Από τα μεγάλα προσκυνήματα έως τα παραδοσιακά γλέντια στις πλατείες, ο Δεκαπενταύγουστος στα Δωδεκάνησα παραμένει άρρηκτα δεμένος με τη μνήμη, τη ζωή και την ταυτότητα των νησιωτών.
Στα Δωδεκάνησα ο Δεκαπενταύγουστος δεν είναι μόνο η μεγάλη γιορτή της Παναγίας. Είναι αντάμωμα, επιστροφή από κάθε γωνιά του κόσμου όπου ζουν ξενιτεμένοι Δωδεκανήσιοι, προσκύνημα, μουσική και χορός, με χωριά και μικρά νησιά να γεμίζουν ξανά κόσμο και τις πλατείες να ζωντανεύουν μέσα από πανηγύρια που κρατούν στοιχεία πολλών γενεών.
Από τη Ρόδο και την Κάρπαθο μέχρι την Κάσο, τη Σύμη, την Τήλο, τη Χάλκη, τη Νίσυρο, την Κω, την Κάλυμνο, τη Λέρο, την Αστυπάλαια και την Πάτμο, η Κοίμηση της Θεοτόκου έχει ξεχωριστή θέση στη θρησκευτική και κοινωνική ζωή.
Κάθε νησί εκφράζει τη γιορτή με τον δικό του τρόπο, όμως σχεδόν παντού συναντά κανείς τα ίδια βασικά στοιχεία: προετοιμασία της εκκλησίας, εσπερινό, Θεία Λειτουργία, προσφορά φαγητού, τοπικά όργανα, χορούς και, πάνω απ’ όλα, τη συμμετοχή όλης της κοινότητας.
Τα πανηγύρια και η σημασία τους στις τοπικές κοινωνίες
Για τις παλαιότερες κοινωνίες των νησιών, το πανηγύρι είχε πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα από μια απλή ευκαιρία διασκέδασης.
Ήταν μία από τις πιο σημαντικές στιγμές κοινωνικής συνάντησης, με οικογένειες να ανταμώνουν, συγγενείς να επιστρέφουν από μακριά, νέους να γνωρίζονται και ολόκληρο το χωριό να παίρνει μέρος στην προετοιμασία.
Σε εποχές που οι μετακινήσεις ανάμεσα σε χωριά και νησιά ήταν πολύ δυσκολότερες, τα μεγάλα θρησκευτικά πανηγύρια λειτουργούσαν ως σταθερά σημεία αναφοράς για την κοινωνική ζωή του τόπου.
Ο χαρακτήρας αυτός δεν έχει χαθεί πλήρως. Ακόμη και σήμερα, ο Αύγουστος είναι ο μήνας της επιστροφής για χιλιάδες Δωδεκανήσιους που ζουν στην Αθήνα, σε άλλες περιοχές της Ελλάδας ή στο εξωτερικό. Για πολλούς, το πανηγύρι της Παναγίας είναι η ημερομηνία γύρω από την οποία οργανώνουν την επιστροφή στο χωριό και τη συνάντηση με συγγενείς και φίλους.
Η ιδιαίτερη θέση που έχει η Παναγία στη λαϊκή θρησκευτικότητα των νησιών φαίνεται και στον μεγάλο αριθμό εκκλησιών, μοναστηριών και ξωκλησιών αφιερωμένων στη χάρη της.
Στα Δωδεκάνησα, όπως και σε μεγάλο μέρος του Αιγαίου, η σχέση των κατοίκων με την Παναγία συνδέθηκε επί αιώνες με την οικογένεια, τη θάλασσα, την ξενιτιά και την προσδοκία της επιστροφής.
Τάματα, προσκυνήματα και οικογενειακές παραδόσεις περνούσαν από γενιά σε γενιά. Πολλές οικογένειες συνεχίζουν ακόμη να επισκέπτονται κάθε χρόνο την ίδια εκκλησία, ακολουθώντας μια συνήθεια που ξεκίνησε από τους γονείς ή τους παππούδες τους.
Ρόδος: Η Παναγία στα χωριά του νησιού
Στη Ρόδο, ο Δεκαπενταύγουστος θεωρείται παραδοσιακά μία από τις σημαντικότερες ημέρες του καλοκαιριού.
