Στα μέσα της δεκαετίας του 1950, Σοβιετικοί επιστήμονες αναζητούσαν αδέσποτα σκυλιά στους δρόμους της Μόσχας, με στόχο να τα χρησιμοποιήσουν σε ένα από τα πιο φιλόδοξα και αμφιλεγόμενα εγχειρήματα της εποχής: την κατάκτηση του διαστήματος. Η η πρώτη σκυλίτσα, η Λάικα, επρόκειτο να γίνει παγκόσμιο σύμβολο της διαστημικής εξερεύνησης, αλλά και της εκμετάλλευσης των ζώων στο όνομα της επιστημονικής προόδου.
Όπως υπενθυμίζει το BBC, η αποστολή της στις 3 Νοεμβρίου 1957 είχε σχεδιαστεί χωρίς καμία δυνατότητα επιστροφής. Η Λάικα δεν επρόκειτο να επιβιώσει και οι άνθρωποι που την έστειλαν στο διάστημα το γνώριζαν.
Αναμνηστική πλάκα αφιερωμένη στη σκυλίτσα Λάικα, στον χώρο του Campus Rütli, στην περιοχή Νόικελν του Βερολίνου. Η πλάκα αποτελεί μία από τις πρώτες δέκα αστερόσχημες πλάκες που τοποθετήθηκαν στο έδαφος στο πλαίσιο του καλλιτεχνικού έργου «Star Walk» του Γεργκ Λάνγκε
Η εκτόξευση του Sputnik 1, του πρώτου τεχνητού δορυφόρου, στις 4 Οκτωβρίου 1957 είχε φέρει μεγάλη επιτυχία στη Σοβιετική Ένωση. Ο Νικίτα Χρουστσόφ, θέλοντας να ενισχύσει το προβάδισμα της χώρας απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες, ζήτησε νέα αποστολή με αφορμή την επέτειο της Ρωσικής Επανάστασης, στις 7 Νοεμβρίου.
Οι επιστήμονες, υπό την καθοδήγηση του Σεργκέι Κορολιόφ, είχαν στη διάθεσή τους μόλις λίγες εβδομάδες.
Ο Κορολιόφ, που είχε συμβάλει στην ανάπτυξη του πρώτου διηπειρωτικού βαλλιστικού πυραύλου, ονειρευόταν από νεαρή ηλικία τα διαστημικά ταξίδια. Όπως είχε πει η κόρη του στο BBC, είχε αφιερώσει τη ζωή του στην προσπάθεια να «φτάσει στα αστέρια».
Η βιασύνη, ωστόσο, είχε τραγικές συνέπειες για τη Λάικα. Η κάψουλα του Sputnik 2 δεν διέθετε σύστημα επιστροφής, ενώ η θερμομόνωσή της ήταν ανεπαρκής.
Δεν επρόκειτο, επομένως, για μια αποστολή στην οποία ο θάνατος του ζώου ήταν απλώς πιθανός κίνδυνος. Η επιστροφή του στη Γη δεν είχε καν προβλεφθεί.
Από το 1951 έως το 1965, οι Σοβιετικοί έστειλαν περισσότερους από 50 σκύλους στο διάστημα. Σε αντίθεση με τους Αμερικανούς, που είχαν χρησιμοποιήσει αρχικά μύγες των φρούτων και στη συνέχεια πιθήκους, προτιμούσαν τους σκύλους επειδή γνώριζαν καλύτερα τη φυσιολογία τους.
Τα αδέσποτα θεωρούνταν ιδιαίτερα ανθεκτικά, καθώς είχαν μάθει να επιβιώνουν σε δύσκολες συνθήκες. Επιλέγονταν κυρίως θηλυκά, βάρους έως έξι ή επτά κιλών, τα οποία οι επιστήμονες θεωρούσαν πιο συνεργάσιμα.
Η εκπαίδευσή τους περιλάμβανε παραμονή για ημέρες ή και εβδομάδες σε μικροσκοπικούς θαλάμους, έκθεση σε μεταβολές της πίεσης και δοκιμές που προσομοίωναν τις συνθήκες της πτήσης.
