Οι εξελίξεις των τελευταίων ημερών χαρίζουν χαμόγελα στην άκρα δεξιά στη Δύση. Μετά την πρόσφατη επιτυχία της Εναλλακτικής για τη Γερμανία στη Σαξονία-Άνχαλ, στη Βραζιλία ο πρώτος γύρος των προεδρικών εκλογών έφερε τον Φλάβιο Μπολσονάρου στην πρώτη θέση, ενώ η ανακοίνωση πρόωρων εκλογών στην Ισπανία βρίσκει τον Σαντιάγο Αμπασκάλ, ηγέτη του σκληροπυρηνικού Vox, εντυπωσιακά ανεβασμένο στις δημοσκοπήσεις. Κοινό στοιχείο, όμως, είναι ότι η άκρα δεξιά επιχειρεί να ενισχύσει την απήχησή της σε ένα παραδοσιακά δύσκολο ακροατήριο: τις γυναίκες.
Στις 4 Οκτωβρίου, ο ακροδεξιός γερουσιαστής και γιος του πρώην προέδρου Ζαΐρ Μπολσονάρου κατέλαβε την πρώτη θέση στον πρώτο γύρο των εκλογών με το Φιλελεύθερο Κόμμα (PL). Πλέον θα μονομαχήσει με τον δεύτερο Λούλα ντα Σίλβα στις 25 Οκτωβρίου 2026.
Ένα άλλο πρόσωπο-κλειδί που κέρδισε την πρώτη εκλογική μάχη και μπαίνει στη Γερουσία είναι η σύζυγος του Μπολσονάρου και θετή μητέρα του Φλάβιο, Μισέλ Μπολσονάρου, η οποία πήρε έδρα και θα μπορούσε τελικά να ανταγωνιστεί τον Φλάβιο για την κληρονομιά του Μπολσονάρου.
Δημοσκοπήσεις έδειχναν ότι περισσότερες γυναίκες στη Βραζιλία προτιμούν τον Λούλα από τον Φλάβιο. Η Μισέλ, ωστόσο, έχει εξελιχθεί σε βασικό όπλο του μπολσοναρισμού στην προσπάθειά του να περιορίσει αυτό το χάσμα, οικοδομώντας τα τελευταία χρόνια ένα ισχυρό δίκτυο συντηρητικών γυναικών.
Η επιρροή της Μισέλ Μπολσονάρου θα μπορούσε να αποτελέσει παράδειγμα για το πώς ακροδεξιές δυνάμεις προσελκύουν γυναίκες σε ολόκληρο τον κόσμο, αναφέρει η Βραζιλιάνα Μπεατρίς Ντέλα Κόστα, ειδικός, συνιδρύτρια και συνδιευθύντρια του CLARICE, ενός φορέα που ασχολείται με την ανάλυση και τη στρατηγική γύρω από τις γυναίκες και την εξουσία.
Όλα ξεκίνησαν μετά την ήττα του Ζαΐρ στις εκλογές του 2022, όταν το Φιλελεύθερο Κόμμα (PL) ανέθεσε στη Μισέλ την ηγεσία της γυναικείας οργάνωσής του, PL Mulher. Εκείνη ταξίδεψε σε ολόκληρη τη Βραζιλία, στρατολογώντας νέα μέλη και ενθαρρύνοντας συντηρητικές γυναίκες να ασχοληθούν με την πολιτική. Οι υποστηρικτές του Μπολσονάρου την παρουσίαζαν ως πρότυπο: αφοσιωμένη στον σύζυγό της, καθοδηγούμενη από τον Θεό και, σύμφωνα με τα δικά της λόγια, θηλυκή, όχι φεμινίστρια.
Η εκστρατεία της Μισέλ ξεπέρασε κατά πολύ αντίστοιχες προσπάθειες της αριστεράς. Σύμφωνα με την PL Mulher, περισσότερες από 72.000 γυναίκες εντάχθηκαν στην οργάνωση κατά τη διάρκεια της θητείας της, η οποία ολοκληρώθηκε τον Ιούνιο. Μόνο μεταξύ Μαρτίου 2023 και Ιουλίου 2024, το PL απέκτησε 51.263 νέα γυναικεία μέλη, περισσότερα από τα διπλάσια σε σχέση με εκείνα που προστέθηκαν στο Εργατικό Κόμμα του Λούλα κατά την ίδια περίοδο. Στις δημοτικές εκλογές του 2024 εξελέγησαν 995 γυναίκες που υποστηρίχθηκαν από την PL Mulher.
