Πώς μπορεί μια μουσειακή συλλογή να αφηγηθεί ξανά την ιστορία του μοντερνισμού; Η έκθεση του Μουσείου Μπενάκη, με αφορμή τα 100 χρόνια από την πρώτη κυκλοφορία των Cahiers d’art, δίνει μια νέα ανάγνωση των συλλογών του και ανοίγει διάλογο ανάμεσα σε αντικείμενα διαφορετικών τόπων και εποχών.
Η έκθεση «Cahiers d’art, 100 Χρόνια. Μέσα από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη» παρουσιάζεται στο Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού και θα διαρκέσει από τις 14 Οκτωβρίου 2026 έως τις 24 Ιανουαρίου 2027. Την επιμέλεια υπογράφουν οι Πολύνα Κοσμαδάκη και Βασιλική Δανιήλ, ενώ ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός ανήκει στον Παύλο Θανόπουλο.
«Η έκθεση δεν αποτελεί μια αναδρομική παρουσίαση του περιοδικού, αλλά μια κριτική επανενεργοποίηση της εκδοτικής και θεωρητικής του πρότασης υπό το πρίσμα των σύγχρονων συζητήσεων, γύρω από τις πολλαπλές χρονικότητες, τη μη γραμμική ιστορία και τις διαπολιτισμικές ανταλλαγές» τόνισε στη σημερινή συνέντευξη Τύπου ο επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη, Γιώργης Μαγγίνης.
Διεθνές επετειακό αφιέρωμα
Τα Cahiers d’ art, το μακροβιότερο περιοδικό της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας, ιδρύθηκε στο Παρίσι το 1926 από τον ελληνικής καταγωγής κριτικό τέχνης και εκδότη Κριστιάν Ζερβός. Με αυτό τον τρόπο έφερε σε νέο πλαίσιο την πρόσληψη της μοντέρνας τέχνης από το ευρύ κοινό, αλλά και την ιστορική της αναγωγή σε πολιτισμούς του παρελθόντος.
Στα τεύχη του περιοδικού συνυπήρχαν η αρχαιολογία και η εθνογραφία με τη μοντέρνα τέχνη, μέσα από μια διαχρονική προσέγγιση που έφερνε σε διάλογο αντικείμενα από διαφορετικές χρονολογικές και γεωγραφικές περιοχές.
Έτσι, στις σελίδες των Cahiers d’art, προϊστορικά κυκλαδικά ειδώλια αντιπαρατίθενται με μοντέρνα γλυπτά του Κωνσταντίν Μπρανκούζι ή του Πάμπλο Πικάσο, βυζαντινά ψηφιδωτά με αρχιτεκτονικά σχέδια του Λε Κορμπυζιέ ή του Ζίγκφριντ Γκίντιον, μινωικές τοιχογραφίες με βιομορφικές συνθέσεις του Χουάν Μιρό ή του Ζαν Αρπ, αφρικανικές μάσκες με τις λεπτές φιγούρες του Αλμπέρτο Τζιακομέτι ή τις αφηρημένες συνθέσεις του Βασίλι Καντίνσκι.
Με αφορμή τη συμπλήρωση ενός αιώνα ζωής του περιοδικού, το Μουσείο Μπενάκη συμμετέχει στο διεθνές επετειακό αφιέρωμα που συντονίζει ο εκδοτικός οίκος Cahiers d’Art και ο εκδότης του Staffan Ahrenberg, με τη γενική επιμέλεια του Daniel Birnbaum. Το αφιέρωμα περιλαμβάνει εκθέσεις, εκδόσεις και ποικίλες εκδηλώσεις σε σημαντικά διεθνή μουσεία. Εκτός από το Μουσείο Μπενάκη, συμμετέχουν η Peggy Guggenheim Collection στη Βενετία, τρία μουσεία στη Γαλλία, το MDAM – Collection Zervos στο Vézelay, το LUMA Arles και το Musée national Picasso-Paris στο Παρίσι, το Museum of Modern Art στη Νέα Υόρκη και το Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía στη Μαδρίτη.
Τα Cahiers d’art συναντούν το Μουσείο Μπενάκη
Η έκθεση του Μουσείου Μπενάκη επικεντρώνεται στον παγκόσμιο, πολυχρονικό και διαπολιτισμικό χαρακτήρα του περιοδικού, ο οποίος αντιστοιχεί και συμπίπτει χρονικά με βασικές αξίες του ιδρυτή του μουσείου, Αντώνη Μπενάκη, σχετικά με τη σημασία των ανταλλαγών μεταξύ πολιτισμών και με μια ευρύτατη αντίληψη της τέχνης που αγκαλιάζει τον κόσμο, υπερβαίνοντας ταυτότητες.
Όπως ανέφεραν οι επιμελήτριες της έκθεσης, Πολύνα Κοσμαδάκη και Βασιλική Δανιήλ, μέσα από μια επιλογή αντικειμένων τα οποία δημοσιεύτηκαν – τα ίδια ή όμοιά τους – στα Cahiers d’art από το 1926 έως το 1960, η έκθεση επιχειρεί να προβάλλει την ίδια τη συλλεκτική, μουσειακή και εκδοτική πρακτική, μέσω της οποίας, τόσο ο Κριστιάν Ζερβός όσο και ο Αντώνης Μπενάκης προσέγγισαν τον παγκόσμιο πολιτισμό «όχι ως στατικό αντικείμενο γνώσης, αλλά ως παρούσα, βιωμένη εμπειρία, που παράγει νοήματα στον χρόνο και στον χώρο».
