Η ιστορία του Γιαννούλη Χαλεπάς ξεκινά με μια σκληρή σκηνή από τα παιδικά του χρόνια στην Τήνο και φτάνει έως το τέλος της ζωής του, δίπλα στη δεσποτική μάνα του, Ειρήνη. Σαν σήμερα, πριν από 88 χρόνια, έφυγε από τη ζωή ο γλύπτης που σημάδεψε την ελληνική τέχνη.
Η εικόνα θα μπορούσε να ανήκει σε ένα συνηθισμένο ελληνικό σπίτι, ακόμη και στο σήμερα, παρότι το ξυλοφόρτωμα θεωρείται πια αντιπαιδαγωγική πρακτική. Μια μάνα ψάχνει τον απείθαρχο γιο της, που αντί να γυρίσει από το σχολείο, καθυστερεί χαζεύοντας και σκορπώντας ανησυχία.
Το περιστατικό, όμως, συνέβη το 1858. Το παιδί που δέχεται τα χτυπήματα από τη δεσποτική κυρία Ειρήνη είναι ο μεγαλύτερος γιος της, ο μετέπειτα γλύπτης Γιαννούλης Χαλεπάς, και το «έγκλημά» του ήταν πως μπήκε κρυφά στο μαρμαράδικο του πατέρα του, στον Πύργο της Τήνου, για να παρακολουθήσει το σμίλεμα του υλικού που αργότερα θα ζωντάνευε και στα δικά του χέρια.
Η μητέρα του τον ήθελε έμπορο, μια δουλειά με κύρος και καθαριότητα, όπως έλεγε, αφού είχε χορτάσει μαρμαρόσκονη από το επάγγελμα του άντρα της, Γιάννη. Εκείνος, όμως, ο μεγαλύτερος γιος της οικογένειας, ήταν γεννημένος γλύπτης και οπουδήποτε αλλού κι αν τον κατηύθυναν, θα ήταν δυστυχισμένος.
Το 1869 η οικογένεια μετακομίζει στην Αθήνα. Μετά και την τελευταία αποτυχημένη προσπάθεια να στραφεί ο γιος τους στο εμπόριο, στέλνοντάς τον στη Σύρο, ο πατέρας Χαλεπάς καταλαβαίνει ότι ο Γιαννούλης δεν πρόκειται να ακολουθήσει τίποτε άλλο πέρα από τη γλυπτική. Έτσι, το 1872 τον γράφει στο Σχολείο των Τεχνών, όπου μαθαίνει ζωγραφική κοντά στον Νικηφόρο Λύτρα και γλυπτική δίπλα στον Λεωνίδα Δρόση. Το ίδιο καλοκαίρι, με υποτροφία του Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας της Τήνου, φεύγει για το Μόναχο και παρακολουθεί μαθήματα στην Ακαδημία Καλών Τεχνών κοντά στον σπουδαίο γλύπτη Μαξ φον Βίντμαν. Οι διακρίσεις του νεαρού Γιαννούλη έρχονται η μία μετά την άλλη. Όταν το 1875 τελειώνει η υποτροφία του και οι επίμονες προσπάθειές του να ανανεωθεί δεν αποδίδουν, επιστρέφει αναγκαστικά στην Ελλάδα. Τα έργα του «Σάτυρος που παίζει με τον έρωτα», «Κοιμωμένη» και «Κεφάλι σατύρου» κερδίζουν την αποδοχή και τον θαυμασμό του κοινού και των αυστηρών κριτικών του εξωτερικού, όμως στο εσωτερικό αντιμετωπίζονται με επιφύλαξη και φθόνο.
Ο Γιαννούλης πληγώνεται, ενώ έχει να διαχειριστεί και την αρνητική στάση της μητέρας του. Η Ειρήνη εξακολουθεί να απορρίπτει τη μαρμαρογλυπτική και, όταν εκείνος εμφανίζει τα πρώτα συμπτώματα αποκλίνουσας συμπεριφοράς στα 27 του και δέκα χρόνια αργότερα οδηγείται στο Ψυχιατρείο της Κέρκυρας, είναι πια πεπεισμένη ότι για την αρρώστια του φταίει η τέχνη του. Ο Χαλεπάς μένει έγκλειστος τέσσερα χρόνια και, μόλις πεθαίνει ο πατέρας του, η μητέρα του τον φέρνει από την Κέρκυρα στο πατρικό του, στον Πύργο της Τήνου.
Δεν είναι πια ο ίδιος άνθρωπος. Παρότι δεν ήταν ποτέ ιδιαίτερα κοινωνικός, τώρα έχει κλειστεί ακόμη περισσότερο στον εαυτό του, κάτω από την ασφυκτική επιτήρηση της μάνας του. Για τον Πύργο είναι ο τρελός του χωριού. Η γλυπτική παραμένει η διέξοδός του, όμως ό,τι δημιουργεί η Ειρήνη το καταστρέφει, θεωρώντας την τέχνη υπεύθυνη για την κατάσταση του γιου της. Έτσι, δεν του απομένει παρά να βόσκει πρόβατα και να ζει στοιχειωδώς. «Το φως της τέχνης έπαυσεν να φωτίζει τον δρόμο του […] Απέμεινε ζωντανόνεκρος να βόσκει γίδια», γράφει για τον Χαλεπά στην εφημερίδα «Εμπρός» ο Κωστής Παλαμάς.
Όταν εκείνη πεθαίνει, ο Γιαννούλης μένει πρώτα αμίλητος και απαθής δίπλα στη σορό της και ύστερα εξαφανίζεται. Οι ανιψιές του τον βρίσκουν να πλάθει πηλό στο υπόγειο του σπιτιού. Πια είναι ελεύθερος να δημιουργήσει ξανά και να αναγνωριστεί δημόσια στα 76 του. «Όλα ήρθαν καθυστερημένα», θα παραδεχτεί κάποτε ο ίδιος. Σε όλη του τη ζωή ονειρεύεται και παλεύει με τη σμίλη και το καλέμι στο χέρι και μόνο τα τελευταία δέκα χρόνια θα νιώσει την ικανοποίηση της νίκης.
Το 1938, στις 15 Σεπτεμβρίου, σαν σήμερα, θα πετάξει πλάι στη δεσποτική μάνα του.
Τ. Α. Μανιατέα
ΠΗΓΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣ: Εθνική Πινακοθήκη
