Ο Τζόναθαν Γκλέιζερ συνδέει το NAZA με τη Ζώνη Ενδιαφέροντος μέσα από το ζήτημα της απανθρωποποίησης και υποστηρίζει ότι η αντίδραση του Ισραήλ ήταν πολύ πιο μοχθηρή από ό,τι περίμενε. Το ντοκιμαντέρ καταγράφει τις ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Γάζα και, σύμφωνα με τον Βρετανό σκηνοθέτη, φέρνει στο φως μηχανισμούς που θυμίζουν όσα είχε εξερευνήσει στην ταινία του για το Τρίτο Ράιχ.
«Όλες οι επιλογές μας έγιναν με σκοπό να μας κάνουν να αναλογιστούμε και να αντιμετωπίσουμε το παρόν. Όχι για να πούμε κοιτάξτε τι έκαναν τότε, αλλά κοιτάξτε τι κάνουμε εμείς τώρα».
Ο δημιουργός της Ζώνης Ενδιαφέροντος, που συμμετέχει ως εκτελεστικός παραγωγός στο NAZA, βρέθηκε το βράδυ της Πέμπτης στη βρετανική πρεμιέρα της ταινίας στο Λονδίνο. Σε συζήτησή του με τη διευθύντρια σύνταξης του Guardian, Κάθριν Βάινερ, περιέγραψε την πρώτη του επαφή με το ντοκιμαντέρ ως μια εμπειρία που τον άφησε άφωνο από το σοκ.
Όπως αναφέρει ο Guardian, ο Γκλέιζερ στάθηκε ιδιαίτερα στην αντίδραση της ισραηλινής κυβέρνησης, η οποία, μετά την κυκλοφορία της ταινίας, έχει στραφεί τόσο εναντίον των δημιουργών της όσο και εναντίον στρατιωτικών που συμμετείχαν σε αυτήν.
Παρότι ο σκηνοθέτης περίμενε ότι το περιεχόμενο του ντοκιμαντέρ θα προκαλούσε αντιδράσεις, παραδέχθηκε ότι η έκταση και η σφοδρότητά τους τον εξέπληξαν.
«Κατά τη γνώμη μου, ήταν πολύ πιο μοχθηρή», δήλωσε, αναφερόμενος στην αντίδραση της ισραηλινής πλευράς.
Οι απειλές εναντίον των δημιουργών
Το NAZA, παραγωγής του Guardian, εξετάζει τη μαζική θανάτωση Παλαιστινίων αμάχων στη Γάζα, αξιοποιώντας μαρτυρίες ανθρώπων με άμεση γνώση των στρατιωτικών επιχειρήσεων του Ισραήλ.
Στο επίκεντρο βρίσκονται 24 συνεντεύξεις με πρόσωπα από το εσωτερικό του ισραηλινού στρατιωτικού μηχανισμού, τα οποία περιγράφουν τη χρήση συστημάτων μαζικής παρακολούθησης και τεχνητής νοημοσύνης κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Οι μαρτυρίες αποκαλύπτουν πώς χρησιμοποιήθηκαν αυτά τα συστήματα για τον εντοπισμό και τη στοχοποίηση μελών της Χαμάς, ενώ ήταν γνωστό ότι οι επιθέσεις θα μπορούσαν να προκαλέσουν τον θάνατο μεγάλου αριθμού αμάχων.
Συνολικά, οι δημιουργοί της ταινίας βασίστηκαν σε περισσότερες από 100 πηγές με γνώση των στρατιωτικών συστημάτων που χρησιμοποιήθηκαν στη Γάζα.
Η δημοσιοποίηση των συγκεκριμένων στοιχείων προκάλεσε την έντονη αντίδραση της ισραηλινής κυβέρνησης.
Οι δύο συνσκηνοθέτες, Γιουβάλ Αβραάμ και Ρέιτσελ Σορ, κατηγορήθηκαν για προδοσία, ενώ ανακοινώθηκαν σχέδια που αποσκοπούν στην αφαίρεση της ιθαγένειας από όσους θεωρείται ότι συκοφαντούν Ισραηλινούς στρατιώτες.
Παράλληλα, δόθηκαν εντολές σε ανώτατους νομικούς και αξιωματούχους ασφαλείας να εντοπίσουν στρατιώτες και αξιωματικούς που μίλησαν στο ντοκιμαντέρ και να εξετάσουν την ποινική τους δίωξη, με το επιχείρημα ότι έβλαψαν τα διπλωματικά συμφέροντα και την ασφάλεια της χώρας.
