Το Άγαλμα της Ελευθερίας είναι σήμερα τόσο δεμένο με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ώστε εύκολα ξεχνά κανείς πως γεννήθηκε στη Γαλλία. Κατασκευάστηκε εκεί και προσφέρθηκε στους Αμερικανούς στα τέλη του 19ου αιώνα ως ένα εντυπωσιακό σύμβολο φιλίας ανάμεσα στις δύο χώρες.
Η επίσημη ονομασία του ήταν Η Ελευθερία διαφωτίζει τον κόσμο, ενώ η δημιουργία του συνδέθηκε με την εκατονταετηρίδα της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ το 1776. Αν και έφτασε τελικά στην Αμερική με καθυστέρηση περίπου δέκα ετών, το μήνυμα παρέμενε ισχυρό: πέρα από σύμβολο ελευθερίας, θύμιζε και τη συμβολή της Γαλλίας στον αγώνα των Αμερικανών για ανεξαρτησία από τη Βρετανία.
Σήμερα το άγαλμα συγκαταλέγεται στα πιο αναγνωρίσιμα μνημεία του πλανήτη. Δεν ισχύει όμως το ίδιο για τον άνθρωπο που το δημιούργησε, τον Γάλλο γλύπτη Φρεντερίκ Ογκίστ Μπαρτολντί. Αυτό επιχειρεί να αλλάξει μια μεγάλη έκθεση στο Μουσείο Ορσέ στο Παρίσι, η οποία στρέφει το ενδιαφέρον στη ζωή και το έργο του.
Φρεντερίκ Ογκίστ Μπαρτολντί
Το πολιτικό μήνυμα πίσω από το άγαλμα
Η ιδέα για το γιγαντιαίο δώρο προς τις ΗΠΑ δεν ήταν μόνο μια χειρονομία φιλίας. Είχε και ξεκάθαρη πολιτική διάσταση μέσα στη Γαλλία.
Όπως αναφέρει ο Guardian, η αρχική ιδέα συζητήθηκε το 1865, σε δείπνο στις Βερσαλλίες. Ο φιλελεύθερος πολιτικός Εντουάρ Λαμπουλαί πρότεινε ένα μνημείο που θα τιμούσε την αμερικανική ελευθερία, ελπίζοντας παράλληλα ότι θα έστελνε μήνυμα και στον Ναπολέοντα Γ΄. Τόσο ο ίδιος όσο και ο Μπαρτολντί ήταν αντίθετοι με το αυταρχικό καθεστώς του και θεωρούσαν ότι η Γαλλία χρειαζόταν περισσότερη ελευθερία.
Για τον Μπαρτολντί, η πρόταση ήρθε την κατάλληλη στιγμή. Ο γλύπτης από το Κολμάρ αναζητούσε ένα έργο μνημειακών διαστάσεων. Ήδη από τα 20 του είχε σχεδιάσει έναν τεράστιο φάρο για την είσοδο της Διώρυγας του Σουέζ, με τη μορφή γυναίκας με αιγυπτιακή ενδυμασία που θα κρατούσε πυρσό. Το σχέδιο δεν προχώρησε, καθώς κρίθηκε υπερβολικά ακριβό από την αιγυπτιακή ηγεσία.
Η κατασκευή του αμερικανικού μνημείου μπόρεσε να προχωρήσει μετά την πτώση του Ναπολέοντα Γ΄ το 1870. Χρόνια αργότερα, το 1884, ένα παράξενο θέαμα άρχισε να δεσπόζει πάνω από το 17ο διαμέρισμα του Παρισιού: το τεράστιο άγαλμα υψωνόταν σταδιακά πάνω από τις στέγες καθώς συναρμολογούνταν.
Όταν ολοκληρώθηκε, αποσυναρμολογήθηκε ξανά, μεταφέρθηκε με τρένο στη Ρουέν και από εκεί φορτώθηκε σε πλοίο με προορισμό τη Νέα Υόρκη.
