Η βιομηχανική κληρονομιά δεν διασώζεται εύκολα, λέει η Ελένη Μπενέκη, εξηγώντας γιατί τα βιομηχανικά αρχεία στην Ελλάδα χάνονται συχνά μέσα σε κλειστά κελύφη ή πωλούνται με το κιλό. «Είναι από τα λιγότερο διασωζόμενα αρχεία», σημειώνει, συνδέοντας την τύχη τους με την πορεία των ίδιων των βιομηχανικών κτηρίων.
Αφορμή για τη συζήτηση ήταν η Διεθνής Ημέρα Βιομηχανικής Κληρονομιάς (8/9) και οι δράσεις του ΠΙΟΠ για τη βιομηχανική κληρονομιά της Αθήνας. Η πρώτη έγινε την Τετάρτη 9 Σεπτεμβρίου στο κτήριο του Ιδρύματος στον Ταύρο και περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, το εργαστήριο διά βίου εκπαίδευσης «Καπλαμάς και παστερίωση: Η εκβιομηχάνιση στην Ελλάδα μέσα από ιστορικά αρχεία και κτήρια», που εκπονήθηκε από την ιστορικό Ελένη Μπενέκη και τον αρχειονόμο Δημήτρη Ραμαντάνογλου.
Στο ίδιο πλαίσιο απευθύνθηκε και ανοιχτό κάλεσμα για τη συλλογή τεκμηρίων και προφορικών μαρτυριών σχετικά με την πρώην χυμοποιία ΚΡΟΝΟΣ στον Ταύρο, το παλιό βιομηχανικό κτίριο που ανακατασκευάστηκε και σήμερα στεγάζει το Ιστορικό Αρχείο του ΠΙΟΠ. «Είναι η πρώτη φορά που κάνουμε κάλεσμα γι’ αυτό το κτίριο, το οποίο δύσκολα τεκμηριώσαμε», λέει η προϊσταμένη του Ιστορικού Αρχείου.
Η ίδια εξηγεί ότι εξετάζεται η δημιουργία ομάδας προφορικής ιστορίας γύρω από το κτήριο, αλλά και ευρύτερα για τα βιομηχανικά κτήρια του Ταύρου. Υπάρχουν, όπως αναφέρει, άνθρωποι που θυμούνται αρκετά για τη γειτονιά και την ευρύτερη περιοχή, ώστε να συνεχιστεί η τεκμηρίωση της αποβιομηχανοποιημένης ζώνης ανάμεσα στην Πέτρου Ράλλη και την Πειραιώς, μια περιοχή «αχαρτογράφητη και χωρίς καλή ρυμοτομία».
Το ΠΙΟΠ, λέει η Ελένη Μπενέκη, αναζητά τρόπους να φέρει το κοινό πιο κοντά σε αυτή την κληρονομιά και να ενισχύσει την ορατότητά της, όχι μόνο στον Ταύρο αλλά και σε άλλες περιοχές. Το ενδιαφέρον του Ιδρύματος για το πεδίο αυτό συνδέεται, όπως σημειώνει, με τον καταστατικό του στόχο, αφού η προβιομηχανική και βιομηχανική ιστορία, η ιστορία της παραγωγής και η οικονομική ιστορία βρίσκονται στην καρδιά του.
Η δεύτερη εκδήλωση, που θα πραγματοποιηθεί αύριο Σάββατο 12 Σεπτεμβρίου 2026, από τις 10:00 έως τις 12:00, «έκλεισε» αμέσως από πλευράς συμμετοχών. Όπως συνηθίζεται στις δράσεις του Ιδρύματος, το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται σε εκπαιδευτικούς ή επαγγελματίες του χώρου, αλλά προέρχεται και από το ευρύ κοινό.