Σύμφωνα με τον Guardian, οι πιέσεις δεν περιορίστηκαν στις επίσημες κυβερνητικές αντιδράσεις.
Ακροδεξιοί ακτιβιστές απείλησαν τους δημιουργούς, ενώ διαδηλωτές συγκεντρώθηκαν έξω από το σπίτι των γονιών της Σορ, ζητώντας να της επιβληθεί η θανατική ποινή.
Στην πόλη Ασντόντ εμφανίστηκε επίσης τοιχογραφία που παρουσίαζε τους δύο σκηνοθέτες μέσα από το στόχαστρο όπλου.
Ο αρχηγός του ισραηλινού Γενικού Επιτελείου, Εγιάλ Ζαμίρ, δήλωσε ότι ο στρατός θα χρησιμοποιήσει κάθε μέσο που έχουμε στη διάθεσή μας εναντίον της ταινίας, ενώ οι ισραηλινές ένοπλες δυνάμεις δημοσίευσαν δεκασέλιδη απάντηση στα όσα παρουσιάζονται στο ντοκιμαντέρ.
Η κυβέρνηση προώθησε ακόμη ένα διαδικτυακό κινηματογραφικό εγχείρημα που μιμείται την αισθητική του NAZA, επιχειρώντας να αμφισβητήσει τα συμπεράσματά του.
Από το Άουσβιτς στη Γάζα
Για τον Τζόναθαν Γκλέιζερ, το NAZA δεν αποτελεί απλώς μια καταγραφή στρατιωτικών πρακτικών. Αγγίζει ένα ερώτημα που είχε απασχολήσει και τον ίδιο κατά τη δημιουργία της Ζώνης Ενδιαφέροντος: πώς μπορούν άνθρωποι να συμμετέχουν σε πράξεις μαζικής βίας, συνεχίζοντας παράλληλα την καθημερινή τους ζωή;
Η ταινία του 2023 παρουσίαζε τη φαινομενικά συνηθισμένη οικογενειακή ζωή ενός ναζιστή αξιωματικού δίπλα στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς. Η φρίκη δεν βρισκόταν πάντοτε στο οπτικό πεδίο, αλλά αποτελούσε διαρκώς μέρος της πραγματικότητας μέσα στην οποία ζούσαν οι χαρακτήρες.
Ο σκηνοθέτης θεωρεί ότι το NAZA συνομιλεί άμεσα με αυτή τη θεματική.
«Και οι δύο ταινίες ασχολούνται με την απανθρωποποίηση», εξήγησε. «Και με το πώς φτάνουμε, ως ανθρώπινο είδος, σε αυτό το σημείο, αντιμετωπίζοντας τους άλλους ως ξένους και στερώντας τους την ανθρώπινη υπόστασή τους, καθώς και με το πού οδηγεί τελικά αυτή η διαδικασία».
Μια αντίστοιχη προβληματική διατρέχει και τις εικόνες που επέλεξαν να κινηματογραφήσουν οι δημιουργοί του NAZA μέσα σε διαμερίσματα του Τελ Αβίβ.
Η Ρέιτσελ Σορ εξήγησε ότι ήθελε να αποτυπώσει μια καθημερινή συνήθεια: ανθρώπους συγκεντρωμένους μπροστά στην τηλεόραση, να παρακολουθούν τις ειδήσεις.
Μέσα από αυτές τις σκηνές, το ντοκιμαντέρ επιχειρεί να αναδείξει τον τρόπο με τον οποίο η καταστροφή στη Γάζα είτε απουσιάζει από την ενημέρωση είτε παρουσιάζεται μέσα από αφηγήσεις που τη δικαιολογούν.
Ο Γιουβάλ Αβραάμ, από την πλευρά του, υποστήριξε ότι η σημασία της ταινίας βρίσκεται ακριβώς στη δυνατότητα που προσφέρει στο κοινό να εξετάσει τους μηχανισμούς που επιτρέπουν στους ανθρώπους να κάνουν τέτοια πράγματα σε άλλους ανθρώπους.
Κατά τη διάρκεια συζήτησης μετά την πρεμιέρα της ταινίας στη Νέα Υόρκη, η Σορ είχε αναφερθεί και στη δυσκολία πρόσβασης της ισραηλινής κοινωνίας σε πληροφορίες για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις.
