Ο ρωσικός υβριδικός πόλεμος κατά της Ευρώπης δεν ξεκίνησε με την πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία τα τελευταία χρόνια. Οι υπηρεσίες πληροφοριών του Κρεμλίνου διεξάγουν εχθρικές επιχειρήσεις σε ολόκληρη την ήπειρο από τότε που ο Βλαντίμιρ Πούτιν ανέλαβε την εξουσία.
Για μεγάλο διάστημα, η Ευρώπη δεν μπόρεσε να αντιδράσει όπως έπρεπε. Υπήρχε η ανησυχία ότι μια πιο σκληρή στάση θα προκαλούσε τη Μόσχα, όμως συνέβη το αντίθετο. Το Κρεμλίνο διαβάζει τον δισταγμό και τον φόβο κλιμάκωσης ως αδυναμία, γεγονός που το ωθεί σε ακόμη πιο επιθετικές ενέργειες. Κάθε αδύναμη απάντηση τού δείχνει ότι μπορεί να δοκιμάζει το επόμενο όριο, να προκαλεί μεγαλύτερη αναστάτωση και χάος στις κοινωνίες μας χωρίς συνέπειες ικανές να αλλάξουν τη συμπεριφορά του. Ο Πούτιν προχωρά όσο του επιτρέπεται. Ο φόβος κλιμάκωσης δεν απέτρεψε την κλιμάκωση· την ενίσχυσε.
Η Ευρώπη βρίσκεται στο επίκεντρο του ρωσικού υβριδικού πολέμου, ο οποίος γίνεται ολοένα και λιγότερο «υβριδικός». Συνδυάζει στρατιωτικά και μη στρατιωτικά μέσα, τα οποία συχνά σχεδιάζονται ώστε να μένουν κάτω από το όριο μιας ανοιχτής ένοπλης σύγκρουσης, όπως κυβερνοεπιθέσεις, παραπληροφόρηση, οικονομικός εξαναγκασμός, σαμποτάζ και εργαλειοποίηση της μετανάστευσης. Η γραμμή ανάμεσα στον υβριδικό και τον συμβατικό πόλεμο έχει θολώσει. Καθημερινά ακούμε για πράξεις σαμποτάζ και απόπειρες σαμποτάζ σε υποδομές, αλλά και για drones που παραβιάζουν τον εναέριο χώρο μας και φέρουν ακόμη και εκρηκτικά, όπως στη Λειψία. Σε εκλογικές περιόδους, οι ρωσικές κυβερνοεπιθέσεις και οι εκστρατείες παραπληροφόρησης εντείνονται. Οι παρεμβολές και η αλλοίωση σημάτων GPS είναι πλέον καθημερινό φαινόμενο στις ανατολικές συνοριακές περιοχές της Ευρώπης.
Η Ρωσία παραμένει η βασική απειλή για τη δημοκρατική ακεραιότητα της Ευρώπης. Η χειραγώγηση της πληροφόρησης και η υβριδική παρέμβαση είναι τα βασικά εργαλεία με τα οποία μας στοχεύει. Με την ανάπτυξη εκατοντάδων χιλιάδων πλαστών λογαριασμών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ιδιαίτερα γύρω από τις εκλογές, επιδιώκει να επηρεάσει την κοινή γνώμη, να εμφανίσει τη Ρωσία ως ισχυρή και ανίκητη και να ενισχύσει αφηγήματα και υποψηφίους που ευνοούν το Κρεμλίνο.
Η Ελλάδα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς τέτοιες επιχειρήσεις μπορούν να αξιοποιήσουν υπαρκτές κοινωνικές εντάσεις. Η τραγωδία των Τεμπών, που κόστισε τη ζωή σε 57 ανθρώπους, έχει γίνει βαθιά κοινωνική και πολιτική πληγή και, όπως και άλλα ζητήματα που προκαλούν έντονα συναισθήματα, προσφέρεται για οργανωμένη παραπληροφόρηση. Υλικό από τις μαζικές διαδηλώσεις για τα Τέμπη έχει ανακυκλωθεί επανειλημμένα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με ψευδείς λεζάντες, παρουσιάζοντας παλαιότερες διαδηλώσεις ως δήθεν πρόσφατες κινητοποιήσεις για άλλα ζητήματα. Τον Σεπτέμβριο του 2026, για παράδειγμα, ρωσόφωνοι λογαριασμοί διέδωσαν βίντεο από τις διαδηλώσεις της 28ης Φεβρουαρίου 2025, εμφανίζοντάς τα ψευδώς ως πρόσφατες κινητοποιήσεις κατά της ΕΕ και του ΝΑΤΟ.
Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα ενόψει των ελληνικών εθνικών εκλογών, που έχουν προγραμματιστεί για την άνοιξη του 2027. Η τεχνητή ενίσχυση διχαστικών αφηγημάτων, η χρήση δικτύων από ψεύτικους λογαριασμούς και η δημιουργία ή ανακύκλωση παραποιημένου οπτικοακουστικού υλικού μπορούν να αξιοποιήσουν υπαρκτές κοινωνικές αντιπαραθέσεις, να πλήξουν την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και να επηρεάσουν το εκλογικό περιβάλλον. Η ίδια η ελληνική κυβέρνηση έχει προειδοποιήσει ότι η τεχνητή νοημοσύνη και τα ψεύτικα βίντεο και ηχητικά μπορούν να διαμορφώσουν ένα πρωτόγνωρο ψηφιακό περιβάλλον για τις επόμενες εκλογές.
Δεν μιλάμε μόνο για το περιεχόμενο των αναρτήσεων, αλλά και για το δίκτυο των «τρολ» που μπορεί να το ενισχύει τεχνητά: εκατοντάδες ή χιλιάδες λογαριασμοί μπορούν να αναπαράγουν ταυτόχρονα το ίδιο αφήγημα, να δημιουργούν την ψευδαίσθηση μαζικής υποστήριξης και να μετατρέπουν μια πραγματική κοινωνική διαφωνία σε ακόμη βαθύτερη πόλωση. Η Ευρώπη πρέπει να ξεχωρίζει την αυθεντική πολιτική έκφραση από την οργανωμένη ξένη χειραγώγηση, χωρίς να περιορίζει τη νόμιμη πολιτική διαφωνία. Οι επερχόμενες εκλογές στην Ελλάδα θα είναι, επομένως, σημαντική δοκιμασία για την ανθεκτικότητα της δημοκρατίας απέναντι σε τέτοιες πρακτικές.
Η Ρωσία δεν δρα μόνη της: έχει εταίρους σε αυταρχικά κράτη όπως η Λευκορωσία, η Κίνα, το Ιράν και η Βόρεια Κορέα. Η Λευκορωσία, για παράδειγμα, έχει εργαλειοποιήσει τη μετανάστευση στα σύνορα της ΕΕ, με περισσότερες από 36.000 συντονισμένες απόπειρες διέλευσης να έχουν καταγραφεί το 2024. Στη Βαλτική Θάλασσα, πλοία που συνδέονται με την Κίνα έχουν εμπλακεί σε περιστατικά πρόκλησης ζημιών σε κρίσιμα καλώδια δεδομένων και ηλεκτρικής ενέργειας.
Η Ρωσία, οι σύμμαχοί της και οι εντολοδόχοι της πρέπει να αντιμετωπίζουν πραγματικές συνέπειες και όχι μόνο καταδίκες. Χρειαζόμαστε κοινή εικόνα της απειλής, ισχυρότερα εργαλεία, μεγαλύτερη ετοιμότητα, πραγματική επιχειρησιακή ικανότητα και τη βούληση να τα χρησιμοποιήσουμε. Κάθε παραβίαση της κυριαρχίας κράτους μέλους πρέπει να απαντάται με αποτελεσματικά αντίμετρα.
Τα κράτη μέλη της ΕΕ δεν έχουν ακόμη αναπτύξει συντονισμένη απάντηση στον υβριδικό πόλεμο σε εθνικό, ευρωπαϊκό και, όπου χρειάζεται, σε συνεργασία με το ΝΑΤΟ επίπεδο. Η ανατολική πτέρυγα της Ευρώπης είναι η πρώτη γραμμή άμυνας και χρειάζεται ταχύτερη εφαρμογή του Eastern Flank Watch, μιας πρωτοβουλίας της ΕΕ που στοχεύει στην ενίσχυση της επιτήρησης και της άμυνας κατά μήκος των συνόρων της Ένωσης με τη Ρωσία και τη Λευκορωσία.