Δεν είναι φεμινίστριες
Αυτό που κρατούσε ενωμένο το δίκτυο πολιτικά ενεργών γυναικών γύρω από τη Μισέλ, σύμφωνα με τη Ντέλα Κόστα, ήταν ότι οι γυναίκες μπορούσαν να εισέλθουν στη δημόσια ζωή χωρίς να εγκαταλείψουν την ταυτότητά τους ως συζύγων, μητέρων και χριστιανών. Δεν χρειαζόταν να παρουσιάζουν τους άνδρες ως εχθρούς ούτε να ασπαστούν τον φεμινισμό για να αποκτήσουν δημόσιο βήμα.
Η Μισέλ έχει αποκτήσει μεγάλο αριθμό υποστηριχτριών παρουσιάζοντας την πολιτική συμμετοχή και τη φιλοδοξία με όρους προσιτούς στις συντηρητικές γυναίκες. Δεδομένου ότι στη Βραζιλία οι γυναίκες στηρίζουν οικονομικά το 52% των νοικοκυριών, οι προτεραιότητές τους προκύπτουν από καθημερινές ανησυχίες σχετικά με την υγειονομική περίθαλψη, τη δημόσια ασφάλεια, τις μεταφορές και τα προγράμματα εισοδηματικής στήριξης. Για εκατομμύρια γυναίκες που επωμίζονται τόσο τις οικονομικές όσο και τις οικιακές ευθύνες, δεν υπάρχει κάποιο παραδοσιακό νοικοκυριό στο οποίο να μπορούν να επιστρέψουν.
Έρευνα του 2022 (Feminism in Dispute) διαπίστωσε ότι πολλές συντηρητικές γυναίκες στη Βραζιλία απέρριπταν τον χαρακτηρισμό φεμινίστρια, ενώ ταυτόχρονα υποστήριζαν πολιτικές που συνδέονται εδώ και χρόνια με τον φεμινισμό, μεταξύ των οποίων η ίση αμοιβή, η προστασία από την έμφυλη βία και η μεγαλύτερη πολιτική συμμετοχή των γυναικών. Η άμβλωση παρέμενε η σαφέστερη διαχωριστική γραμμή, αν και οι διαφοροποιήσεις εξηγούνταν περισσότερο από την ηλικία παρά από την ιδεολογία.
Υποταγή στους άνδρες
Ωστόσο, η γλώσσα περί φροντίδας και αδελφοσύνης που χρησιμοποιούν η Μισέλ και οι σύμμαχοί της δεν θα πρέπει να συγχέεται με μια ατζέντα για τα δικαιώματα των γυναικών, σημειώνει η Βραζιλιάνα ειδικός. Εδώ και χρόνια επιτίθεται φραστικά σε φεμινίστριες ακτιβίστριες και αριστερούς νομοθέτες, ιδίως σε αντιπαραθέσεις γύρω από τα αναπαραγωγικά δικαιώματα και τους ρόλους των φύλων.
Η Μισέλ αντιτίθεται στις αμβλώσεις και στη σεξουαλική ελευθερία, ενώ υπερασπίζεται την παραδοσιακή οικογένεια και μια πατριαρχική ιεραρχία που τοποθετεί την εξουσία των γυναικών κάτω από εκείνη των συζύγων τους. Το δημόσιο έργο της όσον αφορά την ενδοοικογενειακή βία είναι περιορισμένο. Η Ντέλα Κόστα δεν εντόπισε ούτε μία φορά στις δημόσιες δηλώσεις της Μισέλ τον Νόμο Μαρία ντα Πένια, που θεσπίστηκε το 2006 για να περιορίσει την έμφυλη βία κατά των γυναικών που ανθεί στη Βραζιλία.
