Αποκαλύψεις για τις νυχτερίδες φέρνει η μεγαλύτερη μελέτη που έχει γίνει μέχρι σήμερα για την εξέλιξή τους, η οποία δείχνει ότι τα ιπτάμενα θηλαστικά πρωτοεμφανίστηκαν στην Ευρώπη πριν από περίπου 65 εκατομμύρια χρόνια. Η εμφάνισή τους τοποθετείται λίγο μετά το χτύπημα αστεροειδή που οδήγησε στην εξαφάνιση των δεινοσαύρων.
Με περισσότερα από 1.500 είδη σε όλο τον κόσμο, οι νυχτερίδες αντιστοιχούν στο ένα πέμπτο των θηλαστικών που ζουν σήμερα στον πλανήτη. Παίζουν επίσης κρίσιμο ρόλο στην υγεία των οικοσυστημάτων, καθώς επικονιάζουν πολλά φυτά, μεταφέρουν σπόρους σε μεγάλες αποστάσεις και καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες εντόμων.
Η εξελικτική ιστορία τους, όμως, παραμένει ασαφής. Τουλάχιστον μέχρι τώρα.
Τα ευρήματα δείχνουν έτσι να διαψεύδουν προηγούμενες μελέτες που υπεδείκνυαν ότι οι νυχτερίδες κατάγονται από τη Βόρεια Αμερική, την Ασία ή την Αφρική.
Οι ερευνητές που υπογράφουν τη μελέτη στο Nature συγκέντρωσαν τη μεγαλύτερη συλλογή γονιδιωμάτων νυχτερίδων, η οποία περιλαμβάνει 103 είδη και αντιπροσωπεύει και τις 21 οικογένειες νυχτερίδων. Συνδύασαν αυτά τα δεδομένα με την ανάλυση 44 απολιθωμένων νυχτερίδων, προκειμένου να αποκρυπτογραφήσουν την εξελικτική τους ιστορία και να δημιουργήσουν το γενεαλογικό τους δέντρο.
Ο ηχοεντοπισμός εμφανίστηκε, όπως και η πτήση, ήδη από τα πρώτα στάδια της εξέλιξης των νυχτερίδων, σύμφωνα με το συμπέρασμα της μελέτης. Ο ηχοεντοπισμός είναι το βιολογικό σόναρ που χρησιμοποιούν πολλές νυχτερίδες για να προσανατολίζονται στο σκοτάδι.
«Νομίζω ότι η δυνατότητα να κάνουν και τα δύο, να πετούν και να χρησιμοποιούν ηχοεντοπισμό, άνοιξε ευκαιρίες να κατακτήσουν νέες οικολογικές θέσεις -για παράδειγμα, να κυνηγούν τη νύχτα, όταν υπάρχει λιγότερος ανταγωνισμός και λιγότεροι θηρευτές» δήλωσε η Σόνια Βέρνες, καθηγήτρια βιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σεντ Άντριους στη Σκωτία και συνεπικεφαλής της μελέτης.
Ο ηχοεντοπισμός επέτρεψε στις νυχτερίδες να γίνουν νυκτόβιες και να μην ανταγωνίζονται τα πουλιά, ούτε να γίνονται θηράματα των ημερόβιων πτηνών, είπε η καθηγήτρια ζωολογίας Έμα Τίλινγκ του University College του Δουβλίνου, επίσης συνεπικεφαλής της μελέτης.
Σύντομα μετά την εμφάνισή τους στην Ευρώπη, οι νυχτερίδες επεκτάθηκαν στην Αφρική. Η Ανταρκτική είναι σήμερα η μόνη ήπειρος όπου δεν απαντά η ομάδα.
