίδιο.
Και εδώ βρίσκεται η ειλικρινής κατάληξη, όπως υποστηρίζουν: ακόμη δεν γνωρίζουν γιατί προκαλείται αυτό το φαινόμενο. Έψαξαν για σχέση με το αν είναι κανείς δεξιόχειρας ή αριστερόχειρας, το κυρίαρχο πόδι, το κυρίαρχο μάτι, το φύλο κ.λπ., αλλά δεν βρήκαν τίποτα.
Σε κάθε περίπτωση, το να γνωρίζουμε ότι αυτή η έλξη προς τα αριστερά αφορά το άτομο και όχι την ομάδα παραμένει χρήσιμο και θα μπορούσε να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται και διαμορφώνονται οι χώροι που μοιραζόμαστε, όπως αεροδρόμια, σιδηροδρομικοί σταθμοί και μουσεία, όπου η ομαλή ροή των ανθρώπων έχει σημασία.
Τέλος, η ίδια κλίση προς τα αριστερά παρατηρείται ακόμη και στα ζώα, για παράδειγμα στα κοπάδια ψαριών και στις σπειροειδείς πορείες των μυρμηγκιών. Η δύναμη που ωθεί έναν μεμονωμένο άνθρωπο προς τα αριστερά μπορεί, τελικά, να αποδειχθεί πολύ παλαιότερη και από την ίδια την ανθρωπότητα.