Γι’ αυτό και η έκθεση προσκαλεί το κοινό να βιώσει το μουσείο με τρόπο ανάλογο προς εκείνον με τον οποίο ο Ζερβός φαντάστηκε κάποτε το περιοδικό: ως ένα δυναμικό πεδίο σχέσεων, αντιπαραθέσεων και νοηματικών ανταλλαγών. Τα αντικείμενα των συλλογών του Μουσείου Μπενάκη, τα οποία άλλοτε παρέμεναν αδρανή ή εντάσσονταν σε προθήκες βάσει ιστορικών και εθνογραφικών ταξινομήσεων, ενεργοποιούνται εδώ εκ νέου, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση μιας αφήγησης για το μοντέρνο μέσα από την ερμηνεία των ίδιων των πηγών του.
«Θέλαμε να δώσουμε εκ νέου ζωή στα αντικείμενα. Και όπως τότε ο Ζερβός και ο Μπενάκης τα επανέφεραν στο δικό τους παρόν, έτσι και εμείς σήμερα μέσα από τη σύγχρονη τέχνη, θέλουμε να τα ξαναζωντανέψουμε στο δικό μας παρόν» τόνισε η Πολύνα Κοσμαδάκη.
Για πρώτη φορά, αντικείμενα από τις πλούσιες και ετερογενείς συλλογές του Μουσείου Μπενάκη εκτίθενται σε άμεση σχέση με την αναπαραγωγή, την κυκλοφορία και την ερμηνεία τους στις σελίδες των Cahiers d’art.
Προϊστορικά τεχνουργήματα από τον ελλαδικό χώρο, νεολιθικά αγαλματίδια και αγγεία, βυζαντινές εικόνες, ισλαμικά κεραμικά και ξυλόγλυπτα, ταφικά πορτρέτα από το Φαγιούμ, αρχιτεκτονικά σχέδια, αντικείμενα λαϊκής τέχνης και κινεζικές πορσελάνες παρουσιάζονται ως ενεργοί φορείς νοήματος μέσα σε ένα δυναμικό πεδίο ιστορικών και μορφολογικών συσχετισμών.
Καρδιά της έκθεσης η οπτικοακουστική εγκατάσταση της Ναταλίας Παπαδοπούλου
Η ειδικά σχεδιασμένη για την έκθεση οπτικοακουστική εγκατάσταση της εικαστικού Ναταλίας Παπαδοπούλου, με τίτλο «Afterimages: Μικρή αρχαιολογία των πιθανοτήτων» (2026), βοηθά τον επισκέπτη να εισέλθει στον κόσμο των Cahiers d’art, μεταμορφώνοντας τον χώρο σε ένα ζωντανό, πολυδιάστατο πεδίο, όπου εικόνα, ήχος, αντικείμενα και θεατής συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν.
Η εγκατάσταση, που αποτελεί ανάθεση του Μουσείου Μπενάκη, αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο ο Ζερβός διαμόρφωσε μια πρωτοποριακή για την εποχή οπτική πρόταση γύρω από τη συγχρονικότητα και την οικουμενικότητα της τέχνης.
Στο κέντρο της βρίσκεται μια γλυπτική μηχανή προβολής από ημιδιάφανο υλικό, η οποία διαχέει το φως προς όλες τις κατευθύνσεις, προβάλλοντας νέο οπτικό υλικό αντλημένο από τα αντικείμενα, τις σελίδες και τα εξώφυλλα του περιοδικού, σε ένα πρισματικό, πολυεπίπεδο περιβάλλον. Το φως, η αντανάκλαση και η διάθλαση καθιστούν ορατή τη διαδικασία της προβολής και της ερμηνείας, ενώ το σώμα του επισκέπτη ενσωματώνεται στην εικόνα, καταργώντας τα όρια μεταξύ θεατή, εκθέματος και αναπαράστασης.
«Το γλυπτό λειτουργεί ως η χωροχρονική καρδιά του έργου: ένας τόπος όπου η εικόνα κατακερματίζεται σε θραύσματα που περιέχουν τα ίχνη ενός ολόκληρου κόσμου. Όπως ακριβώς σε ένα ιδανικό καλειδοσκόπιο, κάθε διαμόρφωση είναι μοναδική και παροδική, ενώ ταυτόχρονα συνδέεται με μια βαθύτερη τάξη σχέσεων» σημείωσε η Ναταλία Παπαδοπούλου.
Σελίδες, γράμματα και τυπογραφικά στοιχεία διασκορπίζονται και ανασυντίθενται σε διαρκώς μεταβαλλόμενες μορφές μέσα από ταυτόχρονες οπτικές γωνίες. Έτσι το έργο μετουσιώνεται σε ένα ζωντανό πεδίο συμβάντων και διαρκώς ενεργών πιθανοτήτων. Παράλληλα, το ηχητικό τοπίο, βασισμένο σε ηχητικά αποσπάσματα κειμένων από το περιοδικό, επεξεργασμένους ήχους υλικότητας και μουσικά μοτίβα, δημιουργεί έναν «ακουστικό θόλο» που ενισχύει την αίσθηση συγχρονικότητας και διαπολιτισμικής συνύπαρξης.
Η έκδοση
Ειδικά για την έκθεση κυκλοφορεί από τις εκδόσεις του Μουσείου Μπενάκη κατάλογος στην ελληνική και αγγλική γλώσσα, ενώ ένας κεντρικός, συλλογικός τόμος από τις εκδόσεις Flammarion συνοδεύει το επετειακό αφιέρωμα για τα Cahiers d’art.
