Η Ελεύθερνα και ο Ν. Σταμπολίδης βρίσκονται στο επίκεντρο μιας διαδρομής που ξεπερνά τις τέσσερις δεκαετίες έρευνας και ανασκαφών. Ο ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και Γενικός Διευθυντής του Μουσείου Ακρόπολης μιλά για την αρχαία πόλη σαν μια προσωπική και επιστημονική σχέση ζωής.
«Ερωτεύτηκα από παιδί τις πέτρες, τα αγάλματα, τα σημάδια πάνω τους. Έψαχνα πίσω από αυτά να βρω τον άνθρωπο, του τότε και του τώρα. Να μάθω την ιστορία του, αλλά και τη χαρά της προσφοράς του στην κοινωνία, στους θεούς. Να καταλάβω τη σύνδεση γλώσσας και Τέχνης. Ξέρετε, στις ευρωπαϊκές γλώσσες, η λέξη άγαλμα μεταφράζεται statues, statue, κλπ., δηλαδή κάτι που στέκει. Στα ελληνικά σημαίνει κάτι για το οποίο ευχαριστιέται και αγάλλεται ο θεός. Γιατί το άγαλμα προσφέρεται στους θεούς στην αιωνιότητα, δεν είναι μία απλή πράξη θυσίας. Και σκάβοντας, βέβαια, τα οστά των προγόνων, αυτό που κοίταζα είναι να βρω αν υπάρχουν ομοιότητες και διαφορές με ανθρώπους που έζησαν 3.000 χρόνια πριν από μένα. Έσκαβα, δηλαδή, αυτούς και ‘έσκαβα’ συγχρόνως και τον εαυτό μου. Κι αυτό είναι έρωτας ζωής. Είναι σημαντικό να καταλαβαίνεις ποιος είσαι, τι είσαι εσύ ο ίδιος μέσα σου», τονίζει στο Αθηναϊκό – Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο Νίκος Σταμπολίδης, ομότιμος καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, Γενικός Διευθυντής του Μουσείου Ακρόπολης, που ερευνά την αρχαία Ελεύθερνα περισσότερα από 40 χρόνια.
«Σαράντα συν ένα», όπως λέει χαρακτηριστικά και στη δημοσιογράφο Ελένη Μάρκου, παραπέμποντας στον τίτλο της ομιλίας του «ΕΛΕΥΘΕΡΝΑ 40+1: Μια αναδυόμενη αρχαία πόλη», που θα δώσει τη Δευτέρα 2 Νοεμβρίου, ώρα 19:00, στην Αίθουσα Δημήτρης Μητρόπουλος του Μεγάρου Μουσικής, στο πλαίσιο του Megaron Plus. Μια διάλεξη, η οποία θα επικεντρωθεί στη συνολική εικόνα έρευνας και εμπειρίας σε μια από τις πιο σημαντικές αρχαίες πόλεις της Κρήτης.
ΕΛΕΥΘΕΡΝΑ 40+1: Μια αναδυόμενη αρχαία πόλη θα βρεθεί στο επίκεντρο της ομιλίας του, μαζί με όσα προηγούνται και όσα ακολουθούν την ανασκαφική διαδικασία. «Θα μιλήσω όχι μόνο για τις ανασκαφές αλλά και για ό,τι προηγείται και ό,τι έπεται αυτών: Το θεσμικό και γραφειοκρατικό κομμάτι, τις απαλλοτριώσεις των ιδιοκτησιών, το πώς πείθεις τους ανθρώπους γι’ αυτό που πρόκειται να κάνεις -κάτι που δεν είναι αυτονόητο ούτε γίνεται μόνο με την πειθώ της στιγμής, αλλά με τη διαδρομή σου στον χρόνο. Όταν, δηλαδή, οι άνθρωποι καταλάβουν ότι δεν πας απλά να σκάψεις για να γράψεις δύο άρθρα και να προαχθείς, αλλά πιστεύεις σε αυτό που κάνεις και στη λελογισμένη ανάπτυξη που θα φέρει η έρευνα και η ανάδειξη, με τους κανόνες και τους όρους της πολιτιστικής κληρονομιάς και εμπειρίας», συμπληρώνει ο καθηγητής, δημιουργός και ψυχή του αρχαιολογικού χώρου, αλλά και του Μουσείου της Αρχαίας Ελεύθερνας, το οποίο έκλεισε φέτος 10 χρόνια λειτουργίας, με επισκεψιμότητα που το καθιστούν στις πρώτες θέσεις των αρχαιολογικών μουσείων του νησιού, μέσα σε ένα τοπίο αλώβητο όπου ο αρχαίος άνεμος ακόμα φυσά.
