Στο 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, η Μαρία Πλυτά βρέθηκε στο επίκεντρο. Την Πέμπτη 12 Νοεμβρίου, στην αίθουσα Παύλος Ζάννας, η «Εύα» (1953), η ταινία της πρώτης Ελληνίδας σκηνοθέτριας, προβλήθηκε αποκατεστημένη στο πλαίσιο των TIFF Talks, 73 χρόνια μετά την πρώτη της κυκλοφορία. Παράλληλα, το Μουσείο Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης φιλοξενεί την έκθεση «Μαρία Πλυτά: Παρούσα. Η πρώτη Ελληνίδα σκηνοθέτρια».
Ποια ήταν η Μαρία Πλυτά
Η Μαρία Πλυτά γεννήθηκε το 1915 στη Θεσσαλονίκη και πέθανε το 2006. Ξεκίνησε την πορεία της στον κινηματογράφο από τα μέσα της δεκαετίας του ’40 και η πρώτη της ταινία χρονολογείται το 1950, κάτι που την κατατάσσει ανάμεσα στους πρωτοπόρους του ελληνικού κινηματογράφου. Ως τη δεκαετία του ’70 είχε σκηνοθετήσει συνολικά 17 ταινίες. Έγραφε επίσης μυθιστορήματα και υπέγραφε συχνά η ίδια τα σενάρια των ταινιών της.
Η «Εύα» επιστρέφει στη Θεσσαλονίκη
Η «Εύα» έκανε το ταξίδι της πίσω στη γενέτειρα της δημιουργού της. Η ταινία κυκλοφόρησε το 1953 με πρωταγωνιστές τους Μάνο Κατράκη, Ντίνο Ηλιόπουλο, Νίνα Σγουρίδου, Αλίκη Γεωργούλη και Αλέκο Αλεξανδράκη. Είναι η πρώτη ταινία για την οποία συνέθεσε μουσική ο Μίκης Θεοδωράκης, ενώ τα σκηνικά φέρουν την υπογραφή του Γιάννη Τσαρούχη. Είχε προβληθεί και στο 63ο ΦΚΘ, τον Νοέμβριο του 2022, σε αφιέρωμα στην Πλυτά, αλλά φέτος το κοινό τη είδε αποκατεστημένη και με 11 επιπλέον λεπτά υλικού που δεν περιλαμβάνονταν στην προηγούμενη εκδοχή.
Στο φετινό Φεστιβάλ, η προβολή πραγματοποιήθηκε το απόγευμα της Πέμπτης 12 Νοεμβρίου, στην αίθουσα Παύλος Ζάννας, στο πλαίσιο της ενότητας TIFF Talks του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, με τίτλο «Η διαδρομή μιας αποκατάστασης – Η Εύα της Μαρίας Πλυτά στις Κάννες και την Μπολόνια». Η ταινία προβλήθηκε 73 χρόνια μετά την πρώτη της κυκλοφορία, και η αίθουσα ήταν γεμάτη.
Την εκδήλωση άνοιξε ο Καλλιτεχνικός Διευθυντής του Φεστιβάλ, Ορέστης Ανδρεαδάκης, με τα λόγια «Αυτό είναι το τέλος ενός μεγάλου ταξιδιού». Έδωσε τον λόγο στην Μπέτυ Κακλαμανίδου, καθηγήτρια του ΑΠΘ και διευθύντρια του ερευνητικού προγράμματος “Plyta’s Unknown Cinema”. Στη σκηνή ανέβηκαν επίσης οι εκπρόσωποι των φορέων που συμμετείχαν στη διαδικασία: ο επικεφαλής του Cannes Classics, Ζεράλντ Ντισοσουά, η Τσετσίλια Τσεντσιαρέλι από την Cineteca di Bologna και η Έλενα Ταμάκαρο από το εργαστήριο L’Immagine Ritrovata.
Προλογίζοντας την ταινία, η Μπέτυ Κακλαμανίδου τόνισε ότι η «Εύα» είναι μια σπάνια ταινία της πρώτης Ελληνίδας σκηνοθέτριας, που δεν θα βρισκόταν εκεί χωρίς τη συνεργασία πολλών ανθρώπων. Υπενθύμισε ότι το κοινό θα τη δει αποκατεστημένη, χάρη στην προσπάθεια του εργαστηρίου στην Ιταλία. Επισήμανε επίσης το καταπληκτικό καστ και τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη, καθώς και τα σκηνικά του Γιάννη Τσαρούχη.
Μετά την προβολή ακολούθησε ανοιχτή συζήτηση, στην οποία οι επαγγελματίες που συμμετείχαν στην αποκατάσταση μίλησαν για τα στάδια της διαδικασίας και για τον ρόλο της αποκατάστασης στη διατήρηση και την ανάδειξη της κινηματογραφικής κληρονομιάς.
