Ο Έντι Ράμα κυβερνά την Αλβανία εδώ και πάνω από μια δεκαετία, όμως εξακολουθεί να περιγράφει τον εαυτό του πρώτα ως καλλιτέχνη και μετά ως πολιτικό. Ζωγραφίζει ακόμη και μέσα σε συσκέψεις και έχει γεμίσει το πρωθυπουργικό του γραφείο με πολύχρωμα σχέδια, αντιμετωπίζοντας την τέχνη σαν άμυνα απέναντι στη φθορά της εξουσίας.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση στη ΔΕΘ — Δείτε το videoΑυτή η πλευρά του βρίσκεται στο επίκεντρο συνέντευξης στο EL PAÍS English, με αφορμή την έκθεση Chrysalizing στη γκαλερί Société του Βερολίνου. Ο 62χρονος Ράμα μιλά για την εποχή του Ενβέρ Χότζα, την καλλιτεχνική απομόνωση της Αλβανίας, το μπάσκετ που του άνοιξε δρόμο για ταξίδια, τη μεταμόρφωση των Τιράνων και τη σχέση τέχνης και πολιτικής.
Έντι Ράμα, Χωρίς τίτλο, 2026, μπρούντζος, 34 × 38 × 62 εκ., Πηγή: societeberlin.com
Ο Έντι Ράμα είναι πρωθυπουργός από το 2013 και έχει κατακτήσει τέσσερις συνεχόμενες θητείες. Πριν από αυτό είχε διατελέσει υπουργός Πολιτισμού, Νεολαίας και Αθλητισμού, δήμαρχος των Τιράνων για μια δεκαετία και πρόεδρος του Σοσιαλιστικού Κόμματος.
Πριν από όλα αυτά, είχε σπουδάσει ζωγραφική στην Ακαδημία Τεχνών της Αλβανίας, όπου αργότερα δίδαξε. Σήμερα έργα του εκτίθενται σε διεθνείς γκαλερί, μεταξύ άλλων στη Marian Goodman και τη Nuno Centeno.
Στη νέα του έκθεση στο Βερολίνο παρουσιάζει ζωόμορφα χάλκινα γλυπτά, μια συνέχεια της ζωγραφικής του. Όπως λέει στο EL PAÍS English, τα έργα ξεκινούν από δικούς του πίνακες, μετατρέπονται με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης σε ψηφιακά μοντέλα και στη συνέχεια σε τρισδιάστατες εκτυπώσεις, πάνω στις οποίες επεμβαίνει με τα χέρια του.
Όλα τα γλυπτά μου εδώ είναι πίνακές μου που έγιναν γλυπτά, λέει.
Έντι Ράμα, Πηγή: societeberlin.com
Η καλλιτεχνική του εκπαίδευση διαμορφώθηκε μέσα στο αυστηρό πλαίσιο της Αλβανίας του Ενβέρ Χότζα. Η Ακαδημία ακολουθούσε τα σοβιετικά πρότυπα, με έμφαση στο ρεαλιστικό σχέδιο, τη ζωγραφική και τη σύνθεση.
Ο Έντι Ράμα παραδέχεται ότι η τεχνική κατάρτιση ήταν δυνατή, αλλά η ελευθερία ανύπαρκτη.
Ήταν απλώς σοσιαλιστικός ρεαλισμός, τελεία και παύλα, θυμάται.
Η δυτική τέχνη του 20ού αιώνα ήταν ουσιαστικά αποκλεισμένη από τους φοιτητές. Όταν αποφοίτησε το 1986, η τελευταία εικόνα που θυμάται από μάθημα ιστορίας της τέχνης ήταν Το ατελιέ του ζωγράφου του Γκιστάβ Κουρμπέ, από το 1855.
Για όσα ακολούθησαν, οι φοιτητές άκουγαν μόνο διαλέξεις χωρίς εικόνες, γεμάτες καταγγελίες για παρακμιακούς καλλιτέχνες και για μια κοινωνία που, σύμφωνα με την επίσημη ιδεολογία, μετέτρεπε τα σκατά σε τέχνη.