Η περιηγητική δράση του Σαββάτου θα γίνει στην οδό Πειραιώς, με αφετηρία τον σταθμό μετρό Κεραμεικός, και θα καθοδηγηθεί από την Κωνσταντίνα Μαρκόγλου, δημιουργό της HeritAgent και υποψήφια διδάκτορα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου στη Νεότερη Αρχιτεκτονική Ιστορία και τη Διαχείριση Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Με στάσεις στο Παλιό Εργοστάσιο Φωταερίου της Αθήνας, στο Ελληνικόν Πιλοποιείον Ηλία Πουλόπουλου (ΠΙΛ-ΠΟΥΛ) και στη Νηματουργία Μέντης – Αντωνόπουλος (ΝΗ.Μ.Α.), η διαδρομή θα αναδείξει τη βιομηχανική ιστορία της οδού Πειραιώς και θα φέρει τους συμμετέχοντες σε επαφή με τη μεθοδολογία παρατήρησης του δομημένου περιβάλλοντος, αλλά και με ιστορίες και μαρτυρίες ανθρώπων που δραστηριοποιούνται σήμερα στους χώρους αυτούς.
«Η βιομηχανική κληρονομιά ανασυγκροτείται», τονίζει η κ. Μπενέκη, υπογραμμίζοντας ότι δεν περιορίζεται στο κέλυφος ενός κτηρίου, είτε αυτό αλλάζει χρήση είτε μένει να καταρρεύσει. Η ίδια επισημαίνει ότι η ανασύνθεση γίνεται μέσα από ιστορικά αρχεία, προφορικές μαρτυρίες εργαζομένων και απομνημονεύματα επιχειρηματιών, ενώ στα αρχεία αυτά εντάσσεται και το αρχείο του προσωπικού.
Όπως λέει, δεν καταγράφεται μόνο ο επιχειρηματίας, αλλά και η ιστορία της εργασίας, που αποτυπώνεται μέσω της διεύθυνσης προσωπικού στο βιομηχανικό αρχείο μιας εταιρείας. Στην κατεύθυνση αυτή, αναφέρει ως ιδιαίτερα χρήσιμο το αρχείο της κλωστοϋφαντουργίας «Μουταλάσκη» στη Νέα Ιωνία, μια επιχειρηματική πρωτοβουλία Μικρασιατών κεφαλαιούχων, όπου το εργατικό δυναμικό ήταν κυρίως προσφυγοπούλες που στη συνέχεια έζησαν δίπλα στον οικισμό. Έτσι, όπως σημειώνει, ανασυγκροτείται ένας ολόκληρος κόσμος, όχι μόνο της εργασίας, αλλά και εκείνος που τα ίδια τα τεκμήρια αποκαλύπτουν.
Η θεατρική παράσταση-ντοκουμέντο «Οδός 19, αριθμός 15», που παρουσιάστηκε πριν από λίγα χρόνια στον υπαίθριο χώρο του Ιστορικού Αρχείου του Ιδρύματος στον Ταύρο, βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στο υλικό του συγκεκριμένου αρχείου. Η ιστορική περσόνα μιας προσφυγοπούλας στηρίχτηκε στα φύλλα εργατριών της κλωστοϋφαντουργίας, από τα οποία προκύπτουν λεπτομέρειες για την πρόσληψή της, τον μισθό της, την αποχώρησή της, τον γάμο της, την επιστροφή της επειδή φαίνεται πως δεν τα έβγαζε πέρα, το δάνειο που πήρε και το πρόστιμο που της επιβλήθηκε.
Μέσα από αυτά τα βιομηχανικά αρχεία, η επαγγελματική, οικογενειακή και προσωπική ζωή εμφανίζεται σε πλήρη έκταση, λέει η κ. Μπενέκη, επισημαίνοντας ότι οι πτυχές οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας που μπορεί να συγκροτήσει κανείς είναι άπειρες, αρκεί να γίνουν τα σωστά ερωτήματα για το πρόσφατο παρελθόν.
Πηγή φωτ.: Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, Ιστορικό Αρχείο, Αρχείο Οργανισμού Χρηματοδοτήσεως Οικονομικής Αναπτύξεως
