Η νύχτα του Αγίου Φιλίππου το 1896 έμεινε στην ιστορία του λεκανοπεδίου ως μια από τις πιο σκοτεινές στιγμές του. Η φονική πλημμύρα που χτύπησε Αθήνα και Πειραιά βύθισε συνοικίες, σκόρπισε τον θάνατο και άφησε πίσω της εικόνες καταστροφής.
Το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας «ΕΜΠΡΟΣ» το Σάββατο 16 Νοεμβρίου 1896 θυμίζει μακάβριο αγγελτήριο θανάτου για μια τραγωδία που έμεινε γνωστή ως η νύχτα του Αγίου Φιλίππου.
«Βάσκανος δαίμων εσκίασε την ευδαιμονία της ημετέρας πόλεως. Η πόλη της ευλογημένης εργασίας, ο τόπος της προόδου και ακμής θρηνεί την απώλειαν πολλών συμπολιτών, ευρόντων οικτρόν θάνατον υπό τα ερείπια των οικιών, καταρρευσάντων εκ της επιγενομένης πλημμύρας κατόπιν πολυώρου και ραγδαιοτάτης βροχής» δημοσιεύει η πειραϊκή εφημερίδα ΣΦΑΙΡΑ.
Στα τέλη του 19ου αιώνα η Αθήνα και ο Πειραιάς είναι μικρές πόλεις με πλινθόκτιστες μονοκατοικίες και κοινές αυλές. Τα νεοκλασικά μέγαρα αρχίζουν να υψώνονται, όμως ακόμη μοιάζουν ελάχιστα δίπλα στους χαμηλούς συνοικισμούς, ενώ η πόλη απλώνεται γύρω από τον Ιλισό και τον Κηφισό, που καταλήγουν στον φαληρικό όρμο.
Ανάμεσά τους ρέουν ο Ηριδανός, ο Κυκλοβόρος και ο Βοϊδοπνίχτης, με όλες τις κοίτες ανοικτές και το νερό ορατό σε όλους, κάτι που προκαλεί ανησυχία, ιδιαίτερα το φθινόπωρο. Στον Πειραιά, το Αλίπεδον ανάμεσα στο Φάληρο, τον Ρέντη και τα Καμίνια μπαζώνεται σταδιακά για να δεχθεί εργοστάσια, όμως η φυσική κλίση του εδάφους έχει σχεδόν χαθεί και τα νερά δεν αποστραγγίζονται εύκολα.
Η υδροδότηση και η αποχέτευση καλύπτουν μόλις τα βασικά, ενώ στα περισσότερα μικρά νοικοκυριά ο φωτισμός γίνεται με λάμπες πετρελαίου και κεριά. Το φωταέριο έχει αρχίσει να εγκαθίσταται, αλλά προς το παρόν ηλεκτροδοτεί μόνο τα ανάκτορα, τους κεντρικούς δρόμους, πλατείες και ορισμένα αρχοντικά πλουσίων.
Οι εταιρείες εκμετάλλευσης δίνουν προτεραιότητα στο λιμάνι και στα εργοστάσια του Πειραιά, όπου εργάζονται στρατιές ανθρώπων. Η ηλεκτροδότηση με φωταέριο δίνει ώθηση στη βιομηχανία, όμως οι υποδομές για ασφαλή διαβίωση των εργατών, που κατά κανόνα ζουν γύρω από το λιμάνι, ακόμη δεν υπάρχουν.
Με εξαίρεση τα αρχοντόσπιτα των πλούσιων ομογενών που επέστρεψαν από το εξωτερικό για να χτίσουν νέες επιχειρηματικές διαδρομές, οι περισσότερες κατοικίες είναι φτωχικές και πρόχειρες, αρκετές μόνο για να στεγάσουν οικογένειες που στις αρχές του αιώνα κοιμούνταν κάτω από τ’ αστέρια. Τα σπίτια ξεφυτρώνουν το ένα δίπλα στο άλλο, σε απόσταση αναπνοής από τις κοίτες ποταμών και παραποτάμων, περιορίζοντας τις διεξόδους του νερού.
Από το 1869 το λεκανοπέδιο διαθέτει σιδηρόδρομο που ενώνει την Αθήνα με τον Πειραιά, ενώ το 1895 η γραμμή φτάνει ως την Ομόνοια. Η πόλη οργανώνει τους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες, αλλά η ανάπτυξη των υποδομών προχωρά αργά.
Η θεομηνία της 14ης, ανήμερα του Αγίου Φιλίππου, βρίσκει τους κατοίκους των δύο πόλεων στον ύπνο. Προχωρημένο βράδυ, οι περισσότεροι έχουν ήδη ξαπλώσει, με μοναδική εξαίρεση τους εργάτες της νυχτερινής βάρδιας στα εργοστάσια, ενώ η βροχή, που είχε ξεκινήσει από τις 9 Νοεμβρίου, κρατά με μικρές διακοπές επί πέντε μέρες.
Λίγο μετά τα μεσάνυχτα οι κάτοικοι πετάγονται από τα κρεβάτια τους. Στον Πειραιά, ο ήχος του κατακλυσμού, το δυνατό χαλάζι, τα σφυρίγματα των εργοστασίων, οι φωνές των εγκλωβισμένων εργατών στις στέγες και οι καμπάνες των εκκλησιών συνθέτουν ένα σκηνικό τρόμου, ενώ η θάλασσα φουσκώνει και ξεχύνεται απειλητικά στη στεριά.
Τα νερά εισβάλλουν σαν ορμητικοί χείμαρροι σε δρόμους και σπίτια, ξηλώνουν δέντρα και μάντρες, βουλιάζουν στέγες, γκρεμίζουν γεφύρια και παρασύρουν ανθρώπους. «Μας έφαγε με μπαμπεσιά το άτιμο. Ήρθε σα κλέφτης. Ενώ είχενε πάψει η βροχή το νερό μας πλημμύρισε. Όταν ξύπνησα από τις φωνές, το σπητικό μας είχε βουλήσει […] Ο τρόμος ηύξυσε όταν άρχισαν αι φωναί, οι καμπάνες και τα συρίγματα των εργοστασίων […] Δεν παρήλθον πέντε λεπτά και η στέγη του σπητιού έπεσε. Αυτό το κακό θα το ενθυμούμαι σε όλη μου τη ζωή…» περιγράφει στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ ο εργάτης Κώστας Κοντουδάκης για τις τρομακτικές στιγμές στο σπίτι του στον Πειραιά.
Στην Αθήνα τα φουσκωμένα νερά του Κηφισού, του Ιλισού και των παραποτάμων τους ψάχνουν διέξοδο, ξεχαρβαλώνουν τις γραμμές του τρένου, πλημμυρίζουν το εργοστάσιο του φωταερίου και φτάνουν ως τον φαληρικό όρμο, που μετατρέπεται σε λιμνοθάλασσα και ξεβράζει πτώματα ανθρώπων και ζώων. Οι νεκροί ξεπερνούν τους 60.
Πολλά χρόνια θα χρειαστούν για να σταθεί ξανά στα πόδια του ο τόπος. Κοντά ενάμιση αιώνα μετά, το ερώτημα παραμένει: τα παθήματα γίνονται άραγε μαθήματα;