Έντι Ράμα, Χωρίς τίτλο, 2025, Πηγή: societeberlin.com
Η πρώτη του έξοδος προς τον έξω κόσμο δεν ήρθε μέσα από την τέχνη, αλλά μέσα από το μπάσκετ.
Ο Έντι Ράμα, με ύψος περίπου 1,96 μέτρα, έφτασε στην εθνική ομάδα της Αλβανίας στα 20 του. Οι γονείς του πίστευαν επίσης ότι ο αθλητισμός θα βοηθούσε το άσθμα του.
Για τον ίδιο, όμως, η μεγάλη έλξη ήταν τα ταξίδια. Στην απομονωμένη Αλβανία, οι αθλητικές αποστολές ήταν ένας από τους ελάχιστους τρόπους για να βγει κάποιος στο εξωτερικό.
Το 1984, σε ταξίδι προς το Πάντερμπορν, η ομάδα του σταμάτησε στη Βιέννη. Ο Έντι Ράμα το έσκασε από το ξενοδοχείο και, μέσα στο χιόνι, προσπάθησε να φτάσει με τα πόδια στο Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης. Δεν είχε χάρτη και φοβόταν να πάρει λεωφορείο μήπως χαθεί. Όταν έφτασε τελικά, το μουσείο ήταν κλειστό.
Χρειάστηκε να περιμένει ως το 1989. Σε ακόμη ένα αθλητικό ταξίδι βρέθηκε στην Kunsthalle της Βρέμης και είδε ένα γλυπτό του Ροντέν και έναν πίνακα του Πικάσο.
Η εμπειρία, όπως λέει, ήταν σαν να είσαι παρθένος και να μπαίνεις σε οίκο ανοχής. Ήταν μια πολύ ερωτική εμπειρία.
Έντι Ράμα, Χωρίς τίτλο, 2025, Πηγή: societeberlin.com
Μετά την πτώση του κομμουνιστικού καθεστώτος, μετακόμισε το 1994 στο Παρίσι με υποτροφία στη Cité Internationale des Arts. Για ένα διάστημα πουλούσε πίνακες, αγόραζε εισιτήρια και ταξίδευε, μένοντας σε σπίτια γνωστών του.
Το 1998, όμως, η νέα αλβανική κυβέρνηση τού πρότεινε να αναλάβει υπουργός Πολιτισμού. Παρά την κριτική που ασκεί σήμερα στην πολιτική, εξακολουθεί να τη θεωρεί μια εξαιρετικά απαιτητική μορφή δημιουργίας.
Πρέπει να κάνεις πράγματα να συμβούν όχι με χρώματα, όχι με μελάνι, όχι με ένα πιάνο, αλλά με ανθρώπους, λέει.
Το 2000 έγινε δήμαρχος των Τιράνων. Παρέλαβε, όπως περιγράφει, μια πόλη με σοβαρά προβλήματα υποδομών, εκτεταμένη αυθαίρετη δόμηση, μόλις 78 λειτουργικά φώτα δρόμου και προϋπολογισμό 6,3 εκατ. δολαρίων.
Τότε γεννήθηκε και το σχέδιο των πολύχρωμων προσόψεων που έμελλε να χαρακτηρίσει τα Τίρανα. Ο Έντι Ράμα λέει ότι δεν επρόκειτο μόνο για αισθητική παρέμβαση. Μετά από δεκαετίες χωρίς ιδιωτική ιδιοκτησία, ο δημόσιος χώρος είχε χάσει την αξία του για πολλούς κατοίκους.
Σύμφωνα με τον ίδιο, στους δρόμους όπου έγιναν οι παρεμβάσεις η είσπραξη τοπικών φόρων έφτασε στο 100%, την ώρα που ο γενικός μέσος όρος ήταν περίπου 4%.
Οι άνθρωποι άρχισαν να πληρώνουν τον φόρο επειδή συνειδητοποίησαν ότι η πόλη έκανε κάτι για αυτούς.
Από εκείνη την εμπειρία κατέληξε και σε μια χαρακτηριστική διαπίστωση: η ομορφιά και η καθαριότητα του δημόσιου χώρου μπορούν να λειτουργήσουν πιο αποτρεπτικά ακόμη και από την αστυνομία.
