Στο 67ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, ο Νίκος Γραμματικός απάντησε στην τελευταία ερώτηση του κοινού λέγοντας: «Δεν έκανα τις ταινίες που μπορούσα να κάνω· έκανα τις ταινίες που δεν μπορούσα να μην κάνω». Η συζήτηση αφορούσε την ταινία στην οποία παρέλαβε την προηγούμενη ημέρα τον τιμητικό Χρυσό Αλέξανδρο, τους διαχρονικούς, όπως αποδεικνύονται, Απόντες του Νίκου Γραμματικού.
Η ταινία του 1996 για την παρέα φίλων που μέσα από τις θερινές συναντήσεις της στη Σαλαμίνα μεγαλώνει, αλλάζει και σταδιακά διαλύεται, φαίνεται πως έχει πια καθιερωθεί ως υποψήφιο magnum opus μιας πλούσιας φιλμογραφίας. Αυτό δείχνει η κεντρική θέση που της δόθηκε στο φεστιβάλ, αλλά και οι πολυπληθείς και διαφορετικοί θεατές που γέμισαν το βράδυ της Δευτέρας το Ολύμπιον.
Ωστόσο, όπως λένε και οι ίδιοι οι συντελεστές, δύσκολα θα το περίμεναν τότε. Τριάντα χρόνια πριν, στην ίδια διοργάνωση, η ταινία σάρωσε τα βραβεία με επίδοση ρεκόρ, αλλά ακόμη και ανάμεσα σε όσους τα απένειμαν ακούστηκαν πικρόχολα σχόλια, όπως ότι «το επίπεδο φέτος ήταν πολύ χαμηλό». Αντίστοιχα, όταν βγήκε στις αίθουσες, έκοψε δέκα χιλιάδες εισιτήρια, αριθμός απογοητευτικός για την εποχή.
Απονομή τιμητικού Χρυσού Αλέξανδρου στον Νίκο Γραμματικό (Πηγή: Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης)
Παρά τα αρχικά αυτά δεδομένα, η ταινία αγαπήθηκε από όσους την είδαν. Ο Νίκος Γραμματικός, στην παρουσίαση του βιβλίου του δημοσιογράφου Θεοδόση Μίχου για την ταινία, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Αντίποδες και φιλοξενήθηκε από το Φεστιβάλ, θυμήθηκε ότι στην προβολή πριν από τρεις δεκαετίες κατάλαβε από τις αντιδράσεις του κοινού πως «η ταινία προκάλεσε κάτι».
Ένα ανάλογο «κάτι» προκάλεσε και στη φετινή προβολή, με αρκετούς θεατές να βγαίνουν από την αίθουσα με δάκρυα στα μάτια. Επί σκηνής βούρκωσε και ο Αιμίλιος Χειλάκης, ένας από τους πρωταγωνιστές, τον οποίο παρηγόρησε αγκαλιάζοντάς τον ο σκηνοθέτης, δείχνοντας μια σχέση που, όπως φαίνεται, ήταν βαθιά.
Το βάθος αυτών των σχέσεων αποτυπώνεται και στο πρόσφατο βιβλίο για τους Απόντες, γραμμένο με τη μέθοδο της προφορικής ιστορίας. Πίσω από την ταινία υπάρχει ένας πλούτος ιστοριών που, όπως λένε οι εμπλεκόμενοι, δεν έχουν καταγραφεί όλες, ακόμη και μέσα από τις πολυπρισματικές συζητήσεις που οδήγησαν στη δημιουργία του βιβλίου.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Η δημοσίευση κοινοποιήθηκε από το χρήστη Thessaloniki IFF (@filmfestivalgr)
Όπως φάνηκε στη συζήτηση το απόγευμα της Τρίτης, με τον σκηνοθέτη, τους πρωταγωνιστές, τον παραγωγό Παναγιώτη Παπαχατζή, τον σεναριογράφο Νίκο Παναγιωτόπουλο, τον μοντέρ Γιώργο Μαυροψαρίδη και άλλους, οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων δεν ήταν κάτι παράλληλο στην κατασκευή της ταινίας, αλλά εγγενές στοιχείο της. «Δεν ήταν συνεργασία, ήταν συνενοχή· και ήμασταν συνένοχοι μέχρι και στα ντουμάνια», είπε χαρακτηριστικά ο Αιμίλιος Χειλάκης.