«Η Ελεύθερνα, στην καρδιά της Κρήτης, στους πρόποδες του Ψηλορείτη, του ιερού βουνού που γέννησε τον Δία, είχε κομβικό ρόλο από νωρίς. Θα μιλήσω, λοιπόν, για τη θέση που ορίστηκε από τα οικονομικά στοιχεία της, είτε έχουν να κάνουν με το νερό και την οχυρωματική προστασία της είτε με την αγροτική και κτηνοτροφική οικονομία είτε με το μετάλλευμα σιδήρου της ευρύτερης περιοχής, που ευθύνεται για την μεγάλη ακμή της στα γεωμετρικά και αρχαϊκά χρόνια, δηλαδή την περίοδο που ονομάζουμε ομηρική από τα έπη του Ομήρου», σημειώνει ο Ν. Σταμπολίδης, που θα αναφερθεί και στις σχέσεις της Ελεύθερνας με την υπόλοιπη Κρήτη, το Αιγαίο, την Πελοπόννησο, την Αττική, τα Δωδεκάνησα, τη Μικρά Ασία, την Κύπρο, τη Φοινίκη, την Αίγυπτο. «Ακόμη και με την Κεντρική Μεσόγειο και την Ετρουρία, πώς προχωράει μέσα στον διάβα των χρόνων, στα κλασικά και ελληνιστικά χρόνια, πώς καταλαμβάνεται από τους Ρωμαίους, τι άνθηση είχε κατά τη ρωμαϊκή αρχαιότητα, αλλά και μετά, στα παλαιοχριστιανικά και πρωτοβυζαντινά χρόνια», επισημαίνει ο συνομιλητής για την πόλη που συνεχώς αναδύεται, όπως οι πληροφορίες γύρω από τους ανθρώπους της που φαίνεται ότι είχαν μεγάλη ισχύ – ή πειθώ- όπως δείχνει ένα περιστατικό από την Ελεύθερνα κατά τη διάρκεια της ρωμαϊκής κυριαρχίας.
«Πρωτεύουσα του ρωμαϊκού Θέματος της Κρήτης, που περιλάμβανε και την Κυρρηναϊκή, δηλαδή τη σημερινή Λιβύη, ήταν η Γόρτυνα στη νότια Κρήτη. Οι Ρωμαίοι, λοιπόν, θέλοντας να έχουν άμεση εποπτεία του νησιού, δημιούργησαν δρόμο από τη Ρώμη προς τη νότια Ιταλία -από όπου δια θαλάσσης μπορούσαν να μεταβαίνουν στη δυτική Κρήτη- και από εκεί χάραξαν μια οδό που οδηγούσε απευθείας στη Γόρτυνα. Τέτοια, όμως, ήταν η δύναμη της Ελεύθερνας που ενώ την παρακάμπτει ο ευθύς δρόμος, η Σύγκλητος της Ρώμης αποφάσισε την παράκαμψη, να περάσει δηλαδή πρώτα από την Ελεύθερνα και μετά να φτάσει στη Γόρτυνα. Κάτι που έγινε, όπως μας πληροφορούν τα ρωμαϊκά miliaria της οδού», σημειώνει ο Ν. Σταμπολίδης.
Οι ανασκαφές στην αρχαία πόλη, με διαχρονικό πυρήνα από την υπονεολιθική εποχή έως και τα βυζαντινά χρόνια, έχει φέρει στο φως μοναδικά ευρήματα, όπως οι ταφικές πυρές πριγκίπων-πολεμιστών και οι τάφοι πριγκιπισσών-ιερειών, δεκάδες επιγραφές και γλυπτά, χιλιάδες αντικείμενα από πηλό, πέτρα, μέταλλο και πολύτιμα υλικά, νομίσματα και εξωτικά αντικείμενα από την Ανατολή. Τι «κρατά» μέσα του ο ίδιος από την εμπειρία τόσων χρόνων;
«Δύο πράγματα. Το πρώτο και πιο σημαντικό ότι η Ελεύθερνα και η Νεκρόπολή της συνέβαλαν στη λύση του ομηρικού ζητήματος, αν δηλαδή ο Όμηρος έλεγε την αλήθεια ή υπερέβαλε ποιητικά, ένα ζήτημα που υπήρχε ήδη από την αρχαιότητα στη διαφορετική γνώμη που ανέπτυσσαν ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης. Στην επίλυση του λεγόμενου ομηρικού ζητήματος συνέβαλε η ανακάλυψη της ταφικής πυράς ενός πρίγκιπα-πολεμιστή πλάι στην οποία βρέθηκε ο αποκεφαλισμένος σκελετός ενός αιχμαλώτου. Η ταφική αυτή πυρά, που χρονολογείται ανάμεσα στα 720 με 700 π.Χ., αποδεικνύει την αλήθεια της περιγραφής της ταφικής πυράς του Πατρόκλου στη ραψωδία Ψ της Ιλιάδας», σημειώνει ο καθηγητής.