Έντι Ράμα, Χωρίς τίτλο, 2025, Πηγή: societeberlin.com
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η θέση του για τη σχέση τέχνης και πολιτικής. Ο Έντι Ράμα, που είχε συμμετάσχει στην Μπιενάλε της Βενετίας το 2017, σχολιάζει στο EL PAÍS English την αντιπαράθεση της διοργάνωσης του 2026.
Η κριτική επιτροπή είχε αποφασίσει να αποκλείσει τη Ρωσία και το Ισραήλ από τη διεκδίκηση των επίσημων βραβείων και στη συνέχεια παραιτήθηκε, όταν οι διοργανωτές αρνήθηκαν να αποκλείσουν τα εθνικά περίπτερα των δύο χωρών.
Ο Έντι Ράμα θεωρεί ότι η επιτροπή υπερέβη τον ρόλο της.
Η επιτροπή πρέπει να κρίνει την τέχνη, όχι την πολιτική, λέει. Κατά την άποψή του, δεν είναι δουλειά της να αποφασίζει ποιος είναι καλός και ποιος κακός σε αυτόν τον κόσμο.
Η θέση του είναι ευρύτερη: δεν πιστεύει ότι η τέχνη έχει αποστολή να αλλάξει τον κόσμο, να σταματήσει πολέμους ή να δώσει λύσεις εκεί όπου αποτυγχάνει η πολιτική. Ο ρόλος της είναι, όπως λέει, να μεταβάλλει την οπτική των ανθρώπων και να δημιουργεί χώρο για σκέψη.
Έντι Ράμα, Χωρίς τίτλο, 2025, Πηγή: societeberlin.com
Ο ίδιος, βέβαια, συνδυάζει καθημερινά αυτούς τους δύο κόσμους. Ζωγραφίζει ακόμη και σε επίσημες συναντήσεις και τα σχέδιά του έχουν κατακλύσει το πρωθυπουργικό γραφείο.
Δεν ενδιαφέρεται να τα ερμηνεύσει ως προϊόντα ροής συνείδησης ή του υποσυνείδητου. Ζωγραφίζει, λέει, επειδή τον κάνει να αισθάνεται καλύτερα.
Το παρομοιάζει με τα αφεψήματα που πίνει για τις ημικρανίες: είναι ένας τρόπος να αραιώνω το δηλητήριο της πολιτικής.
Απορρίπτει επίσης την ιδέα ότι οι καλλιτέχνες είναι από τη φύση τους καλοί και οι πολιτικοί κακοί.
Οι καλλιτέχνες μπορεί να είναι κακοί και οι πολιτικοί μπορεί να είναι άγγελοι.
Για να αποφεύγει, πάντως, συγκρούσεις συμφερόντων, δηλώνει ότι δεν πουλά έργα σε Αλβανούς ούτε σε ανθρώπους με επιχειρηματικά συμφέροντα στην Αλβανία. Οι γκαλερί με τις οποίες συνεργάζεται ελέγχουν το ιστορικό κάθε υποψήφιου αγοραστή.
Το γεμάτο έργα γραφείο του προκαλεί συχνά αμηχανία στους ξένους ηγέτες. Ο Έντι Ράμα λέει ότι έχει καταγράψει αντιδράσεις ανθρώπων όπως ο Τζον Κέρι και ο Μαρκ Ρούτε, ενώ μιλά θερμά και για τον Πέδρο Σάντσεθ.
Ένας άλλος ηγέτης, του οποίου το όνομα δεν αποκαλύπτει, μπήκε στον χώρο και ρώτησε πού ήταν το πραγματικό γραφείο του. Όταν κατάλαβε ότι βρισκόταν ήδη σε αυτό, παρατήρησε ότι νόμιζε πως ήταν χώρος όπου οι εργαζόμενοι αφήνουν τα παιδιά τους όταν δεν μπορούν να πάνε στον παιδικό σταθμό.
Η απάντηση του Ράμα ήταν χαρακτηριστική: Όχι, το μόνο παιδί εδώ μέσα είμαι εγώ.
Πηγή περιεχομένου: in.gr