Ο συνδυασμός γυναικείας ηγεσίας και αντιφεμινιστικής πολιτικής που εκπροσωπεί η Μισέλ αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης περιφερειακής μετατόπισης. Μια δεκαετία φεμινιστικής κινητοποίησης σε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική έφερε τη βία κατά των γυναικών, τα αναπαραγωγικά δικαιώματα και την πολιτική εκπροσώπηση στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου. Όμως η άκρα δεξιά απέκτησε δύναμη και αντέδρασε σε πολλά από αυτά τα κεκτημένα, λέει η Ντέλα Κόστα.
Ισπανία: φεμινοεθνικισμός
Αν στη Βραζιλία η Μισέλ προσφέρει στις συντηρητικές γυναίκες ένα πρότυπο πολιτικής συμμετοχής χωρίς φεμινισμό, το Vox επιχειρεί να εντάξει ένα κατεξοχήν γυναικείο αίτημα, την ασφάλεια, στην αντιμεταναστευτική του ατζέντα.
Η στρατηγική ανταποκρίνεται σε αυτό που η Ιταλίδα κοινωνιολόγος Σάρα Φάρις ονόμασε φεμινοεθνικισμό (femonationalism): έναν λόγο που επιχειρεί να προσελκύσει το γυναικείο εκλογικό σώμα παρουσιάζοντας τις ντόπιες γυναίκες ως απειλούμενες από τους μετανάστες, κυρίως τους μουσουλμάνους.
Ο φεμινοεθνικισμός είναι ένας τριγωνισμός, μια τεχνική μέσω της οποίας ένα κόμμα προσεγγίζει μια ανησυχία των αντιπάλων του -στην προκειμένη περίπτωση τα δικαιώματα των γυναικών- αλλά μέσα από το δικό του πλαίσιο, στην προκειμένη περίπτωση την ξενοφοβία, εξήγησε στην El Pais ο πολιτικός επιστήμονας Χοσέ Μιγκέλ Ρόχο, ο οποίος ερευνά την άκρα δεξιά και την κοινή γνώμη.
Παίρνουν το φεμινιστικό σύνθημα μόνη και μεθυσμένη θέλω να γυρίζω σπίτι και το αντιστρέφουν, στρέφοντάς το εναντίον του μετανάστη, συμπλήρωσε η Κάρμεν Λουμπιέρες, από το Εθνικό Πανεπιστήμιο Εξ Αποστάσεως της Ισπανίας (UNED), συνοψίζοντας τη στρατηγική.
Πρόσφατη έρευνα της 40dB έδειξε πως μόλις το 28,9% των γυναικών έχει θετική άποψη για τη μετανάστευση, ποσοστό κατά 8,6 μονάδες χαμηλότερο από εκείνο των ανδρών.
Ενδεικτικά, στην έρευνα, οι άνδρες εμφανίζουν περισσότερη συμπόνια και αλληλεγγύη, ενώ μεταξύ των γυναικών εμφανίζεται συχνότερα ο φόβος και η ανασφάλεια. Οι γυναίκες τάσσονται περισσότερο υπέρ της επιτάχυνσης των επιστροφών μεταναστών και λιγότερο υπέρ της αύξησης των πόρων για το άσυλο.
Πατριαρχικά οχυρά που θα αλωθούν;
Όπως σημειώνει η El Pais, η τάση των γυναικών προς αρνητικότερες αντιλήψεις και σκληρότερες θέσεις ωφελεί το ακροδεξιό Vox.
Παρότι οι άνδρες εξακολουθούν σε μεγαλύτερο βαθμό από τις γυναίκες να θεωρούν τον Αμπασκάλ τη λύση για τη μετανάστευση, η ταχύτητα με την οποία ενισχύεται αυτή η πεποίθηση μεταξύ των γυναικών είναι πολύ μεγαλύτερη, αναφέρει η El Pais.
Μόλις πριν από δύο χρόνια, το 22,6% των ανδρών θεωρούσε το Vox το πλέον κατάλληλο κόμμα για τη διαχείριση της μετανάστευσης, σχεδόν δέκα μονάδες περισσότερο από τις γυναίκες. Τώρα το ποσοστό των ανδρών είναι 28,8% και των γυναικών εκτοξεύτηκε στο 25,4%.
Ενώ τον Σεπτέμβριο του 2024, για τις γυναίκες, το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ισπανίας (PSOE) ήταν το προτιμώμενο κόμμα για τη διαχείριση της μετανάστευσης, σήμερα είναι το Vox.
