Σαν να κρέμεται ανάμεσα στον ουρανό και τη γη μοιάζει η Μονή Παναγίας Πελεκητής πάνω από την Καρίτσα του Δήμου Νεβροπόλεως Αγράφων. Η Μονή Παναγίας Πελεκητής, ένα εντυπωσιακό μεταβυζαντινό μνημείο με ξεχωριστή αρχιτεκτονική, είναι χτισμένη σε απότομο βράχο, στα 1.400 μέτρα, σε μια από τις πιο δύσβατες πλαγιές των Αγράφων.
Σήμερα, η Μονή δέχεται επισκέπτες από όλη τη χώρα, κυρίως τους φθινοπωρινούς και ανοιξιάτικους μήνες, ενώ οι αναστηλωτικές εργασίες των τελευταίων χρόνων έφεραν εντυπωσιακά αποτελέσματα στην εικόνα της. Το μνημείο προσεγγίζεται με αυτοκίνητο και η διαδρομή μέχρι εκεί περνά μέσα από πράσινο και τοπίο ιδιαίτερης φυσικής ομορφιάς.
Από τη Μονή, ακόμη και όταν στον κάμπο επικρατεί καύσωνας, ο δυνατός αέρας της κορυφής θυμίζει το υψόμετρο και ανοίγει την πανοραμική θέα προς τη λίμνη Πλαστήρα. Στο βάθος διακρίνονται ο Θεσσαλικός κάμπος, το όρος Κίσαβος και, πιο δεξιά, τα υψώματα του Δομοκού.
Σύμφωνα με στοιχεία εντύπου της Μονής, όπως συμβαίνει για όλες σχεδόν τις μονές της Ορθοδοξίας μας, έτσι και για την Παναγία Πελεκητή, η χρονολογία ίδρυσής της χάνεται κάπου ανάμεσα στην ιστορία και την παράδοση.
Η παράδοση θέλει το όνομα «Πελεκητή» να προέρχεται από το γεγονός ότι, για να χτιστεί το μοναστήρι στον σχεδόν κατακόρυφο βράχο, χρειάστηκε πρώτα να πελεκηθεί με ξύλινα εργαλεία, έπειτα από υπόδειξη της Παναγίας που εμφανίστηκε στο όνειρο των μαστόρων λέγοντας: «Θα πελεκήσεις το βράχο με το κοπίδι και θα φτιάξεις μια εκκλησία την οποία θα ονομάσεις Παναγία Πελεκητή».
Όταν το συνεργείο άρχισε το χτίσιμο, παρουσιάστηκε πρόβλημα με το νερό. Η Παναγία φέρεται να εμφανίστηκε ξανά και να τους είπε: «Σηκώστε εδώ αυτήν την πλάκα και θα βρείτε νερό». Πράγματι, έτσι έγινε, στο σημείο όπου βρίσκεται σήμερα το πηγάδι.
Η τοπική παράδοση αναφέρει επίσης ότι ο πρωτομάστορας έπεσε από τη στέγη της Ιεράς Μονής στη χαράδρα που βρίσκεται από κάτω, αλλά βρέθηκε όρθιος χωρίς να πάθει το παραμικρό, έπειτα από τη σωτηριώδη επέμβαση της Παναγίας της «Πελεκητής».
Η οικοδόμηση της Ιεράς Μονής εκτιμάται ότι άρχισε στα χρόνια του Βυζαντίου και λίγο πριν από την πτώση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, για να συνεχιστεί σταδιακά. Πιθανό είναι το μοναστήρι να ξεκίνησε να κτίζεται όταν η Δυτική Θεσσαλία βρισκόταν υπό την κατοχή των Σέρβων, οι οποίοι διακατέχονταν από έντονα θρησκευτικά συναισθήματα, καθώς το 1420 η περιοχή καταλήφθηκε από τους Τούρκους και οι συνθήκες δεν ήταν ευνοϊκές για οτιδήποτε σχετιζόταν με την ορθοδοξία.
Η Ιερά Μονή ήταν αρχικά γνωστή ως «Μονή Αναλήψεως του Χριστού», αργότερα ως «Παναγία Φανερωμένη» και τελικά επικράτησε το όνομα «Παναγία Πελεκητή». Κτίστηκε περίπου τον 15ο αιώνα, αγιογραφήθηκε στα μέσα του 17ου αιώνα και διαθέτει δύο ναούς: τον Ιερό Ναό Αναλήψεως του Χριστού και το Καθολικόν της Μονής.
Ο μητροπολίτης της Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλιώτιδος και Φαναριοφερσάλων Τιμόθεος, αναφερόμενος στην Ι.Μ., τονίζει:
«Η Ιερά Μονή Παναγία Πελεκητής είναι ένα από ιστορικά και σπουδαία μοναστήρια της Μητροπολιτικής μας Περιφέρειας». Εκεί συναντά κανείς τη δημιουργία του Θεού σε όλο της το μεγαλείο, τη ζώσα παρουσία της Παναγίας μας, αλλά και τη συνέργεια του ανθρώπου. Φαίνεται η αγάπη προς τον Θεό και την Παναγία Μητέρα Του, η αγάπη προς τη μοναχική ζωή και τελειότητα και ο αγώνας του ανθρώπου για την απόκτησή της. Στην Ιερά Μονή και γύρω από το χαριτωμένο Πρόσωπο της Παναγίας μας προσφεύγουμε ταπεινοί προσκυνητές ζητώντας τις μεσιτείες Της και τις ευλογίες Της. Εύχομαι η Κυρία Θεοτόκος, της οποίας θα εορτάσουμε την Κοίμηση και την εις ουρανούς Μετάσταση Της, να ευλογεί και να αγιάζει όλους μας. Η ζωή μας να είναι παγιομίμητη και παναγιοσκέπαστη. Χρόνια πολλά και ευλογημένα σε όλους».
