Η φιλοτιμία στην αρχαία ελληνική γλώσσα συνδέεται με την αγάπη προς την τιμή, τη φιλοδοξία και, σε ορισμένα συμφραζόμενα, τη γενναιοδωρία, όπως καταγράφει ο Ιωάννης Σταματάκος στο Λεξικόν της αρχαίας ελληνικής γλώσσης. Η σημασία της, όμως, δεν μένει σταθερή, αφού στην πολιτική μπορεί να πάρει αρνητική χροιά.
Στο περίφημο Λεξικόν της αρχαίας ελληνικής γλώσσης του διαπρεπούς φιλολόγου και ακαδημαϊκού Ιωάννη Σταματάκου (1896-1968), στο λήμμα φιλοτιμία, διαβάζουμε μεταξύ άλλων τα εξής: αγάπη προς την τιμήν ή προς πάσαν τιμητικήν διάκρισιν, φιλοδοξία, […] η εκ φιλοδοξίας επιδίωξις πράγματός τινος, το να εξαρτά δηλ. τις την υπερηφάνειάν του εκ τινος πράγματος, […] γενναιοδωρία, μεγαλοδωρία. Η λέξη παρουσιάζεται ως παράγωγο του ρήματος φιλοτιμέομαι, που σημαίνει -πάντα κατά τον Σταματάκο- αγαπώ τας τιμάς ή τας διακρίσεις, είμαι φιλότιμος, είμαι φιλόδοξος. Και μαζί τους, ως λέξεις της ίδιας οικογένειας, καταγράφονται το επίθετο φιλότιμος (από το οποίο παράγεται το φιλοτιμέομαι/φιλοτιμείσθαι) και το επίρρημα φιλοτίμως. Φιλότιμος (φίλος+τιμή) είναι ο αγαπών την τιμήν, ο φιλόδοξος, […] ο εκ φιλοδοξίας αμιλλώμενος.
Η πρωτεύουσα σημασία της λέξης φιλοτιμία είναι, όπως συνάγεται από τα ανωτέρω, η αγάπη ή η έφεση για την τιμή και την τιμητική διάκριση, ιδιότητα που συνδέεται άμεσα με τη φιλοδοξία και τη γενναιοδωρία. Μάλιστα, η ιδιότητα αυτή προβάλλεται στον Ιέρωνα του Ξενοφώντος ως ειδοποιός διαφορά του αληθινού άνδρα από τα άλλα ζώα (η δε φιλοτιμία ούτ’ εν τοις αλόγοις ζώοις εμφύεται ούτ’ εν άπασιν ανθρώποις). Και όπως φανερώνει το ρήμα εμφύεται (λέξη από την οποία παράγεται το επίθετο έμφυτος), η επιδίωξη της τιμής, το τιμής ορέγεσθαι, όπως το διατυπώνει ο διάσημος λυρικός ποιητής Σιμωνίδης ο Κείος στη συνομιλία του με τον τύραννο των Συρακουσών Ιέρωνα, θεωρείται μια έμφυτη επιθυμία ορισμένων ανθρώπων, και όχι όλων ανεξαιρέτως.
Βεβαίως, η φιλοτιμία δεν αξιολογείται πάντα θετικά, ως μια ενδιάθετη κλίση συγκεκριμένων ατόμων προς τιμές και επαίνους, ως μια θεμιτή κατ’ αρχήν φιλοδοξία. Στο πεδίο της πολιτικής, ειδικότερα, ο όρος φιλοτιμία αποκτά αρνητική σημασία και αντιμετωπίζεται ως άμετρη φιλοδοξία, όταν οι πολιτικοί λαμβάνουν αποφάσεις και προβαίνουν σε ενέργειες έχοντας ως γνώμονα τις προσωπικές τους βλέψεις και όχι το γενικό καλό. Στις περιπτώσεις αυτές, όπου οι υστερόβουλες επιδιώξεις ζημιώνουν την πόλη, η φιλοτιμία συσχετίζεται στη γραπτή παράδοση με την ιδιοτέλεια και με την πλεονεξία.
*Στη φωτογραφία του παρόντος άρθρου, ο Ιέρων του Ξενοφώντος (μετάφραση εισαγωγή Τάσου Βουρνά, εκδόσεις Τολίδη, Αθήνα, 1973).