Εκκλησίες και μοναστήρια αφιερωμένα στην Παναγία γίνονται το επίκεντρο των θρησκευτικών εκδηλώσεων, με κυρίαρχο τον εορτασμό της Παναγίας της Κρεμαστής, του μεγαλύτερου θρησκευτικού πανηγυριού της Ρόδου ίσως, ενώ σε πολλά χωριά η τελετή συνοδεύεται από το παραδοσιακό πανηγύρι.
Οι αυλές των εκκλησιών και οι πλατείες μετατρέπονται σε τόπους συνάντησης. Η μουσική, οι τοπικοί χοροί, το φαγητό και το κρασί συμπληρώνουν το θρησκευτικό μέρος της γιορτής και στήνουν το γνώριμο σκηνικό του ροδίτικου πανηγυριού.
Κάρπαθος: Η παράδοση ως ζωντανή συνέχεια
Ξεχωριστή θέση στην πολιτιστική παράδοση των Δωδεκανήσων έχει η Κάρπαθος, όπου πολλά έθιμα, μουσικές και χοροί διατηρούν έναν ιδιαίτερα έντονο τοπικό χαρακτήρα.
Τα πανηγύρια εξακολουθούν να είναι ουσιαστικό κομμάτι της κοινωνικής ζωής και όχι απλώς μια αναπαράσταση του παρελθόντος.
Η λύρα και το λαούτο, τα τραγούδια, οι αυτοσχέδιες μαντινάδες και οι παραδοσιακοί χοροί δημιουργούν μια τελετουργία στην οποία συμμετέχουν διαφορετικές γενιές. Ιδιαίτερα στα χωριά που έχουν διατηρήσει δυνατούς δεσμούς με την παράδοση, το πανηγύρι λειτουργεί σαν ζωντανός σύνδεσμος ανάμεσα στο χθες και το σήμερα.
Κάσος: Γλέντι με βαθιές ρίζες
Αντίστοιχη είναι η εικόνα και στην Κάσο, ένα νησί με ιδιαίτερα ισχυρή μουσική και γαστρονομική παράδοση.
Τα κασιώτικα γλέντια ξεχωρίζουν για τη συμμετοχή της κοινότητας, τα παραδοσιακά όργανα και τα τραγούδια που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά.
Το τραπέζι είναι αναπόσπαστο μέρος της γιορτής. Στα περισσότερα Δωδεκάνησα, άλλωστε, το πανηγύρι δεν νοείται χωρίς την προσφορά φαγητού και τη συλλογική προετοιμασία του.
Στην Κάλυμνο, την Κω και τη Λέρο, όπως και στα μικρότερα νησιά του συμπλέγματος, ο Δεκαπενταύγουστος εξακολουθεί να συγκεντρώνει κατοίκους, επισκέπτες και απόδημους γύρω από εκκλησίες και μοναστήρια.
Στη Νίσυρο, την Τήλο, τη Χάλκη, τη Σύμη και την Αστυπάλαια, ο τοπικός χαρακτήρας δίνει συχνά στα πανηγύρια έναν ακόμη πιο έντονο τόνο κοινότητας: ντόπιοι και επισκέπτες βρίσκονται στο ίδιο τραπέζι και μοιράζονται την ίδια γιορτή.
Μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ, ο δήμαρχος Νισύρου κ. Χριστοφής Κορωναίος αναφέρθηκε στο έθιμο της «Κούππας» που γίνεται στο νησί: «Το έθιμο αποτελεί ξεχωριστή θέση στην παράδοση της Νισύρου καθώς πρόκειται για έναν ιδιαίτερο χορό που συνδυάζει το θρησκευτικό συναίσθημα με τη διασκέδαση και την προσφορά προς την Παναγία Σπηλιανή».
Το βράδυ του Δεκαπενταύγουστου, στο Μανδράκι, οι κάτοικοι συγκεντρώνονται στο χοροστάσι και το γλέντι ξεκινά με την «κούππα». Μια γυναίκα παίρνει το μπροστάρι του χορού, ενώ ο άνδρας που την επιλέγει ρίχνει τον οβολό του στην ειδική κούππα που κρατά εκείνη. Με αυτόν τον τρόπο, το έθιμο λειτούργησε επί δεκαετίες όχι μόνο ως έκφραση τιμής, αγάπης και κοινωνικής αναγνώρισης, αλλά και ως μέσο οικονομικής ενίσχυσης της Μονής.