Ο κτήτωρ της Ιεράς Μονής
Η παράδοση αποδίδει την ίδρυση της Μονής στον Οσιομάρτυρα Δαμιανό (1515-1568). Ο Άγιος Δαμιανός γεννήθηκε στην Αράχωβα, σύμφωνα με την τοπική παράδοση περίπου το 1510, και σε νεαρή ηλικία εκάρη μοναχός στην Ιερά Μονή Φιλοθέου στο Άγιον Όρος. Άφησε όμως την ησυχία του Αγίου Όρους, επειδή αγαπούσε πολύ τον τόπο του, και ξεκίνησε να κατηχήσει τους Ραγιάδες.
Ήρθε στην Καρίτσα, δίδαξε στο χωριό του και σε όλη την περιοχή των Αγράφων. Οι προύχοντες της περιοχής τον κατηγόρησαν ως λαοπλάνο και ψευτοκαλόγερο, με αποτέλεσμα να εγκαταλείψει τα Άγραφα και να καταφύγει στον Κίσαβο.
Από εκεί συνέχισε το καυτό κήρυγμα προς τους χριστιανούς, λέγοντάς τους να παραμείνουν πιστοί και να μην προβαίνουν σε καμία εργασία ή αγοραπωλησία τις Κυριακές και τις εορτές. Γι’ αυτό οι Τούρκοι τον συνέλαβαν και τον φυλάκισαν στη Λάρισα.
Για 15 ημέρες τον βασάνιζαν συνεχώς για να αλλαξοπιστήσει. Ο Τούρκος αξιωματούχος, βλέποντας την αμετακίνητη στάση του Δαμιανού, διέταξε να τον θανατώσουν με τη φούρκα και να τον κάψουν. Τελικά οι δήμιοι τον κρέμασαν, όμως ένας από τους βασανιστές τον χτύπησε τόσο δυνατά στο κεφάλι με πέλεκυ, ώστε κόπηκε το σχοινί και έπεσε μισοπεθαμένος. Τότε έριξαν τον Άγιο στη φωτιά, ενώ τη στάχτη του τη σκόρπισαν στον Πηνειό ποταμό το 1568. Η μνήμη του οσιομάρτυρος Δαμιανού εορτάζεται στις 14 Φεβρουαρίου. Ο Άγιος Δαμιανός έκτισε τη μονή της Πελεκητής προς το 1550.
Σε δηλώσεις του, ο δήμαρχος Λίμνης Πλαστήρα, Παναγιώτης Νάνος, επισημαίνει: «Η Παναγιά Πελεκητή της Καρίτσας Δολόπων είναι από τα ιστορικά μοναστήρια των Αγράφων, διότι έχει συνδεθεί με τους εθνικούς αγώνες για την ελευθερία. Ο πλούτος των αγιογραφιών και των άλλων εκθεμάτων το καθιστούν δημοφιλή προορισμό και αξιοθέατο της Λίμνης Πλαστήρα. Πρόκειται για έναν από τους πλέον δυναμικούς συνδυασμούς ανθρώπινης δημιουργίας και φύσης. Είμαστε αληθινά τυχεροί για τον πλούτο που μας κληροδότησε το παρελθόν, αξίζει πραγματικά όλοι να το επισκεφθούν».
Στην επανάσταση του 1821, όπως και όλες οι μονές των Αγράφων, η Παναγία Πελεκητή έπαιξε σημαντικό ρόλο. Ο πατρο-Κοσμάς ο Αιτωλός υπήρξε προσκυνητής της Ιεράς Μονής και κήρυξε σε μεγάλη συγκέντρωση στο λαό της περιοχής της Νεβρόπολης των Αγράφων. Παρόλο που το μοναστήρι πέρασε δύσκολους καιρούς, κατάφερε να διασώσει μερικά από τα ανεκτίμητα κειμήλιά του. Σήμερα σώζονται το Άγιον Ποτήριον, ο Σταυρός Αγιασμού και η μεγάλη σιδερένια σφραγίδα της Ιεράς Μονής.
Επίσης, σήμερα σώζονται ελάχιστα βιβλία, τα περισσότερα από τα οποία είναι του 19ου αιώνα από το τυπογραφείο της Βενετίας και αρκετά μισοκατεστραμμένα. Η Ιερά Μονή της Παναγίας Πελεκητής υπάγεται στην Ιερά Μητρόπολη Θεσσαλιώτιδος και Φαναριοφερσάλων και γιορτάζει στις 15 Αυγούστου. Η δεύτερη μεγάλη γιορτή της Μονής είναι στις 8 Σεπτεμβρίου.
του Απ. Ζώη
* Οι φωτογραφίες είναι του Απ. Ζώη για
