Οι στρατηγικές διαφωνίες μεταξύ Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν έρχονται στο προσκήνιο, με το Ισραήλ να λειτουργεί ως νέος παράγοντας σε μια συμμαχία που έως τώρα παρουσιαζόταν αδιατάρακτη. Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν μίλησε για την ενότητα των δύο χωρών, την ώρα που οι πρόσφατες εντάσεις δείχνουν ότι οι σχέσεις Άγκυρας και Μπακού περνούν δοκιμασία.
«Αυτή η ενότητα των καρδιών, την οποία περιγράφουμε με το σύνθημα “Ένα έθνος, δύο κράτη”, είναι ένας αιώνιος πυρσός που αντλεί δύναμη από το κοινό μας παρελθόν και φωτίζει το μέλλον μας», δήλωσε ο Τούρκος πρόεδρος για τις σχέσεις με το Αζερμπαϊτζάν.
«Είναι δύο αδελφές χώρες με ισχυρούς δεσμούς, τους οποίους θα ενισχύσουν με πιθανά νέα μέτρα», είπε στους δημοσιογράφους στην πτήση της επιστροφής από κρίσιμη επίσκεψη συμφιλίωσης την Κυριακή, μετά από εβδομάδες εντάσεων ανάμεσα στους δύο συμμάχους.
Όσοι αναζητούν διχασμό ανάμεσα στις δύο χώρες «ματαιοπονούν», υπογράμμισε.
Ο εδώ και 23 συναπτά έτη πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίγιεφ, κινήθηκε δημόσια στο ίδιο κλίμα.
Η συμμαχία είναι «σημαντικός παράγοντας σε μια τεράστια γεωγραφική περιοχή» και «μαζί, το Αζερμπαϊτζάν και η Τουρκία είναι ακόμη πιο ισχυρά», ανέφερε στην κοινή συνέντευξη Τύπου.
«Είμαι βέβαιος ότι αυτή η ενότητα θα διαρκέσει για πάντα».
Η Ημέρα της Νίκης στο Αζερμπαϊτζάν για τον δεύτερο πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ, το 2020, έδωσε στον Τούρκο πρόεδρο την αφορμή να διαχειριστεί, επικοινωνιακά και όχι μόνο, μια πρόσφατα κλιμακούμενη ένταση στις διακρατικές σχέσεις.
Συναντήθηκε με τον Αλίγιεφ στη Σούσα, την πόλη που πέρασε στον έλεγχο των Αζέρων στον πόλεμο των 44 ημερών με την Αρμενία.
Έναν χρόνο αργότερα, το 2021, η Σούσα έγινε ο τόπος υπογραφής της συμμαχικής «Διακήρυξης της Σούσα» ανάμεσα σε Άγκυρα και Μπακού.
Η συμφωνία προβλέπει αμοιβαία συνδρομή σε περίπτωση απειλής ή επίθεσης από τρίτο κράτος και θεσμοθετεί στενή συνεργασία στον αμυντικό σχεδιασμό.
Η επιστροφή των Ερντογάν και Αλίγιεφ στο ίδιο σημείο λειτούργησε συμβολικά ως επιβεβαίωση της «ακλόνητης», κατά τον Τούρκο πρόεδρο, συμμαχίας.
Στην πράξη, όμως, αυτό φάνηκε λιγότερο δεδομένο στον πόλεμο αστραπή του 2023, όταν το Αζερμπαϊτζάν πήρε τον πλήρη έλεγχο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ.
Όπως και το 2020, το Μπακού είχε σημαντική τουρκική, αλλά και ισραηλινή υποστήριξη, μεταξύ άλλων με μη επανδρωμένα αεροσκάφη.
Σήμερα, το «ακλόνητη» δεν είναι δεδομένο.
Οι πρόεδροι της Τουρκίας και του Αζερμπαϊτζάν, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και Ιλχάμ Αλίγιεφ, ποζάρουν με φόντο το Κάστρο της Σούσα, στις 8 Νοεμβρίου (Turkish Presidential Press Office/Handout via REUTERS).
«Ρωγμές» στον άξονα Αζερμπαϊτζάν–Τουρκίας
Από ζητήματα εσωτερικής έως περιφερειακής πολιτικής, τις τελευταίες εβδομάδες έχουν προκύψει εντάσεις ανάμεσα στην Άγκυρα και το Μπακού.
Πιο πρόσφατη αιτία και αφορμή ήταν η απόφαση της αζερικής κυβέρνησης τον Σεπτέμβριο να απαγορεύσει την ενδυμασία στα σχολεία που θεωρείται ασύμβατη με τον κοσμικό χαρακτήρα της εκπαίδευσης και του κράτους.
Για το Μπακού και την πολιτική δυναστεία των Αλίγιεφ, το ζήτημα θεωρείται κομβικό για την εθνική ταυτότητα και την πολιτική σταθερότητα στην πρώην σοβιετική και σιιτικής πλειοψηφίας δημοκρατία του Καυκάσου, εν μέσω αυξημένων ανησυχιών για τη θρησκευτική και πολιτική επιρροή από το γειτονικό σιιτικό Ιράν, αλλά και από τον ισλαμικό συντηρητισμό.
Αν και δεν κατονομάζεται, η απαγόρευση αφορά στην πράξη την ισλαμική μαντίλα.
Η εξέλιξη προκάλεσε δυσαρέσκεια στη συντριπτικά σουνιτική Τουρκία, όπου η ισλαμοσυντηρητική κυβέρνηση Ερντογάν είχε άρει προ ετών μια παρόμοια απαγόρευση.