Η Λάικα, που αρχικά ονομαζόταν Κουντριάβκα, δηλαδή «Μικρή Σγουρομάλλα», ξεχώριζε για τον ήρεμο χαρακτήρα της. Το όνομα με το οποίο έμεινε στην ιστορία συνδέθηκε με το γάβγισμά της κατά την παρουσίασή της στο κοινό μέσω του ραδιοφώνου.
Ο Βίκτορ Γιαζντόφσκι, γιος του επιστήμονα που ήταν υπεύθυνος για το ιατρικό σκέλος του προγράμματος, θυμήθηκε μιλώντας στο BBC το 2017 ότι είχε παίξει μαζί της όταν ήταν εννέα ετών.
«Ήταν πολύ υπομονετική, τρυφερή και έξυπνη. Είχε εκφραστικά, σκούρα μάτια», ανέφερε.
Ο πατέρας του την είχε μεταφέρει στο σπίτι της γιαγιάς του, κοντά στη Μόσχα, πιστεύοντας ότι χρειαζόταν να βιώσει την εμπειρία της ζωής σε ένα σπίτι πριν από την εκτόξευση.
Μια σύντομη στιγμή φροντίδας για ένα ζώο που, λίγες ημέρες αργότερα, θα οδηγούνταν συνειδητά στον θάνατο.
Αναμνηστικό γραμματόσημο με τη μορφή της Λάικα, της πρώτης σκυλίτσας που ταξίδεψε σε τροχιά γύρω από τη Γη το 1957
Για χρόνια, οι σοβιετικές αρχές υποστήριζαν ότι η Λάικα είχε επιβιώσει αρκετές ημέρες σε τροχιά γύρω από τη Γη. Η πραγματικότητα, ωστόσο, ήταν διαφορετική. Μόλις το 2002 αποκαλύφθηκε ότι τα συστήματα ελέγχου της θερμοκρασίας της κάψουλας είχαν αποτύχει, με αποτέλεσμα η σκυλίτσα να πεθάνει από υπερθέρμανση και στρες, μόλις πέντε έως επτά ώρες μετά την εκτόξευση.
Σύμφωνα με αποχαρακτηρισμένα στοιχεία που φυλάσσονται στο Εθνικό Μουσείο Αεροπορίας και Διαστήματος των ΗΠΑ, οι καταγραφές της αναπνοής της επιβεβαιώνουν ότι η Λάικα έφτασε ζωντανή σε τροχιά, πραγματοποιώντας μία περιφορά γύρω από τη Γη περίπου κάθε 103 λεπτά.
Την εποχή της αποστολής, οι πληροφορίες για την τύχη της ήταν συγκεχυμένες. Σε ρεπορτάζ του BBC αναφερόταν ακόμη και το ενδεχόμενο οι Σοβιετικοί να σχεδίαζαν την επιστροφή της στη Γη, παρότι δεν υπήρχε καμία επίσημη επιβεβαίωση.
Η απόφαση να σταλεί ένα ζώο σε βέβαιο θάνατο προκάλεσε διεθνή κατακραυγή. Στη Βρετανία, φιλοζωικές οργανώσεις πραγματοποίησαν διαμαρτυρίες έξω από τη σοβιετική πρεσβεία, καλώντας παράλληλα τους ιδιοκτήτες σκύλων σε ολόκληρη τη χώρα να τηρήσουν ενός λεπτού σιγή στη μνήμη της.
Στη Νέα Υόρκη, φιλόζωοι συγκεντρώθηκαν μαζί με τα κατοικίδιά τους έξω από το κτίριο των Ηνωμένων Εθνών, ενώ η Αμερικανική Εταιρεία για την Πρόληψη της Κακοποίησης των Ζώων απέστειλε επιστολή διαμαρτυρίας προς τη Σοβιετική Ένωση μέσω του αμερικανικού υπουργείου Εξωτερικών.
Οι αντιδράσεις συνέβαλαν στην αλλαγή του τρόπου με τον οποίο σχεδιάζονταν οι επόμενες διαστημικές αποστολές με ζώα. Πλέον, δόθηκε μεγαλύτερη έμφαση στην ανάπτυξη συστημάτων που θα επέτρεπαν την ασφαλή επιστροφή τους.