REUTERS/Brendan McDermid
Ο άνθρωπος πίσω από το σύμβολο
Η έκθεση του Μουσείου Ορσέ, που διαρκεί έως τις 31 Ιανουαρίου 2027, συγκεντρώνει περίπου 100 έργα του Μπαρτολντί. Παράλληλα, μια εμπειρία εικονικής πραγματικότητας επιτρέπει στους επισκέπτες να παρακολουθήσουν τη διαδρομή από τη σύλληψη της ιδέας μέχρι την κατασκευή του αγάλματος.
Η χρονική συγκυρία δεν είναι τυχαία: το 2026 συμπληρώνονται 140 χρόνια από τα εγκαίνια του Αγάλματος της Ελευθερίας και 250 χρόνια από την αμερικανική ανεξαρτησία.
Οι επιμελητές της έκθεσης, Φρανσουά Μπλανσετιέρ και Ζιλιέτ Σεβέ, εξηγούν στον Guardian ότι η ελευθερία που είχε στο μυαλό του ο Μπαρτολντί διέφερε από την επαναστατική αντίληψη του όρου. Είναι μια ελευθερία που βασίζεται στον νόμο, όχι στη βία, σημειώνουν, περιγράφοντας το εγχείρημα ως καλλιτεχνικό αλλά ταυτόχρονα πολιτικό, επικοινωνιακό, τεχνικό, διεθνές και διπλωματικό.
Ο Μπαρτολντί και ο Λαμπουλαί ήθελαν το μνημείο να ενισχύσει τους δεσμούς μεταξύ Γαλλίας και ΗΠΑ. Ο δεύτερος δεν πρόλαβε να το δει στημένο στη Νέα Υόρκη. Στα χρόνια που ακολούθησαν, το άγαλμα απέκτησε παγκόσμια ακτινοβολία, ενώ τόσο ο δημιουργός του όσο και η γαλλική καταγωγή του πέρασαν σε δεύτερο πλάνο.
Από τα αγάλματα στη διπλωματία των πάντα
Το Άγαλμα της Ελευθερίας αποτελεί ίσως το διασημότερο παράδειγμα μιας πρακτικής με πολύ βαθύτερες ιστορικές ρίζες: της χρήσης των δώρων ως εργαλείων πολιτικής και διπλωματίας.
Ο Βρετανός διπλωμάτης Πολ Μπρούμελ έχει εξετάσει το φαινόμενο στο βιβλίο του Diplomatic Gifts: A History in Fifty Presents, ακολουθώντας τη διαδρομή τέτοιων προσφορών από τον Δούρειο Ίππο μέχρι τη σύγχρονη εποχή. Όπως έχει επισημάνει, τα διπλωματικά δώρα σήμερα είναι συνήθως διακριτικά, σε αντίθεση με προηγούμενες εποχές, όταν οι ηγεμόνες δεν δίσταζαν να καταφύγουν σε ιδιαίτερα εντυπωσιακές χειρονομίες.
Ένα από τα γνωστότερα σύγχρονα παραδείγματα είναι η περίφημη διπλωματία των πάντα. Μετά την ιστορική επίσκεψη του Ρίτσαρντ Νίξον στο Πεκίνο το 1972, η Κίνα έστειλε στις ΗΠΑ δύο γιγάντια πάντα, τη Λινγκ-Λινγκ και τον Χσινγκ-Χσινγκ. Οι Αμερικανοί απάντησαν στέλνοντας στην Κίνα δύο μοσχοβόδια, τον Μίλτον και τη Ματίλντα.
Η επιτυχία των πάντα ήταν τεράστια. Περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι επισκέφθηκαν τον Εθνικό Ζωολογικό Κήπο Smithsonian στην Ουάσιγκτον μέσα στον πρώτο μήνα από την άφιξή τους, με τα δύο ζώα να συμβάλλουν στη δημιουργία μιας πιο θετικής εικόνας για την Κίνα στην αμερικανική κοινή γνώμη.