Στα παλαιότερα χρόνια, η Παναγία Σπηλιανή είχε καθοριστικό ρόλο στην κοινωνική και οικονομική ζωή του νησιού, ακόμη και στη λειτουργία των σχολείων, γεγονός που έκανε ιδιαίτερα σημαντική τη συγκέντρωση χρημάτων μέσω του εθίμου. Η «κούππα» παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έθιμα της Νισύρου, συνδέοντας την πίστη με τη μνήμη, την οικογένεια, τον έρωτα και τη συλλογική προσφορά. Ένα έθιμο που, όπως επισημαίνει και ο δήμαρχος Νισύρου, «εξακολουθεί να τηρείται με ξεχωριστή ευλάβεια και αποτελεί πολύτιμο κομμάτι της πολιτιστικής ταυτότητας του νησιού».
Η προετοιμασία και η προσφορά του φαγητού
Στα παραδοσιακά πανηγύρια, το φαγητό δεν είναι απλώς συνοδευτικό του γλεντιού. Η προετοιμασία και η προσφορά του έχουν κοινωνική σημασία.
Κάτοικοι και εθελοντές δουλεύουν πολλές φορές από την προηγούμενη ημέρα για την ετοιμασία των εδεσμάτων. Μεγάλα καζάνια, τοπικές συνταγές και προϊόντα του τόπου γίνονται μέρος μιας συλλογικής διαδικασίας.
Οι συνταγές διαφέρουν από νησί σε νησί, όπως διαφορετικοί είναι οι χοροί, οι μουσικές και ο τρόπος οργάνωσης κάθε πανηγυριού. Το κοινό στοιχείο, όμως, μένει το μοίρασμα.
Από τη λύρα και το λαούτο μέχρι το ξημέρωμα
Η μουσική είναι ένας από τους ισχυρότερους φορείς της δωδεκανησιακής παράδοσης. Λύρα, λαούτο και άλλα όργανα, ανάλογα με το νησί, συνοδεύουν τραγούδια και χορούς που περνούν από γενιά σε γενιά.
Στα αυθεντικά πανηγύρια ο χορός δεν είναι θέαμα για τους επισκέπτες. Είναι συμμετοχή. Οι μεγαλύτεροι μεταφέρουν στους νεότερους βήματα, τραγούδια και έναν ολόκληρο τρόπο συμπεριφοράς μέσα στο γλέντι.
Και όταν το πανηγύρι κρατά μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες, επαναλαμβάνεται μια εικόνα που συναντάται στα νησιά του Αιγαίου εδώ και πολλές δεκαετίες.
Τα πανηγύρια των Δωδεκανήσων έχουν αλλάξει αναπόφευκτα. Ο τουρισμός, οι σύγχρονες μορφές διασκέδασης και οι διαφορετικοί ρυθμοί ζωής έχουν επηρεάσει τον τρόπο διοργάνωσής τους.
Πίσω όμως από τα μεγάφωνα, τα φώτα και τα πιο πολυπληθή καλοκαιρινά γλέντια μένει ένας πολύ παλιότερος πυρήνας: η ανάγκη της κοινότητας να συναντηθεί. Γι’ αυτό και ο Δεκαπενταύγουστος στα Δωδεκάνησα εξακολουθεί να είναι κάτι περισσότερο από μια ημερομηνία στο εορτολόγιο.
Είναι η επιστροφή του ξενιτεμένου, το άναμμα του κεριού στο εκκλησάκι, το οικογενειακό τραπέζι, η μουσική στην πλατεία, ο πρώτος χορός και το γλέντι που μπορεί να κρατήσει ως το ξημέρωμα. Είναι, τελικά, μία από εκείνες τις στιγμές του χρόνου κατά τις οποίες τα νησιά θυμούνται, μέσα από τους ανθρώπους τους, ποια είναι.
ΦΩΤΟ ΑΡΧΕΙΟΥ