Η εφαρμογή των μέτρων στο Αζερμπαϊτζάν συνοδεύτηκε από ένταση, απομακρύνσεις μαθητών και εκπαιδευτικών που δεν είχαν συμμορφωθεί, σπάνιες μη εγκεκριμένες διαδηλώσεις και συλλήψεις.
Ο Οκτάι Σαράλ, επικεφαλής σύμβουλος του Ερντογάν, και η Λεϊλά Σαχίν Ούστα, αναπληρώτρια επικεφαλής της Κοινοβουλευτικής Ομάδας του κυβερνώντος ΑΚΡ, εξέφρασαν την αγανάκτησή τους μέσω X.
Το κυβερνών κόμμα Νέο Αζερμπαϊτζάν καταδίκασε τις δηλώσεις ως «ανάμειξη στις εσωτερικές υποθέσεις».
Εν μέσω διπλωματικής κρίσης, το Μπακού κήρυξε ανεπιθύμητα πρόσωπα 31 Τούρκους πολίτες, κατηγορώντας τους για ρητορική μίσους, θρησκευτικό ριζοσπαστισμό και υπονόμευση της εθνικής ασφάλειας με αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα.
Οι δύο πρόεδροι απέφυγαν επιμελώς μια άμεση δημόσια αντιπαράθεση.
Ωστόσο, οι εντάσεις έφεραν μια σπάνια ρωγμή σε μια συμμαχία στο κέντρο μιας γεωπολιτικά κατακερματισμένης περιοχής.
Παρά την προσωπική πρόσκληση του Ερντογάν, ο Αλίγιεφ δεν έδωσε το «παρών» στη σύνοδο κορυφής των τουρκογενών κρατών στην Άγκυρα, στα τέλη Οκτωβρίου.
Ήταν ένα σαφές μήνυμα του Μπακού.
Ο Τούρκος πρόεδρος Ερντογάν με τους ηγέτες των χωρών μελών του Οργανισμού Τουρκογενών Κρατών και συζύγους τους, απόντος του Αζέρου προέδρου Αλίγιεφ, παραμονή της συνόδου στην Άγκυρα, στις 29 Οκτωβρίου (Murat Cetinmuhurdar/Turkish Presidential Press Office/Handout via REUTERS)
Ο παράγοντας Ισραήλ
Οι προστριβές ανάμεσα σε Τουρκία και Αζερμπαϊτζάν εντάσσονται ολοένα και περισσότερο σε ένα ευρύτερο πλαίσιο διαφωνιών στην εξωτερική πολιτική.
Η στενή συνεργασία τους βοήθησε στην αναμόρφωση του Νότιου Καυκάσου, ενίσχυσε την περιφερειακή επιρροή της Τουρκίας και δημιούργησε μια στρατηγική ενεργειακή οδό που συνδέει την Κασπία Θάλασσα με την Ευρώπη, όμως πλέον έχουν αναδυθεί σοβαρά προβλήματα στις διμερείς σχέσεις.
Ειδικά τα τελευταία χρόνια, το πλούσιο σε φυσικούς πόρους Αζερμπαϊτζάν, που διεκδικεί ρόλο ανερχόμενης μεσαίας δύναμης, έχει αναπτύξει ισχυρούς στρατιωτικούς και οικονομικούς δεσμούς με το Ισραήλ.
Για το Μπακού, πρόκειται για κυρίαρχη επιλογή που υπηρετεί τα εθνικά συμφέροντα, προσφέροντας ακόμη έναν πολύτιμο εταίρο ασφαλείας σε μια ασταθή περιοχή υπό γεωπολιτική αναδιάταξη.
Για την Άγκυρα, αυτή η σχέση είναι ασυμβίβαστη με τη μουσουλμανική αλληλεγγύη και τα σχέδιά της να γίνει περιφερειακή ηγέτιδα δύναμη, σε έναν κόσμο που ξαναμοιράζεται σε σφαίρες επιρροής.
Η τελευταία κρίση στις διμερείς σχέσεις δείχνει ότι η κοινή εθνοτική και γλωσσική ταυτότητα δεν αρκεί για να διατηρήσει «ακλόνητη» τη συμμαχία.
Τη συγκρατούν τα κοινά στρατηγικά συμφέροντα, ενώ το Αζερμπαϊτζάν διεκδικεί πλέον ρόλο ισότιμου εταίρου στις σχέσεις με την Άγκυρα, σε ένα σκηνικό λεπτών ισορροπιών.
Το Μπακού επωφελείται από την τουρκική αμυντική υποστήριξη και την πρόσβαση σε οδούς εξαγωγών, σημειωτέον και προς το Ισραήλ παρά το τουρκικό εμπάργκο, ενώ η Τουρκία ωφελείται από τους ενεργειακούς πόρους του Αζερμπαϊτζάν και τη γεωστρατηγική θέση του στον Καύκασο.
Καθώς οι εντάσεις ανάμεσα σε Τουρκία και Ισραήλ κλιμακώνονται, ο ρόλος του Μπακού μπορεί να αποδειχθεί σημαντικός.
Ήδη πέρυσι την άνοιξη είχε φιλοξενήσει κρίσιμες τουρκοϊσραηλινές συνομιλίες, με στόχο τη δημιουργία μηχανισμού αποτροπής στρατιωτικής σύγκρουσης στη Συρία.
Φέρεται να συνεχίζει στην ίδια γραμμή, παράλληλα με αντίστοιχη αμερικανική προσπάθεια.