Στις 19 Αυγούστου 1960, σχεδόν τρία χρόνια μετά τον θάνατο της Λάικα, οι σκυλίτσες Μπέλκα και Στρέλκα εκτοξεύτηκαν στο διάστημα, πραγματοποίησαν 17 περιφορές γύρω από τη Γη και επέστρεψαν ζωντανές την επόμενη ημέρα.
Παρά την τραγική κατάληξή της, η Λάικα αναδείχθηκε σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα της σοβιετικής διαστημικής ιστορίας. Η μορφή της εμφανίστηκε σε αναμνηστικά γραμματόσημα και φακέλους, ενώ ακόμη και τσιγάρα και σπίρτα κυκλοφόρησαν με το όνομά της.
Το 2008, στη Μόσχα αποκαλύφθηκε ένα μνημείο ύψους δύο μέτρων προς τιμήν της, το οποίο απεικονίζει έναν πύραυλο που μετατρέπεται σε ανθρώπινο χέρι, με τη Λάικα να στέκεται στην παλάμη του.
Για τους επιστήμονες που συμμετείχαν στο πρόγραμμα, η αποστολή αποτέλεσε καθοριστικό βήμα για την επανδρωμένη εξερεύνηση του διαστήματος.
«Η πτήση της Λάικα έδειξε ότι ένα ζωντανό πλάσμα μπορούσε να επιβιώσει σε συνθήκες έλλειψης βαρύτητας και άνοιξε τον δρόμο για το ταξίδι του ανθρώπου στο διάστημα», υποστήριξε ο Βίκτορ Γιαζντόφσκι μιλώντας στο BBC.
Ωστόσο, η επιστημονική σημασία της αποστολής δεν αναιρεί το γεγονός ότι ένα ζώο οδηγήθηκε σκόπιμα στον θάνατο, χωρίς να έχει καμία δυνατότητα διαφυγής.
Το 1998, ο Όλεγκ Γκαζένκο, ο οποίος είχε αναλάβει την επιλογή και την εκπαίδευση της Λάικα, εξέφρασε δημόσια τη μεταμέλειά του, αναγνωρίζοντας ότι η εργασία με ζώα αποτελούσε πηγή οδύνης για τους ίδιους τους επιστήμονες.
Παρά τη μεταμέλειά του, όμως, προχώρησε σε μια προκλητική τοποθέτηση: «Όσο περισσότερο περνά ο καιρός, τόσο περισσότερο το μετανιώνω. Δεν μάθαμε αρκετά από αυτή την αποστολή ώστε να δικαιολογείται ο θάνατος του σκύλου».
Η διατύπωσή του εγείρει ένα σοβαρό ηθικό ζήτημα. Αντιμετωπίζοντας την επιστημονική γνώση ως πιθανό κριτήριο δικαιολόγησης του θανάτου ενός ζώου, αφήνει να εννοηθεί ότι μια μεγαλύτερη επιστημονική επιτυχία θα μπορούσε ενδεχομένως να καταστήσει τη θυσία του αποδεκτή.
Όμως, η αξία μιας ζωής δεν μπορεί να υπολογίζεται με βάση το μέγεθος του επιστημονικού οφέλους. Ούτε η απόκτηση περισσότερων γνώσεων ούτε η επίτευξη ενός ιστορικού ορόσημου μπορούν να δικαιολογήσουν την εκ προοιμίου καταδίκη ενός ζωντανού πλάσματος σε θάνατο.
Σχεδόν επτά δεκαετίες αργότερα, η ιστορία της Λάικα εξακολουθεί να υπενθυμίζει ότι η επιστημονική πρόοδος δεν ταυτίζεται απαραίτητα με την ηθική πρόοδο. Και πως πίσω από έναν θρίαμβο που καταγράφηκε στα βιβλία της Ιστορίας βρισκόταν ένα ανυπεράσπιστο ζώο, το οποίο δεν επέλεξε ποτέ να γίνει ηρωίδα, ούτε να θυσιαστεί για τις ανθρώπινες φιλοδοξίες.
