Το εφτάζυμο στην Κασταμονίτσα δεν είναι μόνο ψωμί· είναι μνήμη, οικογένεια και γιορτή. Η μυρωδιά του γεμίζει τα σοκάκια και φέρνει στον νου εικόνες από την κρητική ζωή άλλων εποχών.
Αυτή η μυρωδιά πλημμύρισε και φέτος την Κασταμονίτσα του Δήμου Μινώα Πεδιάδος, στους πρόποδες των Λασιθιώτικων βουνών, όπου πραγματοποιήθηκε η «Γιορτή του Εφτάζυμου». Πρόκειται για έναν θεσμό που εδώ και περισσότερα από 25 χρόνια κρατά ζωντανό ένα σημαντικό κομμάτι της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου.
Ο Μορφωτικός και Εξωραϊστικός Σύλλογος Κασταμονίτσας, με τη στήριξη της Περιφέρειας Κρήτης και του Δήμου Μινώα Πεδιάδας, οργάνωσε ένα διήμερο με παραδοσιακές γεύσεις, μουσική, βιωματικές δράσεις και αναπαραστάσεις της καθημερινότητας των προηγούμενων γενεών. Στο κέντρο όλων βρέθηκε το εφτάζυμο, το ψωμί της οικογένειας και της γιορτής.
Για την πρόεδρο του Μορφωτικού και Εξωραϊστικού Συλλόγου Κασταμονίτσας, Θεοδώρα Καντηφεδάκη, η επιλογή του εφτάζυμου δεν είναι τυχαία. «Η Κασταμονίτσα είναι ένα ορεινό χωριό που βρίσκεται στους πρόποδες των Λασιθιώτικων βουνών», είπε, σημειώνοντας ότι εδώ η τέχνη παρασκευής του εφτάζυμου ψωμιού περνά από γενιά σε γενιά, από τις γιαγιάδες στις κόρες και από τις κόρες στις εγγονές.
Το εφτάζυμο υπήρξε για δεκαετίες αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής των κατοίκων. «Το εφτάζυμο της Κασταμονίτσας ήταν και είναι πάντοτε ο συνδετικός κρίκος της οικογένειας στο τραπέζι του φαγητού», ανέφερε η κ. Καντηφεδάκη.
Ήταν, επίσης, το ψωμί που συνόδευε τους αγρότες και τους κτηνοτρόφους στις καθημερινές δουλειές τους, αλλά και εκείνο που έμπαινε στα τραπέζια των αρραβώνων, των γάμων και των βαφτίσεων. «Είναι το ψωμί της παρέας, της προσφοράς που δίνονταν σε όλους όσους περνούσαν από το φούρνο την ώρα της ξεφουρνιάς», ανέφερε η κ. Καντηφεδάκη, προσθέτοντας πως ακόμη και σε δύσκολες ιστορικές περιόδους, από την τουρκοκρατία έως τη γερμανική κατοχή, το εφτάζυμο προσφερόταν σε όσους πολεμούσαν στα βουνά.
Η τέχνη του εφτάζυμου
Το εφτάζυμο ξεχωρίζει από τα άλλα ψωμιά κυρίως για τον τρόπο που φουσκώνει, αφού δεν χρησιμοποιείται το συνηθισμένο προζύμι, αλλά ο γνωστός «κουνενός», το προζύμι που φτιάχνεται από ρεβίθια. Για το ιδιαίτερο αυτό ψωμί είχε γράψει εκτενώς ο βραβευμένος συγγραφέας Νίκος Ψιλάκης, που καταγόταν από την Κασταμονίτσα και υπήρξε ακούραστος «εργάτης» της κρητικής παράδοσης και της λαογραφίας.
Όπως περιέγραφε, το εφτάζυμο είναι «το ψωμί των γάμων και των βαφτίσεων, το ψωμί της Λαμπρής και των Χριστουγέννων», ένα ψωμί που κουβαλά μαζί του πανάρχαιες αντιλήψεις και παραδόσεις. Η παρασκευή του θέλει εμπειρία, καθαριότητα, σωστή θερμοκρασία και γρήγορα χέρια. Οι παλιότεροι γνώριζαν καλά όλα τα μυστικά της διαδικασίας και έλεγαν χαρακτηριστικά: «Εφτά φορές ζυμώνεται το φτάζυμο και σε εφτά γειτονιές μυρίζει».