Σύμφωνα με τον Guardian, ο Σι Τζινπίνγκ επανέλαβε αυτή την εβδομάδα τη συμβολική κίνηση, στέλνοντας δύο πάντα στον ζωολογικό κήπο της Ατλάντα και χαρακτηρίζοντάς τα απεσταλμένους φιλίας. Ο Ντόναλντ Τραμπ, από την πλευρά του, πρόσφερε στον Κινέζο πρόεδρο ένα γλυπτό φαλακρού αετού, του εθνικού συμβόλου των ΗΠΑ.
Τα πιο παράξενα διπλωματικά δώρα
Στη Βόρεια Κορέα υπάρχει ακόμη και μουσείο αφιερωμένο σε τέτοιες προσφορές. Το International Friendship Exhibition, περίπου 145 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Πιονγκγιάνγκ, διαθέτει 150 αίθουσες με δώρα που είχαν λάβει οι Κιμ Ιλ-σουνγκ και Κιμ Γιονγκ-ιλ.
Ανάμεσά τους βρίσκονται ένας αλιγάτορας που κρατά έναν ξύλινο δίσκο με ποτήρια κοκτέιλ, ένα θωρακισμένο αυτοκίνητο ZIS-110 από τον Ιωσήφ Στάλιν, μια μπάλα μπάσκετ με την υπογραφή του Μάικλ Τζόρνταν, την οποία είχε προσφέρει η Μαντλίν Ολμπράιτ, αλλά και ένα αντίτυπο του άλμπουμ Volta της Björk.
Όπως επισημαίνει το βρετανικό μέσο, η έκθεση έχει και προπαγανδιστική λειτουργία, παρουσιάζοντας στους Βορειοκορεάτες τα δώρα ως απόδειξη της διεθνούς αναγνώρισης των ηγετών τους.
Κάλα πήγε αυτό
Η διπλωματία των δώρων έχει και τις αποτυχίες της. Το 2009, ο τότε Βρετανός πρωθυπουργός Γκόρντον Μπράουν χάρισε στον Μπαράκ Ομπάμα μια περίτεχνη βάση για στιλό από ξύλο βρετανικού πολεμικού πλοίου που είχε συνδεθεί με τον αγώνα κατά του δουλεμπορίου. Ο Ομπάμα τού ανταπέδωσε τη χειρονομία με μια συλλογή DVD των αγαπημένων του ταινιών.
Την ίδια χρονιά σημειώθηκε ένα ακόμη πιο αμήχανο περιστατικό. Η Χίλαρι Κλίντον πρόσφερε στη Ρωσία ένα συμβολικό κουμπί που υποτίθεται ότι έγραφε στα ρωσικά επανεκκίνηση, θέλοντας να σηματοδοτήσει μια νέα εποχή στις σχέσεις των δύο χωρών. Ένα μεταφραστικό λάθος, όμως, είχε ως αποτέλεσμα η λέξη να σημαίνει υπερχρέωση.
Ο πρώην Βρετανός πρεσβευτής στη Γαλλία Πίτερ Ρίκετς λέει στον Guardian ότι τα δώρα μεταξύ υπουργών μπορούν στην πράξη να αποτελέσουν πραγματικό πονοκέφαλο, καθώς αντικείμενα που ξεπερνούν μια μικρή αξία πρέπει να δηλώνονται και συχνά οι πολιτικοί δεν μπορούν απλώς να τα κρατήσουν.
Σε επίπεδο κρατικών επισκέψεων, ωστόσο, ένα προσεκτικά επιλεγμένο δώρο μπορεί να έχει διαφορετική βαρύτητα.
Από μια καμπάνα μέχρι ένα λαμπραντόρ
Ο Ρίκετς ξεχωρίζει δύο παραδείγματα από τη βρετανική βασιλική οικογένεια. Το ένα ήταν η αυθεντική ορειχάλκινη καμπάνα από το υποβρύχιο HMS Trump του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, την οποία ο βασιλιάς Κάρολος πρόσφερε στον Ντόναλντ Τραμπ.
