Η πρώτη παράσταση αρχαίας τραγωδίας στη σύγχρονη Ελλάδα δόθηκε στην Επίδαυρο στις 11 Σεπτεμβρίου 1938, με την Ηλέκτρα του Σοφοκλή από το Βασιλικό Θέατρο. Το ιστορικό αυτό ανέβασμα περιγράφεται σε κείμενο του Μιχαήλ Ροδά, που δημοσιεύτηκε στο Ελεύθερον Βήμα δύο ημέρες αργότερα.
Η παράστασις της Επιδαύρου (σ.σ. η Ηλέκτρα του Σοφοκλή) είχε ως θετικό καλλιτεχνικό κεφάλαιο τον θίασο της εθνικής σκηνής (σ.σ. τότε Βασιλικού Θεάτρου) και τον αξιοθαύμαστο ενθουσιασμό της Περιηγητικής Λέσχης. Ενός μόνον μηνός συνεργασία δεν ήτο δυνατόν να παρουσιάση στον ελληνικό κόσμο έργο τέλειο από απόψεως εκδρομής και ευκολιών των χιλιάδων ατόμων που εκινήθησαν προς την Επίδαυρο εξ Αθηνών και διαφόρων πόλεων της Πελοποννήσου.
Η αξίωσις μερικών ότι πρέπει πρώτα να γίνουν αρκετά ξενοδοχεία ύπνου και φαγητού στα διάφορα θέατρα της αρχαιότητος κι έπειτα να θεσπισθή η αναβίβασις της αρχαίας τραγωδίας, αν είνε λογική εκ πρώτης όψεως, όμως δεν ανταποκρίνεται στην μεγάλη ιδεολογική σκοπιμότητα. Χρειάζεται ολίγη υπομονή και ολίγη καλή θέλησις εκ μέρους εκείνων που θα προστρέξουν σ αυτού του είδους τις καλλιτεχνικές ιεροτελεστίες.
ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ, 13.9.1938, Ιστορικό Αρχείο ΤΟ ΒΗΜΑ & ΤΑ ΝΕΑ
Και στους Δελφούς δεν υπήρχαν, και δεν υπάρχουν ακόμη, αρκετά ξενοδοχεία, και όμως έγινε το θαύμα με την μακρόχρονη οργάνωσι (σ.σ. ο λόγος για τις Δελφικές Εορτές, που είχαν διοργανωθεί επιτυχώς, το 1927 και το 1930, από το ζεύγος Σικελιανού και περιελάμβαναν, μεταξύ άλλων, παραστάσεις τραγωδιών του Αισχύλου). Οι ανυπόμονοι ας συλλογισθούν τους αρχαίους προγόνους που για να μεταβούν από τα διάφορα μέρη της Ελλάδος στο άλλο άκρον και στο βάθος της Αργολίδος, στην Επίδαυρο με το θέατρο των 11.000 θέσεων, δεν είχαν, βέβαια, ούτε τους σημερινούς δρόμους, ούτε αυτοκίνητα πολλών και ολίγων θέσεων, ούτε ξενοδοχεία ύπνου και φαγητού. Αναχωρούσαν κι έκαναν μακρές πορείες, διαφορετικά δεν εξηγείται το πελώριο θέατρο, πορείες σκληρές κι εξαντλητικές, με το ιερό συναίσθημα και πρόγραμμα του μεγάλου πνευματικού σκοπού των.
Ο δρόμος από τας Αθήνας ως το Ναύπλιο είνε περίφημος. Και από το Ναύπλιο ως το Ασκληπιείο και το θέατρο σε καλή, οπωσδήποτε, κατάστασι, με επικίνδυνες όμως στροφές σε αρκετά σημεία, εις τα γνωστά γεφυράκια, όπου κατ επανάληψιν εις το παρελθόν έχουν γίνη ανθρώπινα δυστυχήματα. Γνωρίζω εκ πείρας τις δυσκολίες του δρόμου αυτού, διαδρομή μιας περίπου ώρας, και ομολογώ το κατόρθωμα των οδηγών που σε λίγες ώρες εκινήθησαν περί τα πεντακόσια μεγάλα και μικρά αυτοκίνητα, και μάλιστα νύχτα κατά την επιστροφή, χωρίς να συμβή το παραμικρό ανθρώπινο δυστύχημα. Το γεγονός αυτό είνε ηρωικό κατόρθωμα.
ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ, 13.9.1938, Ιστορικό Αρχείο ΤΟ ΒΗΜΑ & ΤΑ ΝΕΑ
Και για ν αποφύγη ο κόσμος την εκτυφλωτική σκόνη, που δεν την απέφυγε εξ ολοκλήρου, εχρησιμοποιήθησαν καταβρεκτήρες του Ναυπλίου, Άργους και Κορίνθου, χωρίς και να μπορούν να ανεφοδιάζωνται εύκολα με νερό εκεί επάνω στο έρημο και πετρώδες έδαφος, με μοναδική βάσιν υδρεύσεως το Ναύπλιο. Όσον αφορά τα ξενοδοχεία ύπνου και φαγητού, τα τόσο ανεπαρκή εις αριθμόν, έκαμαν οι διευθυνταί των ό,τι μπορούσαν για ν ανταποκριθούν στις αξιώσεις του κόσμου. Και αν δεν το επέτυχαν απόλυτα, το σφάλμα δεν είνε δικό των.
Αν υπήρχε καιρός για μια λεπτομερεστέρα προπαρασκευή και οργάνωσι, ασφαλώς και οι Ναυπλιείς θα εδέχοντο να φιλοξενήσουν εκδρομείς καλής συστάσεως, όπως και εφιλοξένησαν αυτοβούλως γνωρίμους των τών Αθηνών και διαφόρων πόλεων της Πελοποννήσου. Εν πάση περιπτώσει η πείρα της προχθεσινής δοκιμής και προσπαθείας, γιατί περί αυτού πρόκειται, θα χρησιμεύση ως δίδαγμα για το μέλλον. Με την κάθοδο προς την Επίδαυρο ερρίφθη η γόνιμη σπορά για την αναβίωσι του αρχαίου θεάτρου, και δεν πρέπει με τα διάφορα παράπονα, δικαιολογημένα έστω, να καταπνίξουμε τον ιδεολογικό σκοπόν του, τον αγώνα της ανασυνθέσεως και του εγγυτέρου ακροάματος των αρχαίων τραγωδιών.
ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ, 13.9.1938, Ιστορικό Αρχείο ΤΟ ΒΗΜΑ & ΤΑ ΝΕΑ
Κατά τους μετριωτέρους υπολογισμούς την παράστασι της Ηλέκτρας παρηκολούθησαν 5.000 θεαταί εκ διαφόρων μερών της Ελλάδος, αρκετοί ξένοι αρχαιόφιλοι επίσημοι και μη, και εκατοντάδες χωρικών της Αργολίδος με τας οικογενείας των. Η ερμηνεία της αρχαίας τραγωδίας, με την μετάφρασι του κ. Γρυπάρη που διετήρησε όλην την ποιητική και δραματική γοητεία και συγκίνησι, υπήρξε κατά πολύ ανωτέρα των παραστάσεων προ διετίας στο Ωδείον Ηρώδου του Αττικού. Η κ. Κατίνα Παξινού υπήρξε μια ιδεώδης και μοναδική δραματική Ηλέκτρα, με πάθος συγκινητικό που ξεσπούσε σαν πολυτάραχο κύμα, που έφερε τα δάκρυα στα μάτια των θεατών, η δεσποινίς Ελένη Παπαδάκη στον αντιπαθητικό ρόλο της Κλυταιμνήστρας εκράτησε ζωηρότατο το ενδιαφέρον των ακροατών με δραματικές εξάρσεις αξιοθαύμαστες, και η κορυφαία του χορού των γυναικών του Άργους κ. Αθανασία Μουστάκα, περίφημη και προ διετίας, απήγγειλε κι εχρωμάτισε αριστοτεχνικά τα χορικά του αρχαίου ποιητού.
ΑΘΗΝΑΪΚΑ ΝΕΑ, 13.9.1938, Ιστορικό Αρχείο ΤΟ ΒΗΜΑ & ΤΑ ΝΕΑ
Ο χορός εκινήθη ρυθμικά και με εικόνες πλαστικές με την ευσυνείδητη διδασκαλία της δεσποινίδος Λουκίας Σακελλαρίου, αν κι εστερήθη της μουσικής λόγω των δυσκολιών και εξόδων προς μεταφοράν ολοκλήρου προσωπικού μουσικών εξ Αθηνών εις Επίδαυρον. Αντί άλλης μουσικής υποκρούσεως εχρησιμοποιήθησαν στα κυριώτερα μέρη της τραγωδίας οι ήχοι ενός τυμπάνου, περίφημοι ήχοι με την απλότητά των και με την απόλυτη κυριαρχία του ποιητικού λόγου.
Ο σκηνοθέτης κ. Ροντήρης ορθώς επροτίμησε το φυσικό περιβάλλον αντί της σκηνογραφίας των ανακτόρων του Αγαμέμνονος. Η φύσις ανεπλήρωσε την τέχνην, αν και από την φύσιν εκπηγάζουν όλαι αι τέχναι. Η έξοδος του χορού των γυναικών, του Ορέστη και της ακολουθίας του, του Αιγίσθου στο τέλος από τον πευκώνα του Κυνορτίου λόφου ήτο εκτάκτως θεαματική και συγκινητική. Με την διαφορά ότι εις το μέλλον πρέπει ν απαγορεύεται η διέλευσις των αργοπορούντων θεατών και των οργάνων της τάξεως, για να μη φαίνεται σαν επαρχιακό πανηγύρι ανάμεσα στην αρχαία χλαμύδα η στολή των κλητήρων του θεάτρου και των αστυνομικών.
