Το Τραγικό
Το τραγικό αποτελεί προϊόν στοχασμού και τέχνης των αρχαίων Ελλήνων. Συνιστά μια κατάκτηση πολιτισμού, που πνευματικά σηματοδοτεί την κορυφαία στιγμή της παγκόσμιας ιστορίας. Ο άνθρωπος ποτέ δεν έφτασε ψηλότερα. Με την έννοια του τραγικού, οι Έλληνες προσέφεραν στους αιώνες και στους λαούς την ύψιστη διδασκαλία και καθοδήγηση για τη ζωή, που συμβαδίζει με τη φύση του ανθρώπου.
Η κατανόηση του τραγικού βιώματος μας οδήγησε να προχωρήσουμε στα όρια των θεμελιωδών χαρακτηριστικών της επιστήμης, της ηθικής και της τέχνης. Αναφορικά με την αλήθεια, δηλαδή τη βούλησή μας, το ρεαλισμό, τις δοκιμασίες και τον πόνο, τον αγώνα, τη δικαιοσύνη, την ευγένεια και την ομορφιά. Εδώ συνυφαίνονται και συνεργούν όλες οι συντεταγμένες του επιτυχούς ανθρώπου, όπως τον καθορίζει η φυσική του κατασκευή και η φυσική του καθίδρυση.
Το κεντρικό σημείο του τραγικού βιώματος είναι η κατανόηση ότι η φύση και οι νόμοι της έχουν προορίσει τον άνθρωπο να ταξιδεύει μέσα από τα στενά των Συμπληγάδων. Οι δύο αντικριστοί βράχοι, που μέσα στην απειλούμενη σύμπληξή τους οργανώνουν τον ρυθμό, την εγρήγορση και την αγωνία της ζωής μας, είναι οι δύο ισοδύναμες και αντίρροπες κατηγορίες του θετικού και του αρνητικού.
Αυτές είναι η φθορά και η αύξηση, η λύπη και η χαρά, το σκοτάδι και το φως, το άδικο και η αρετή, το μοιρολόι και το τραγούδι μας, ο έρωτας και ο θάνατος, η Ύβρις και η Δίκη, ή, για να το πούμε φιλοσοφικά, το Μηδέν και το Είναι, τα δύο αναγκαία ημίση που μας προσφέρουν το όλο, τόσο μέσα στη φύση όσο και στη ζωή μας.
Η ζωή μας, όπως μας δόθηκε από τη φύση και όπως την τροποποιεί συνεχώς το ευγενικό εργαλείο του νου μας με γνώμονα την προσαρμογή στο περιβάλλον, είναι να ζούμε ταυτόχρονα την πάλη ανάμεσα στην Κόλαση και τον Παράδεισο, ανάμεσα στην απελπισία και την ευφροσύνη. Να ζούμε στην καθημερινότητά μας την παλίντροπον αρμονία της φύσης που περιέγραψε ο Ηράκλειτος. Ο φυσικός μας χώρος διαμονής είναι το καθαρτήριο του Δάντη.
Η σύγχρονη επιστήμη, με τη γλώσσα της κβαντομηχανικής, χαρακτηρίζει αυτή τη δύσκολη κατάσταση του ανθρώπου ως δαιμονική ή σχιζοφρενική, που προκύπτει από την αρχή της απροσδιοριστίας. Ο Ορέστης του Αισχύλου είναι το αρχέτυπο αυτής της φυσικής σχιζοφρένειας και γι’ αυτό αποτελεί το πιο τραγικό πρόσωπο της αττικής τραγωδίας.
Παράλληλα, ενώ είμαστε προορισμένοι από τη φύση να ζούμε αυτή την αντινομία ανάμεσα στην ηδονή και την αλγηδόνα (σ.σ. αλγηδόνα: πόνος σωματικός ή ψυχικός), να βιώνουμε το δακρυόεν γελάν (σ.σ. γελοκλαίω, δακρυογελώ) όπως αναφέρει ο Όμηρος, η φυσική μας ορμή μας οδηγεί να αναζητούμε μονόπλευρα τη χαρά και να αποφεύγουμε τη λύπη. Όπως αναφέρει ο Δημόκριτος: Ο άνθρωπος φυσικώς και αδιδάκτως φεύγει την αλγηδόνα και διώκει την ηδονή.
Αυτή η τάση, που είναι οντολογικά λανθασμένη και αντιφατική, σήμερα ονομάζεται ευδαιμονισμός και δυστυχώς αποτελεί το ιδεώδες της ζωής και της παιδείας. Εδώ εντοπίζω την αιτία της παρακμής του σύγχρονου πολιτισμού. Ο άνθρωπος έχει γίνει σήμερα μισός και μισερός. Έχει γίνει μονοσήμαντος, ανισοσκελής και ανισόρροπος, χάνοντας την ισορροπία του.
Και όλα αυτά συμβαίνουν επειδή απώλεσε την τραγική αίσθηση. Το να λέει δηλαδή ναι και στην καταστροφή. Έχει σκοτώσει τον Διόνυσο και τον μεγάλο Πάνα. Έχει σκοτώσει το θεό, όπως αλληγορικά είπε ο Νίτσε.
Κηφισιά 12/1/ ’97
*Κείμενο του Δημήτρη Λιαντίνη, απόσπασμα από ανέκδοτο έργο του (πηγή: liantinis.gr).
Ο Δημήτρης Λιαντίνης, αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ, γεννήθηκε στην Πολοβίτσα Λακωνίας στις 23 Ιουλίου 1942.
Ο Λιαντίνης, που σπούδασε στην Αθήνα και τη Γερμανία, υπήρξε συγγραφέας βιβλίων με φιλοσοφικό και παιδαγωγικό περιεχόμενο.
Απεβίωσε τον Ιούνιο του 1998 στις κορφές του Ταΰγετου.
Πηγή περιεχομένου: in.gr