Η φαινομενικά αθώα και πηγαία διαδικασία οριζόντιας εμπλοκής των συντελεστών στην κατασκευή του έργου -με τους μονόλογους των ηθοποιών να επηρεάζουν το σενάριο- ήταν τομή για τα τότε κινηματογραφικά δεδομένα. Όπως εξήγησε με σεμνότητα ο Γραμματικός, η καλή συμπεριφορά και η εμπιστοσύνη προς όλους τους συνεργάτες ήταν μια συνειδητή ρήξη με τον αυταρχισμό και τον παρεμβατισμό που συναντούσε σε παραγωγές όπου είχε δουλέψει.
Γι’ αυτό ίσως οι Απόντες, παρά τις χαμηλές εμπορικές τους επιδόσεις, έμειναν στο σινεφιλικό κοινό και ήταν από τις ταινίες του νέου ελληνικού κινηματογράφου που κέρδισαν σταδιακά ευρύτερη αποδοχή, καθώς τα τελευταία δέκα περίπου χρόνια άρχισε να αποκαθίσταται η σχέση των θεατών με το ελληνικό σινεμά.
Στη συζήτηση υπενθυμίστηκε και η ρήση του Βασίλη Ραφαηλίδη, ο οποίος τότε είχε χαρακτηρίσει τους Απόντες ως την ταινία που «έφτιαξε τη σχέση του ελληνικού κινηματογράφου με το κοινό».
Και πράγματι, εκ των υστέρων μοιάζει να έκλεισε μια εποχή ενδοσκόπησης και εσωστρέφειας, όπως τη χαρακτήρισε ο Άκης Σακελλαρίου, στρέφοντας το βλέμμα των δημιουργών προς τον κόσμο γύρω τους και προαναγγέλλοντας ταινίες όπως το Από την Άκρη της Πόλης του Κωνσταντίνου Γιάνναρη και το Σπιρτόκουτο του Γιάννη Οικονομίδη.
Η διαρκής απήχηση των Απόντων
Η απήχηση των Απόντων δεν περιορίζεται σε μία γενιά, αλλά φαίνεται να αγγίζει και όσες ακολούθησαν. Στη συζήτηση της Τρίτης, μια 18χρονη θεατής είπε ότι έκλαψε και τις δύο φορές που είδε την ταινία. «Είναι τόσο αληθινή, τόσο κοντά μας κι ας υπάρχει χάσμα γενεών», σημείωσε.
«Έχω χάσει φροντιστήριο αγγλικών για να είμαι εδώ», είπε μια 14,5 ετών κοπέλα, η οποία πρόσθεσε πως ένιωσε «ότι υπάρχει ελπίδα για τον ελληνικό κινηματογράφο, όσο προβάλλονται τέτοιες ταινίες».
Οι Απόντες είναι μια ταινία βγαλμένη από τη ζωή του Νίκου Γραμματικού, γεμάτη εικόνες, λέξεις και παραστάσεις από τις αναμνήσεις του στη Σαλαμίνα. Ήταν επίσης η ταινία με την οποία προσπάθησε να αλλάξει τη σχέση του με το νησί του Σαρωνικού μετά τον θάνατο του πατέρα του, να αποδιώξει «το σφίξιμο στο στομάχι» που ένιωθε κάθε φορά που έπαιρνε το φέρι μπόουτ, και να δημιουργήσει κάτι μεγαλύτερο από την προσωπική του ιστορία.
«Νομίζω ότι οι Απόντες είχαν κάτι αρχετυπικό: αυτές τις σχέσεις που ο καθένας είχε και άρχισε σιγά-σιγά να χάνει», δήλωσε ο ίδιος.
Η ταινία χτίστηκε πάνω στη «γεωγραφία των σχέσεων, των συγκρούσεων, της αγάπης και της αγκαλιάς». Εκεί ο Γραμματικός απέφυγε κάθε σκηνοθετικό κανόνα ορθότητας, αποκαλύπτοντας ίσως φευγαλέα το μυστικό της μαγιάς των ταινιών του: για εκείνον, η σκηνοθεσία είναι κάτι που «πάει να πάρει το κεντρικό συναισθηματικό γεγονός της σκηνής».
