Η 11η Φεβρουαρίου είναι μια υπενθύμιση ότι η επιστήμη δεν είναι ουδέτερη όταν οι πόρτες της δεν ανοίγουν ισότιμα.
Η Διεθνής Ημέρα Γυναικών και Κοριτσιών στην Επιστήμη γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 11 Φεβρουαρίου, έχοντας καθιερωθεί από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ το 2015 για να ενισχύσει την πλήρη και ίση πρόσβαση γυναικών και κοριτσιών στην επιστήμη και την τεχνολογία.
Και αν αυτό ακούγεται αυτονόητο, δεν είναι. Ακόμη και σήμερα, σύμφωνα με στοιχεία της UNESCO, οι γυναίκες αποτελούν περίπου το 33,3% των ερευνητών παγκοσμίως.
«Δεν με έκριναν για το βιογραφικό μου. Με έκριναν για το αν θα κάνω παιδιά»
Οι αριθμοί είναι χρήσιμοι, αλλά οι ιστορίες —οι πραγματικές— είναι που δείχνουν τι σημαίνει “φράγμα”.
Σε πρόσφατη καταγραφή της UNESCO με μαρτυρίες γυναικών επιστημόνων από τη ΝΑ Ευρώπη, η Θωμαΐς Βλαχογιάννη, περιβαλλοντική χημικός & οικοτοξικολόγος (MIO-ECSDE, Ελλάδα), περιγράφει ότι παρότι είχε διδακτορικό, δυσκολεύτηκε να βρει δουλειά επειδή υπήρχε η υπόθεση πως «σύντομα θα κάνει οικογένεια».
Δεν είναι μια “κακή εμπειρία”. Είναι ένα μοτίβο: η επιστημονική επάρκεια να περνάει σε δεύτερη μοίρα πίσω από την κοινωνική προσδοκία για το γυναικείο σώμα και τον χρόνο του.
Στο ίδιο αφιέρωμα, η Florentina Neatu, χημικός στο National Institute of Materials Physics (Ρουμανία), περιγράφει πώς σε ορισμένα περιβάλλοντα οι “δύσκολες” επιστήμες (Φυσική, Μηχανική, Μαθηματικά) θεωρούνται πιο «ταιριαστές» στους άνδρες.
Αυτό το στερεότυπο δεν μένει στα λόγια: γίνεται επιλογή κατεύθυνσης στο σχολείο, γίνεται αυτολογοκρισία, γίνεται απουσία προτύπων.
Η Chiara Biscarini, μηχανικός υδάτων και (σύμφωνα με την UNESCO) συν-επικεφαλής UNESCO Chair για τη διαχείριση υδατικών πόρων στο Πανεπιστήμιο της Περούτζια, μιλά για το λεγόμενο «Matilda effect»: το φαινόμενο όπου η συμβολή των γυναικών στην επιστήμη υποτιμάται ή αποδίδεται σε άνδρες συναδέλφους/προϊσταμένους.
Αυτό πονάει διπλά: πρώτα γιατί σου παίρνει την αναγνώριση, μετά γιατί “διδάσκει” στις επόμενες ότι δεν αξίζει να διεκδικήσουν.
Και η Erika Kereskényi, γεωλόγος στο UNESCO Bükk Region Global Geopark (Ουγγαρία), μιλά για μια «μη γραμμική» διαδρομή προς την επιστήμη — από καλλιτεχνικό υπόβαθρο στη Γεωλογία — δείχνοντας ότι το STEM δεν είναι μόνο για όσους μεγάλωσαν με “σετ χημείας”.
Μια σύντομη ιστορική αναδρομή: οι γυναίκες ήταν πάντα εδώ — απλώς συχνά τις έσβηναν
Η Ιστορία της επιστήμης γράφτηκε για αιώνες σαν να ήταν αντρική υπόθεση. Κι όμως:
- Από την Υπατία στην Αλεξάνδρεια (μαθηματικός/φιλόσοφος στην ύστερη αρχαιότητα), μέχρι τις γυναίκες που δούλευαν σε παρατηρητήρια και εργαστήρια χωρίς να υπογράφουν.
- Η Μαρία Σκλοντόφσκα-Κιουρί έγινε η πρώτη γυναίκα που τιμήθηκε με Νόμπελ και παραμένει από τις ελάχιστες που έχουν βραβευθεί σε δύο διαφορετικά επιστημονικά πεδία (Φυσική και Χημεία).