«Η χώρα μας κάνει πάρα πολλά για να αποκρύψει αυτά τα συστήματα», είχε δηλώσει. «Δεν πρόκειται για έναν κόσμο στον οποίο έχει πρόσβαση ακόμη και η ίδια η ισραηλινή κοινωνία».
Η διεθνής αναγνώριση και οι αντιδράσεις
Παρά τις απειλές και τις προσπάθειες αμφισβήτησης του περιεχομένου του, το NAZA έχει ήδη διαγράψει μια σημαντική πορεία στα διεθνή κινηματογραφικά φεστιβάλ.
Η παγκόσμια πρεμιέρα του πραγματοποιήθηκε στο Φεστιβάλ Βενετίας, όπου οι θεατές το υποδέχθηκαν με χειροκρότημα διάρκειας 25 λεπτών, επίδοση που αποτέλεσε ρεκόρ για τη διοργάνωση.
Στη συνέχεια απέσπασε το Ειδικό Βραβείο της Κριτικής Επιτροπής.
Η ταινία προβάλλεται πλέον στους κινηματογράφους του Ηνωμένου Βασιλείου, ενώ έχει προγραμματιστεί η διανομή της σε περισσότερες από 50 χώρες. Από τα τέλη Νοεμβρίου θα διατίθεται δωρεάν και μέσω της ιστοσελίδας του Guardian.
Στην Ιταλία, μάλιστα, η κυκλοφορία της τον Σεπτέμβριο συνοδεύτηκε από μια αξιοσημείωτη εμπορική επιτυχία, καθώς βρέθηκε στην κορυφή του box office, ξεπερνώντας την ταινία της Marvel Avengers Endgame: Encore.
Στο μεταξύ, διεθνείς και ισραηλινοί οργανισμοί, μεταξύ των οποίων η Διεθνής Αμνηστία, η B’Tselem και οι Γιατροί για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, καθώς και φορείς του ΟΗΕ, έχουν καταγγείλει ότι το Ισραήλ διαπράττει γενοκτονία εις βάρος των Παλαιστινίων στη Γάζα.
Όχι τι έκαναν τότε, αλλά τι κάνουμε εμείς τώρα
Η τοποθέτηση του Γκλέιζερ για το NAZA επαναφέρει στο προσκήνιο τη συζήτηση που είχε προκαλέσει η ομιλία του στην τελετή απονομής των Όσκαρ το 2024.
Όταν η Ζώνη Ενδιαφέροντος κέρδισε το βραβείο Καλύτερης Διεθνούς Ταινίας, ο σκηνοθέτης είχε καταγγείλει την εργαλειοποίηση της εβραϊκής του ταυτότητας και του Ολοκαυτώματος για τη δικαιολόγηση μιας κατοχής που έχει προκαλέσει δεινά σε αθώους ανθρώπους στη Γάζα και το Ισραήλ.
Οι δηλώσεις του είχαν προκαλέσει έντονες αντιπαραθέσεις, αλλά και ένα μεγάλο κύμα υποστήριξης.
Εκείνη τη βραδιά, ο Γκλέιζερ είχε εξηγήσει ότι η ταινία του δεν δημιουργήθηκε απλώς για να θυμίσει τα εγκλήματα του παρελθόντος, αλλά για να θέσει ερωτήματα σχετικά με τη σημερινή πραγματικότητα.
«Όλες οι επιλογές μας έγιναν με σκοπό να μας κάνουν να αναλογιστούμε και να αντιμετωπίσουμε το παρόν. Όχι για να πούμε κοιτάξτε τι έκαναν τότε, αλλά κοιτάξτε τι κάνουμε εμείς τώρα», είχε δηλώσει.
«Η ταινία μας δείχνει πού μπορεί να οδηγήσει η απανθρωποποίηση στην πιο ακραία μορφή της. Είναι κάτι που έχει διαμορφώσει ολόκληρο το παρελθόν και το παρόν μας».
Δύο χρόνια αργότερα, μιλώντας για το NAZA, ο Βρετανός σκηνοθέτης επιστρέφει στο ίδιο ερώτημα: όχι μόνο πώς είναι δυνατή η μαζική βία, αλλά και πώς οι κοινωνίες μαθαίνουν να ζουν με αυτήν.