Το άγνωστο σινεμά της Μαρίας Πλυτά
Η αποκατάσταση ξεκίνησε ως ακαδημαϊκό εγχείρημα στο τριετές ερευνητικό πρόγραμμα “Plyta’s Unknown Cinema” (2025–2028), με διευθύντρια την καθηγήτρια του ΑΠΘ Μπέτυ Κακλαμανίδου. Το 2026 η ταινία αποκαταστάθηκε σε 4K από το World Cinema Project του The Film Foundation του Μάρτιν Σκορσέζε και την Cineteca di Bologna, στο εργαστήριο L’Immagine Ritrovata, σε συνεργασία με την Alatas Films και την Κακλαμανίδου, και με τη συμβολή της Ταινιοθήκης της Ελλάδος. Η χρηματοδότηση προήλθε από το Hobson/Lucas Family Foundation. Η «Εύα» είναι η πρώτη αποκατεστημένη ελληνική ταινία που προβλήθηκε στο Cannes Classics (2026) και μία από τις 72 ταινίες που έχουν αποκατασταθεί στο πλαίσιο του World Cinema Project.
Η ιδέα που γεννήθηκε στις Κάννες
Στη συζήτηση μετά την προβολή, η Μπέτυ Κακλαμανίδου θυμήθηκε πώς ξεκίνησαν όλα: «Είχα μια τρελή ιδέα όταν επισκεφθήκαμε με φοιτητές μου τις Κάννες». Μετά από ένα ντοκιμαντέρ για τον Μισέλ Λεγκράν, είπε στη φοιτήτριά της ότι εκεί πρέπει να προβληθεί η «Εύα». Την επόμενη μέρα μίλησε στον επικεφαλής του Cannes Classics, Ζεράλντ Ντισοσουά, που της απάντησε να βρει τα χρήματα και να προχωρήσει στην αποκατάσταση. «Κι εγώ τον ρώτησα τι είναι η αποκατάσταση!», είπε.
Ο Ντισοσουά εξήγησε ότι τον εντυπωσίασε το πόσο βαθιά ριζωμένη στην πολιτιστική παράδοση της χώρας της ήταν η ταινία. Το Cannes Classics, πρόσθεσε, προσπαθεί κάθε χρόνο να εντάσσει περισσότερες ταινίες γυναικών σκηνοθετών.
Η Τσετσίλια Τσεντσιαρέλι της Cineteca di Bologna είδε στην «Εύα» μια έκφραση κινηματογραφικού μοντερνισμού από μια χώρα που συνήθως δεν τον συνδέουμε μαζί της. Της θύμισε, είπε, το «Καλοκαίρι με τη Μόνικα» του Μπέργκμαν, που γυρίστηκε την ίδια χρονιά. Η αποκατάσταση, πρόσθεσε, μπορεί να γίνει μέσο για να ανακτήσουμε «κάτι που η ιστορία έχει αποσιωπήσει».
Η Έλενα Ταμάκαρο από το L’Immagine Ritrovata εξήγησε ότι η ψηφιοποίηση της εικόνας και του αρνητικού του ήχου έγινε στην Αθήνα, από την Ταινιοθήκη της Ελλάδος, και η ψηφιακή αποκατάσταση στην Μπολόνια. Παρομοίασε την αποκατάσταση με μετάφραση από το αναλογικό στο ψηφιακό, όπου πρέπει να διατηρηθεί η αυθεντικότητα του έργου: «Δεν προσπαθούμε να αφαιρέσουμε την πατίνα του χρόνου».
Η έκθεση «Μαρία Πλυτά: Παρούσα»
Στο Μουσείο Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, η pop-up έκθεση, σε επιμέλεια της Μπέτυ Κακλαμανίδου, αντλεί υλικό από το πρόγραμμα “Plyta’s Unknown Cinema”. Φέρνει στο φως προσωπικά αντικείμενα, κριτικές της εποχής και νέα βιογραφικά στοιχεία, και υπογραμμίζει την έμφυλη διάκριση της κινηματογραφικής ιστοριογραφίας.
Ανάμεσα στα αποσπάσματα από σημαντικές στιγμές της ζωής της, οι αφίσες από ταινίες της και στιγμές που έχουν μείνει αξέχαστες από τις ταινίες της. Όπως εκείνη η φράση της Γιάννας στον «Ανήφορο» (1964): «Οι Σταχτοπούτες πέθαναν, Αλέξη. Εγώ στηρίζομαι στα δικά μου χέρια».
Η έκθεση διαρκεί από την Πέμπτη 5 έως την Κυριακή 15 Νοεμβρίου, καθημερινά 10:00–21:00.