Ωστόσο, η ευρωπαϊκή ασφάλεια δεν περιορίζεται στην ανατολική πτέρυγα. Η Ελλάδα έχει επανειλημμένα επισημάνει την ανάγκη μιας πραγματικά ολοκληρωμένης προσέγγισης «360 μοιρών», που να λαμβάνει υπόψη και τις προκλήσεις από τον Νότο. Στη Σύνοδο των Υπουργών Άμυνας της ΕΕ στις Βρυξέλλες στις 28 Σεπτεμβρίου, ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας ζήτησε από την ΕΕ να διαθέσει τους απαραίτητους πόρους για την αντιμετώπιση των προκλήσεων στη νότια πτέρυγα. Αναφέρθηκε ειδικότερα στις κρίσεις στα Στενά του Ορμούζ και στο Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, καθώς και στην ευρύτερη κατάσταση στη Μέση Ανατολή, υπογραμμίζοντας ότι οι προκλήσεις για την ευρωπαϊκή ασφάλεια «δεν προέρχονται μόνο από τον Βορρά, αλλά επίσης και από τον Νότο». Παράλληλα, ανέδειξε τη συμμετοχή της Ελλάδας στις επιχειρήσεις IRINI και ASPIDES ως έμπρακτη συμβολή στην ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Πρέπει επίσης να θεσπιστούν αυστηρότεροι κανόνες για τους Ρώσους υπηκόους που εισέρχονται στην ΕΕ. Το ελάχιστο είναι να απαγορευθεί η είσοδος σε όσους υπηρετούν σε ρωσικές υπηρεσίες ασφαλείας και πληροφοριών, συμπεριλαμβανομένων πρώην μελών που έχουν πολεμήσει στην Ουκρανία.
Η ΕΕ πρέπει να αξιοποιήσει την οικονομική και διπλωματική της ισχύ για να σταματήσει τον de facto ρωσικό στόλο να δρα και να παρακάμπτει τις κυρώσεις. Οι ιδιοκτήτες και οι διαχειριστές αυτών των πλοίων πρέπει να τιμωρούνται. Επιπλέον, οι συνέπειες για την πρόκληση ζημιών σε κρίσιμες υποθαλάσσιες υποδομές πρέπει να αυξηθούν σημαντικά, ώστε να λειτουργούν αποτρεπτικά.
Χρειαζόμαστε καλύτερη ανταλλαγή πληροφοριών, περισσότερους πόρους για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και ισχυρότερη προστασία των κρίσιμων υποδομών μας. Πάνω απ’ όλα, όμως, χρειαζόμαστε κυρώσεις που θα πλήξουν τη ρωσική οικονομία στην καρδιά της. Από την έναρξη της ρωσικής επίθεσης κατά της Ουκρανίας, η Ομάδα του ΕΛΚ ζητούσε αποφασιστικές κυρώσεις, όμως η σταδιακή προσέγγιση του Συμβουλίου ήταν αργή και έδωσε χρόνο στη ρωσική οικονομία να προσαρμοστεί. Η προπαγάνδα του Κρεμλίνου υποστηρίζει ότι οι κυρώσεις δεν λειτουργούν. Αυτό είναι ψευδές. Οι κυρώσεις λειτουργούν, αλλά απαιτούν αυστηρότερη εφαρμογή και πιο τολμηρά μέτρα. Τον Ιούλιο, η ΕΕ υιοθέτησε το 21ο πακέτο κυρώσεων κατά της Ρωσίας.
Πρόκειται για ευπρόσδεκτες αποφάσεις, αλλά πρέπει να γίνουν περισσότερα. Οι προτάσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου περιλαμβάνονται στην έκθεση που ενέκρινε η Ολομέλεια στις 16 Σεπτεμβρίου. Η Ευρώπη μπορεί να είναι ισχυρή, εφόσον το επιθυμεί. Αυτή η αποφασιστικότητα, όμως, δοκιμάζεται από έναν τεράστιο και ψευδόμενο μηχανισμό ρωσικής προπαγάνδας.
Οι Ευρωπαίοι ηγέτες πρέπει να πάψουν να φοβούνται τα μέτρα που απαιτούνται για την υπεράσπιση της ασφάλειάς μας. Σήμερα, η Ουκρανία αποτελεί παράδειγμα της βούλησης για άμυνα και νίκη. Το ίδιο ισχύει για τη Μολδαβία και την Αρμενία, οι οποίες έχουν αντιμετωπίσει μαζικές υβριδικές επιθέσεις με τη χρήση κάθε εργαλείου που διαθέτει η Μόσχα, αλλά οι ηγεσίες και οι λαοί τους παρέμειναν σταθεροί.
Η ευρωπαϊκή άμυνα πρέπει να αντιμετωπίζει το σύνολο των απειλών, από τον Βορρά έως τον Νότο.
* Ο Μανώλης Κεφαλογιάννης είναι ευρωβουλευτής της ΚΟ του ΕΛΚ, πρόεδρος της Αντιπροσωπείας στη Μικτή Κοινοβουλευτική Επιτροπή ΕΕ-Τουρκίας και μέλος της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων.
* Η Ράσα Γιουκνιεβιτσιένε είναι ευρωβουλευτής της Κ.Ο. του ΕΛΚ (Λιθουανία), μέλος της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων και εισηγήτρια της έκθεσης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τις υβριδικές απειλές.