Και συνεχίζει: «Το δεύτερο ήταν οι ιέρειες-πριγκίπισσες, όχι μόνο αυτές που εντοπίστηκαν στον κτιστό τάφο, αλλά και οι γυναίκες υψηλής ιεραρχικής θέσης που βρέθηκαν στην αλυσίδα των πίθων, δηλαδή στα τεράστια πιθάρια, όπου η βάση του επόμενου σφράγιζε το στόμιο του προηγούμενου σαν αλυσίδα. Στο εσωτερικό τους βρέθηκαν μόνο γυναίκες, συγγενείς μεταξύ τους. Κάποιες ίσως είχαν έλθει από την Παλαίπαφο της Κύπρου. Η αλυσίδα αυτή κάλυψε χρονικά περίπου τρεις γενιές και η συγγένειά τους προέκυψε από την εξέταση του DNA τους. Ήταν δηλαδή γιαγιάδες, μαμάδες, αδερφές, ξαδέρφες, όλες γυναίκες υψηλού κύρους οι οποίες, σε αντίθεση με τους άνδρες που ήταν ήρωες και υπερασπιστές της πόλης, δεν κάηκαν σε πυρά μετά τον θάνατό τους, αλλά τάφηκαν, όπως συνέβαινε με τις γυναίκες της εποχής στην Ελεύθερνα. Μόνο μία εξαίρεση έχουμε, μια πριγκίπισσα 20-21 ετών που κάηκε μαζί με το νεογέννητο παιδάκι της, γεγονός που επίσης επαληθεύει τον Όμηρο, όταν η Λ ραψωδία της Ιλιάδας μιλάει για τελετουργική καύση γυναικών που πεθαίνουν στη γέννα, επειδή οι πόνοι της γέννας ισοδυναμούν με τα τραύματα των ηρώων πολεμιστών», υπογραμμίζει ο καθηγητής, ο οποίος στην ομιλία του τη Δευτέρα θα αναφερθεί και σε πιο πρόσφατα ευρήματα: στις παλαιοχριστιανικές/πρωτοβυζαντινές βασιλικές του χώρου.
«Γιατί υπάρχουν τόσες εκκλησίες και βασιλικές εκεί; Τι συμβαίνει; Θα μιλήσω γι’ αυτό και θα καταλήξω με τα έργα συντήρησης και αναστήλωσης που υλοποιούνται στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου και των Αγίων Αναργύρων, Κοσμά και Δαμιανού, καθώς και σε όλο το οικοδομικό σύμπλεγμα, ώστε η βασιλική αυτή να καταστεί Μουσείο του εαυτού της. Πρόκειται για μια από τις καλύτερες από άποψη γλυπτού διακόσμου βασιλικές σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Σώζεται σε ύψος από 1 έως 2,5 μέτρα περίπου και, πέρα από τα υπέροχα διακοσμητικά στοιχεία της, έχει 34 ανάγλυφα και ολόγλυφα θωράκια, έναν μοναδικό άμβωνα, κίονες με περίτεχνα κιονόκρανα, τόξα, παράθυρα … Δηλαδή, διαθέτει έναν πλούτο από εικονογραφική και γλυπτική άποψη που δεν συναντάς εύκολα σε βασιλικές της περιόδου», υπογραμμίζει ο Ν. Σταμπολίδης, τον οποίο ρωτήσαμε και για τις συνεχιζόμενες πρόσφατες ανασκαφές στην Ελεύθερνα.
«Προχωρούν κανονικά. Μάλιστα φέτος ολοκληρώσαμε την απαλλοτρίωση και των τελευταιών αγροτεμαχίων, που βρίσκονται δίπλα σε αυτά που ερευνούμε ανασκαφικά, καθώς και στη Βασιλική που είχε σκάψει ο Π. Θέμελης το 1990. Έτσι, θα ενοποιηθεί ο χώρος και της ανατολικής πλευράς του λόφου της Ελεύθερνας για να μπορεί ο επισκέπτης να χαίρεται τη διαχρονία μιας αναδυόμενης αρχαίας πόλης με ιστορία 4.500 χρόνων, τουλάχιστον από το 3000 π.Χ. έως τον 14ο αι. μ. Χ. Είναι πολλοί οι απαλλοτριωμένοι χώροι που δεν θα προλάβω να ανασκάψω. Θα μείνουν όμως, για τους φοιτητές και μαθητές μου. Κι αυτό είναι πολύ σημαντικό. Να υπάρχει συνέχεια», τονίζει στο ΑΠΕ – ΜΠΕ.
Ελένη Μάρκου
Επισυνάπονται φωτογραφίες. Η φωτογραφία του καθ. Ν. Σταμπολίδη είναι από το Μέγαρο Μουσικής/δελτίο Τύπου.