Το άλλο ήταν ένα μαύρο κουτάβι λαμπραντόρ που χάρισε η βασίλισσα Ελισάβετ Β΄ στον Γάλλο πρόεδρο Βαλερί Ζισκάρ ντ Εστέν κατά την κρατική επίσκεψή του το 1976. Σύμφωνα με τον Ρίκετς, ο Γάλλος πρόεδρος αγαπούσε τόσο πολύ τον σκύλο ώστε επέμενε να του μιλά στα αγγλικά σε όλη τη διάρκεια της ζωής του.
Η ίδια η Ελισάβετ είχε δεχθεί κατά καιρούς πολύ πιο ασυνήθιστα δώρα. Το 1972, ο Γάλλος πρόεδρος Ζορζ Πομπιντού τής πρόσφερε μια τεράστια σαμπανιέρα σε σχήμα ακρίδας που μπορούσε να μετατραπεί σε τραπέζι.
Ακόμη πιο παράξενο ήταν το δώρο που έφτασε στον πρίγκιπα Φίλιππο από το Τάνα, ένα απομακρυσμένο νησί του Νότιου Ειρηνικού, όπου μια τοπική κοινότητα τον αντιμετώπιζε ως θεϊκή μορφή. Του έστειλαν ένα παραδοσιακό κάλυμμα πέους από χόρτο, παρόμοιο με εκείνα που φορούσαν οι τοπικοί ηγεμόνες.
Η καμηλοπάρδαλη που έγινε σταρ και η καμήλα που έγινε ταζίν
Τα ζώα έχουν μακρά ιστορία ως διπλωματικά δώρα. Το 1826, ο Μοχάμεντ Άλι, πασάς της Αιγύπτου, χάρισε στον βασιλιά Κάρολο Ι΄ της Γαλλίας μια θηλυκή καμηλοπάρδαλη Μασάι, τη Ζαράφα. Έζησε στο Jardin des Plantes του Παρισιού για 18 χρόνια, μέχρι τον θάνατό της το 1845.
Πολύ πιο άτυχη ήταν μια καμήλα που δόθηκε στον Φρανσουά Ολάντ κατά την επίσκεψή του στο Μάλι το 2013. Το ζώο αφέθηκε σε μια οικογένεια στο Τιμπουκτού για να το φροντίζει, αλλά λίγο αργότερα σφαγιάστηκε και μαγειρεύτηκε σε ταζίν. Οι αρχές του Μάλι υποσχέθηκαν στη συνέχεια να την αντικαταστήσουν με μια μεγαλύτερη και πιο όμορφη καμήλα.
Τα δώρα που εξακολουθούν να ζουν
Υπάρχουν, τέλος, διπλωματικά δώρα που ξεπέρασαν κατά πολύ τη στιγμή κατά την οποία προσφέρθηκαν και έγιναν μέρος της ταυτότητας ολόκληρων πόλεων.
Το 1912, το Τόκιο χάρισε στην Ουάσιγκτον 3.020 κερασιές. Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, η ανθοφορία τους εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικότερα θεάματα της αμερικανικής πρωτεύουσας.
Από το 1947, το Όσλο στέλνει κάθε χρόνο στο Λονδίνο ένα μεγάλο χριστουγεννιάτικο δέντρο ως ευχαριστία για τη φιλοξενία της εξόριστης νορβηγικής κυβέρνησης στη βρετανική πρωτεύουσα κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής της Νορβηγίας.
Παρόμοια παράδοση διατηρεί και η Ολλανδία, η οποία στέλνει κάθε χρόνο 20.000 βολβούς τουλίπας στον Καναδά, ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για τη φιλοξενία της ολλανδικής βασιλικής οικογένειας στην Οτάβα κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Από ένα γιγαντιαίο άγαλμα μέχρι ένα κουτάβι, δύο γλυκά πάντα ή χιλιάδες ανθισμένες κερασιές, τα διπλωματικά δώρα μπορεί να αλλάζουν μορφή ανάλογα με την εποχή. Η λογική τους, όμως, παραμένει σε μεγάλο βαθμό η ίδια: πίσω από ένα αντικείμενο που προσφέρεται ως ένδειξη φιλίας μπορεί να κρύβεται ένα πολύ μεγαλύτερο πολιτικό μήνυμα.