Η συγκίνησις, εν πάση περιπτώσει, του κόσμου από την αρχαία τραγωδία, από την δραματική ερμηνεία της και από το φυσικό περιβάλλον ήτο τόση ώστε κατά την διάρκειαν της παραστάσεως ελησμονήθησαν παράπονα και περιπέτειαι του δρόμου και των πόλεων. Μετά το ηλιοβασίλευμα το βραδυνό σκιόφως εκάλυψε σαν εφιαλτικός πέπλος την αιματηρή τραγωδία του Άργους. Και σε λίγες ώρες ξεπετάχθηκε πίσω από τα βουνά της Αργολίδος το φεγγάρι, εκυριάρχησε η ηρεμία, και όσοι έμειναν μετά την αναχώρησι των πολλών αυτοκινήτων, απήλαυσαν την μαγεία της φύσεως.
Η Κατίνα Παξινού, η Ελένη Παπαδάκη και ο Θάνος Κωτσόπουλος είχαν τους βασικούς ρόλους στην ιστορική Ηλέκτρα, ενώ η μουσική ήταν του Δημήτρη Μητρόπουλου και η σκηνοθεσία του Δημήτρη Ροντήρη. Η παράσταση, σύμφωνα με τον Μιχαήλ Ροδά, άφησε μια γόνιμη σπορά για την αναβίωση του αρχαίου θεάτρου.
*Κείμενο του δημοσιογράφου, συγγραφέα και θεατρικού κριτικού Μιχαήλ Ροδά (1884-1948), που έφερε τον τίτλο Η Ηλέκτρα εις την Επίδαυρον και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα Ελεύθερον Βήμα την Τρίτη 13 Σεπτεμβρίου 1938. Δύο ημέρες νωρίτερα, την Κυριακή 11 Σεπτεμβρίου, είχε λάβει χώρα στο περίφημο θέατρο της Επιδαύρου η πρώτη παράσταση αρχαίας τραγωδίας στην Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας, με το ανέβασμα της Ηλέκτρας του Σοφοκλή από το Βασιλικό (Εθνικό) Θέατρο.
Πηγή: Αρχείο Εθνικού Θεάτρου
Η μετάφραση της Ηλέκτρας ήταν έργο του Ιωάννη Γρυπάρη, η σκηνοθεσία του Δημήτρη Ροντήρη, η σκηνογραφία του Κλεόβουλου Κλώνη και η μουσική του Δημήτρη Μητρόπουλου. Τους πρωταγωνιστικούς ρόλους είχαν η Κατίνα Παξινού (Ηλέκτρα), η Ελένη Παπαδάκη (Κλυταιμνήστρα) και ο Θάνος Κωτσόπουλος (Ορέστης).
Στο ίδιο άρθρο του Ελευθέρου Βήματος, κάτω από τις εντυπώσεις και τα συμπεράσματα του Ροδά, είχε περιληφθεί η ημερήσια διαταγή που είχε απευθύνει ο γενικός διευθυντής του Βασιλικού Θεάτρου, Κωστής Μπαστιάς, την επομένη της ιστορικής παράστασης στην Επίδαυρο (12 Σεπτεμβρίου 1938):
Προς άπαν το διοικητικόν, καλλιτεχνικόν και τεχνικόν προσωπικόν του Βασιλικού Θεάτρου ως και προς τας συγκροτούσας τον χορόν του αρχαίου δράματος, εκφράζω την ευαρέσκειάν μου και τας ευχαριστίας μου διά την συμβολήν των εις την εν τω αρχαίω θεάτρω της Επιδαύρου δοθείσαν χθες όλως υποδειγματικήν εκτέλεσιν της Ηλέκτρας. Η παράστασις αύτη όχι μόνον ετίμησε το ίδρυμα και την ιδεολογίαν του Βασιλικού Θεάτρου, όχι μόνον προσέθεσε μίαν ακόμη νίκην εις το πλούσιον ήδη ενεργητικόν του, αλλά και, αφυπνίζουσα, μετά αιώνας ολοκλήρους, τον τραγικόν αντίλαλον τού τελειότερον σωζομένου θεάτρου της αρχαιότητος, διήνοιξεν ορίζοντας ευρυτάτους εις την τιτάνειον προσπάθειαν της εποχής μας διά την αναβίωσιν της θρησκείας της αττικής τραγωδίας. Η χθεσινή παράστασις της Ηλέκτρας αποτελεί σταθμόν ιστορικόν διά το ελληνικόν θέατρον.
Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, η Κατίνα Παξινού και ο χορός στο αρχαίο θέατρο Επιδαύρου (Ηλέκτρα 1938, Αρχείο Εθνικού Θεάτρου).