Ένα από τα αρχαιότερα είδη νυχτερίδας που γνωρίζουμε από απολιθώματα, το Palaeochiropteryx tupaiodon, έζησε πριν από 47-48 εκατ. χρόνια (Matthew Jones)
Στον αέρα
Εκτός από τα πτηνά και τις νυχτερίδες, η μόνη άλλη ομάδα ιπτάμενων σπονδυλωτών ήταν οι πτερόσαυροι. Η εξαφάνισή τους μαζί με τους δεινοσαύρους φαίνεται πως άνοιξε νέες οικολογικές θέσεις για τη νέα ομάδα.
Τα φτερά των νυχτερίδων, τα οποία διαφέρουν από εκείνα των πουλιών και των πτερόσαυρων, είναι τροποποιημένα πρόσθια άκρα με επιμηκυμένα δάχτυλα που στηρίζουν μια μεγάλη, δερμάτινη μεμβράνη.
Το πώς έμοιαζαν οι πρόγονοι των νυχτερίδων παραμένει ωστόσο μυστήριο.
«Δεν το γνωρίζουμε με βεβαιότητα, υποθέτω όμως ότι έμοιαζαν με μυγαλές που άρχιζαν να αποκτούν μακριά δάχτυλα. Αυτό είναι απλώς μια εικασία, καθώς όλα τα παλαιότερα απολιθώματα μοιάζουν με σύγχρονες νυχτερίδες» είπε η Τίλινγκ.
Ασαφές παραμένει επίσης το εάν η πτήση ή ο ηχοεντοπισός εξελίχθηκε πρώτος. Οι νυχτερίδες χρησιμοποιούν εκπέμπουν υπερήχους και ακούν τις ανακλάσεις τους πάνω σε αντικείμενα για να χαρτογραφούν το περιβάλλον τους. Η ικανότητα μπορεί να αναγνωριστεί στα απολιθώματα από τα ανατομικά χαρακτηριστικά, όπως τον διευρυμένο κοχλία και τις εξειδικευμένες δομές στο μέσο αυτί.
Τα αρχαιότερα απολιθώματα νυχτερίδων δείχνουν ότι διέθεταν τόσο την ικανότητα πτήσης όσο και τον ηχοεντοπισμό, κάτι που δεν μας βοηθά να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα. Πρέπει να βρούμε τις αρχαιότερες προ-νυχτερίδες, δηλαδή μεταβατικά απολιθώματα, και να δούμε αν διέθεταν ανατομικά χαρακτηριστικά που αντιστοιχούν στην πτήση ή τον ηχοεντοπισμό είπε η Τίλινγκ.
Πολλά είδη νυχτερίδων παρουσιάζουν αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα στις ασθένειες και είναι εξαιρετικά μακρόβιες για το μέγεθός τους. Η μελέτη θέτει τις βάσεις τη μελέτη της γενετικής βάσης αυτών των χαρακτηριστικών.
«Η μελέτη μας θα μπορούσε τελικά να συμβάλει στην έρευνα για τη γήρανση, την ανοσία και την ανθεκτικότητα στις ασθένειες» είπε η Τίλινγκ.
Οι νυχτερίδες σήμερα παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία σχημάτων και μεγεθών, διατροφικών συνηθειών και τρόπων ζωής.
Το μεγαλύτερο είδος είναι η γιγάντια ιπτάμενη αλεπού των Φιλιππίνων (Acerodon jubatus), με άνοιγμα φτερών που φτάνει τα 1,7 μέτρα. Το μικρότερο είναι η νυχτερίδα-βομβίνος της Ταϊλάνδης και της Μιανμάρ (Craseonycteris thonglongyai), με άνοιγμα φτερών γύρω στα 13 εκατοστά.
Πολλές νυχτερίδες είναι εντομοφάγες. Άλλες τρέφονται με φρούτα, νέκταρ και ψάρια, ενώ οι νυχτερίδες-βαμπίρ της Κεντρικής και Νότιας Αμερικής είναι παράσιτα που τρέφονται με αίμα.
Όπως είπε η Βέρνες, οι νυχτερίδες συνεχώς μας εκπλήσσουν. Είναι ένα από τα σπουδαιότερα πειράματα της εξέλιξης.