Από μια γιορτή σε ένα ζωντανό μουσείο
Η Γιορτή του Εφτάζυμου ξεκίνησε το 2000, με πρωτοβουλία του Μορφωτικού και Εξωραϊστικού Συλλόγου Κασταμονίτσας, με πρώτο στόχο την ανάδειξη, τη διάδοση και τη διατήρηση του εθίμου της παρασκευής του εφτάζυμου. Η πρώην πρόεδρος του Συλλόγου, Ελευθερία Σηφάκη, θυμάται την πορεία της διοργάνωσης και την εξέλιξή της.
Το 2016, όπως εξηγεί, η γιορτή διευρύνθηκε και μετατράπηκε σε ένα ευρύτερο φεστιβάλ γεύσεων και πολιτισμού. «Την ημέρα της γιορτής το χωριό μεταμορφώνεται σε ένα ανοιχτό μουσείο λαϊκής παράδοσης», είπε. Στους δρόμους και τα σοκάκια του χωριού παρουσιάζονται παλιά εργαλεία και σκεύη, αργαλειοί, υφαντά και χειροποίητα εργόχειρα, ενώ οι γυναίκες του χωριού αναβιώνουν παραδοσιακές τεχνικές και ετοιμάζουν παλιές συνταγές.
Οι επισκέπτες μπορούν να δοκιμάσουν ζεστή ξεφουρνιά, να πάρουν μέρος στο ζύμωμα του εφτάζυμου, να παρακολουθήσουν την παραδοσιακή τυροκόμηση και την κατασκευή κατσούνας. Παράλληλα, το πρόγραμμα που διαρκεί συνήθως δύο ημέρες περιλαμβάνει και βιωματικές δράσεις για παιδιά, παρουσιάσεις παραδοσιακών τεχνών και κρητικές μουσικές βραδιές. Έτσι, η γιορτή έχει εξελιχθεί σε διήμερο φεστιβάλ γεύσεων και πολιτιστικών δράσεων, που και φέτος συγκέντρωσε το ενδιαφέρον μικρών και μεγάλων.
Όταν το παρελθόν γίνεται παρόν
Η μεγάλη ανταπόκριση του κόσμου είναι μόνο η μία πλευρά. Το σημαντικότερο είναι ότι πίσω από τη διοργάνωση βρίσκεται ολόκληρο το χωριό, καθώς, όπως ανέφερε η Ελευθερία Σηφάκη, η εκδήλωση γίνεται με την εθελοντική συμμετοχή όλων των κατοίκων, μικρών και μεγάλων.
«Ένα χωριό με πρόσωπα γεμάτα χαμόγελα, που δουλεύουν με περηφάνια και ανοίγουν τις αγκαλιές τους για να υποδεχθούν τον κόσμο στο μεγάλο αντάμωμα των γεύσεων και του πολιτισμού. Σε μια βραδιά που ο χρόνος σταματά και το παρόν συναντά το παρελθόν», όπως λέει η κ. Σηφάκη, προσθέτοντας ότι αυτή ίσως είναι και η πραγματική αξία της Γιορτής του Εφτάζυμου: «Όχι μόνο να θυμηθούμε πώς ζούσαν οι προηγούμενες γενιές, αλλά να διασώσουμε τις γνώσεις, τις τεχνικές, τις γεύσεις και τις ιστορίες τους».
Στην Κασταμονίτσα του Δήμου Μινώα Πεδιάδος, το εφτάζυμο εξακολουθεί να ενώνει τις γενιές και κάθε φορά που η μυρωδιά του απλώνεται στα σοκάκια, θυμίζει πως η παράδοση, όταν περνά από χέρι σε χέρι, μένει ζωντανή και μοσχοβολά.