- Η Rosalind Franklin συνέβαλε καθοριστικά στην κατανόηση της δομής του DNA — ένα παράδειγμα που συχνά αναφέρεται όταν μιλάμε για το πώς η αναγνώριση μοιράστηκε άνισα.
Δεν χρειάζεται να εξιδανικεύουμε: αρκεί να βλέπουμε καθαρά το μοτίβο. Πολλές γυναίκες έκαναν την εργασία. Λιγότερες πήραν το “credit”.
Γιατί μας αφορά (και) σήμερα: γιατί η επιστήμη που δεν είναι ισότιμη, δεν είναι πλήρης
Ο ΟΗΕ/ΟΗΕ Γενεύης έχει συνοψίσει το πρόβλημα χωρίς περιστροφές. Σε μήνυμα για την Ημέρα (για την 10η επέτειο), ο Γενικός Γραμματέας Αντόνιο Γκουτέρες τόνισε ότι, παρά την πρόοδο, οι γυναίκες εξακολουθούν να αποτελούν περίπου το ένα τρίτο της παγκόσμιας επιστημονικής κοινότητας και αντιμετωπίζουν εμπόδια σε χρηματοδότηση, δημοσιεύσεις και ηγετικούς ρόλους.
Αυτό δεν είναι “θέμα εκπροσώπησης” για να το τσεκάρουμε σε μια αφίσα. Είναι θέμα:
- τι ερωτήματα γίνονται στην έρευνα,
- ποια προβλήματα θεωρούνται σημαντικά,
- ποια δεδομένα συλλέγονται,
- ποιοι σχεδιάζουν τεχνολογίες και για ποιον.
Η ισότητα στην επιστήμη δεν είναι «δώρο» στις γυναίκες. Είναι προϋπόθεση ποιότητας.
Τι λένε οι ίδιες οι επιστήμονες στις νεότερες
Στο ίδιο αφιέρωμα της UNESCO, οι ίδιες γυναίκες επιστήμονες επιμένουν σε κάτι που ακούγεται απλό, αλλά είναι ριζοσπαστικό όταν το εννοείς: κράτα χώρο για τον εαυτό σου.
Η Θωμαΐς Βλαχογιάννη μιλά για την ανάγκη να μην εγκλωβίζεσαι σε μια μοναδική «γραμμική» διαδρομή.
Γιατί πολλές γυναίκες δεν εγκαταλείπουν την επιστήμη επειδή “δεν μπορούν”. Εγκαταλείπουν επειδή το σύστημα τους ζητά να είναι υπεράνθρωπες: άριστες, αθόρυβες, ευγνώμονες, χωρίς απαιτήσεις, χωρίς ζωή.
Και τώρα; Ένα μικρό «σχέδιο επιβίωσης» που είναι και πολιτική
Αν αυτή η μέρα έχει νόημα, είναι για να μην μείνει συμβολική. Μερικά πρακτικά, χειροπιαστά βήματα που αναδεικνύονται σταθερά σε διεθνείς συζητήσεις για το χάσμα φύλου στην έρευνα είναι:
- ορατά πρότυπα (όχι “μία γυναίκα στο πάνελ”, αλλά κανονικότητα),
- mentoring και δίκτυα υποστήριξης,
- διαφανείς διαδικασίες προσλήψεων/αξιολόγησης,
- πολιτικές συμφιλίωσης εργασίας-ζωής που δεν τιμωρούν τη μητρότητα ή τη φροντίδα,
- μηδενική ανοχή σε σεξισμό και παρενόχληση σε εργαστήρια και ακαδημαϊκούς χώρους.
Μια τελευταία γραμμή — για σήμερα
Η 11η Φεβρουαρίου δεν είναι μέρα “να χειροκροτήσουμε τις γυναίκες που τα κατάφεραν”. Είναι μέρα να αναρωτηθούμε πόσες δεν τις αφήσαμε καν να προσπαθήσουν.
Και να το πούμε καθαρά, σαν φεμινιστικό ρεπορτάζ, χωρίς “ναι μεν αλλά”:
η επιστήμη δεν χρειάζεται τις γυναίκες για να φαίνεται πιο «δίκαιη».
Τις χρειάζεται για να είναι αληθινά επιστήμη.
Αν θέλεις, πες μου σε ποια χώρα/πόλη θα δημοσιευτεί (Ελλάδα ή διεθνές κοινό) και σε τι ύφος το θες (πιο προσωπικό/λογοτεχνικό ή πιο “σκληρό” δημοσιογραφικό), για να το προσαρμόσω χωρίς να αλλάξω ούτε κόμμα από τα διασταυρωμένα στοιχεία.