Οι απόψεις των γυναικών δείχνουν ήδη τις επιπτώσεις της συνεχούς ρητορικής που συνδέει τη μετανάστευση με τον κίνδυνο για την ελευθερία και την ασφάλειά τους, λέει ο Χοσέ Μιγκέλ Ρόχο και προσθέτει ότι πέρα από αυτές τις πρώτες προόδους του Vox, η ευρωπαϊκή εμπειρία -κυρίως η γαλλική- δείχνει πως ο φεμινοεθνικισμός προσφέρει στο κόμμα μια οδό για μελλοντική ανάπτυξη.
Το Vox είναι ένα πατριαρχικό οχυρό μεταξύ των κομμάτων της άκρας δεξιάς στις μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες. Εάν αποκτήσει περισσότερο γυναικείο χαρακτήρα, όπως στη Γαλλία, την Ιταλία ή τη Γερμανία, όπου η άκρα δεξιά έχει γυναίκες ηγέτιδες, μπορεί να κάνει άλμα, σημειώνει ο Ρόχο.
Η Λουμπιέρες θεωρεί ότι οι αριθμοί δείχνουν ξεκάθαρα πως ο φεμινοεθνικισμός αρχίζει να βρίσκει απήχηση. Παρότι εξακολουθεί να υπάρχει μια δυαδικότητα στις γυναίκες, οι οποίες είναι περισσότερο δεκτικές στα μηνύματα που προσφέρουν προστασία, αλλά και περισσότερο προσανατολισμένες στη φροντίδα των άλλων, η άκρα δεξιά ξέρει να απευθύνεται σε αυτές μέσα από αυτή τη διάκριση ανάμεσα στις δικές μας γυναίκες και στους δικούς τους άνδρες, οι οποίοι παρουσιάζονται ως απειλή για τις ίδιες και τα παιδιά τους, επισημαίνει η καθηγήτρια του UNED.
Συνεχής προπαγάνδα
Η Ισπανίδα καθηγήτρια Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου των Βαλεαρίδων Νήσων Λάουρα Καμάργο διαπιστώνει ότι η επίμονη σύνδεση του Ισλάμ με τη σεξουαλική βία από το Vox αρχίζει να αποδίδει καρπούς, ιδίως καθώς η Θέουτα λειτουργεί ως πυροδότης των φόβων που καλλιεργεί η άκρα δεξιά. Βρισκόμαστε σε μια αλλαγή φάσης. Βλέπουμε μια εικόνα που σιγά σιγά μεταβάλλεται, δηλώνει αναφερόμενη στις αντιλήψεις των γυναικών για τη μετανάστευση.
Η ίδια εντοπίζει σε αυτή τη μεταβολή την επίδραση μιας συνεχούς προπαγανδιστικής δουλειάς του Vox, η οποία περιλαμβάνει την επένδυση μεγάλων χρηματικών ποσών σε πρωτοβουλίες με στόχο την κατάκτηση της προσοχής των μέσων ενημέρωσης και του ψηφιακού κοινού και την πρόκληση σκανδάλου.
Η Καμάργο αναφέρει ορισμένες από αυτές τις πρωτοβουλίες, οι οποίες, κατά την άποψή της, τελικά βρήκαν απήχηση: από την εκστρατεία κατά της μπούρκας και του νικάμπ έως τις αφίσες με κορίτσια που παρουσιάζονται να βρίσκονται σε κίνδυνο· από τη συνεργασία με την influencer Άντζι Κορίν —με ένα μήνυμα που συνδέει τη μετανάστευση με την ανασφάλεια και φτάνει σε ένα νεαρό γυναικείο κοινό— έως την εκστρατεία Ασφαλείς γειτονιές.
Έτσι, σε Ισπανία και Βραζιλία έχουμε διαφορετικό μήνυμα, αλλά ίδιο εκλογικό ζητούμενο: να περιοριστεί το χάσμα της άκρας δεξιάς με τις γυναίκες.
*Στην κύρια φωτογραφία: Η Μισέλ Μπολσονάρου και πίσω φόντος μια αφίσα του Vox στην Ισπανία που στοχοποιεί τη μουσουλμανική μπούρκα σε αντιπαραβολή με μια προοδευτική Ευρωπαία.
