Μια ακόμη σύνοδος κορυφής της ΕΕ, δηλαδή ένα Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στην ορολογία των Βρυξελλών, ολοκληρώθηκε χωρίς ουσιαστικές αποφάσεις. Ανακοινώθηκαν συμπεράσματα, έγιναν δηλώσεις, συνήθως για εσωτερική κατανάλωση, και προηγήθηκαν οι γνωστές διαρροές για τις «δραματικές» στιγμές.
Και τελικά τι προέκυψε;
Στην πράξη, πολύ λίγα. Κυρίως σε όσα ζητήματα θα έπρεπε οι Ευρωπαίοι ηγέτες να έχουν πάρει καθαρές αποφάσεις.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι κρίσιμες αποφάσεις στην ΕΕ δεν λαμβάνονται στις συνεδριάσεις του Ευρωκοινοβουλίου, ακόμη κι αν οι αρμοδιότητές του έχουν αναβαθμιστεί, ούτε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, όσο κι αν διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη διαχείριση της ευρωπαϊκής καθημερινότητας. Οι κρίσιμες αποφάσεις λαμβάνονται στο επίπεδο των αρχηγών κρατών και αφορούν διαπραγμάτευση ανάμεσα σε κράτη.
Εκεί όμως αρχίζουν τα δύσκολα. Γιατί ξέρουμε καλά – όπως φάνηκε και στην πανδημία – ότι όσο κι αν μιλούν για αλληλεγγύη, όταν έρχεται η ώρα του κόστους υπερισχύουν οι εθνικές προτεραιότητες. Ιδίως σε μια εποχή που λείπουν ηγέτες οι οποίοι θα έβαζαν πάνω από όλα την ευρωπαϊκή συνοχή και θα συνέδεαν την πρόοδο της χώρας τους με το βάθεμα της ενοποίησης.
Αυτό φαίνεται καθαρά στο θέμα του προϋπολογισμού της ΕΕ, που για τη χώρα μας σημαίνει αγροτικές επιδοτήσεις και ΕΣΠΑ. Παρότι παραμένει μικρό ποσοστό του ΑΕΠ της Ευρώπης και, στην πραγματικότητα, ακόμη και οι πιο εύπορες χώρες κερδίζουν από τις πολιτικές της ΕΕ περισσότερα απ’ όσα συνεισφέρουν, στην εσωτερική συζήτηση των μεγάλων χωρών κυριαρχούν αντανακλαστικά του τύπου «δεν θα πληρώσει ο Γερμανός φορολογούμενος τον τεμπέλη Έλληνα». Δεν έχει σημασία ότι οι οικονομίες και οι προϋπολογισμοί της Γερμανίας ή της Ολλανδίας δεν απειλούνται από τη συνεισφορά στην Ευρώπη: σε μια περίοδο που ο πολιτικός διαγκωνισμός γίνεται στον ακροδεξιό λαϊκισμό, όλα αυτά αποκτούν μεγάλη συμβολική βαρύτητα.
Στο τέλος, βέβαια, θα βρεθεί κάποιος συμβιβασμός, με τη συνηθισμένη καθυστέρηση και πιθανότατα χαμηλότερα από τα αρχικά προσχέδια. Όμως άλλη μια ευκαιρία να λειτουργήσει ο προϋπολογισμός ως πραγματικός μηχανισμός αλληλεγγύης και συνοχής θα έχει χαθεί, ενώ το Ταμείο Ανάκαμψης θα μείνει ως μια αναλαμπή χωρίς συνέχεια.
Αντίστοιχα, στο ζήτημα όπου η Ευρώπη οφείλει να βρει κοινή γραμμή, δηλαδή στην κρίση κόστους ζωής και ειδικά στα ενεργειακά, πάλι λείπει η βούληση για άμεσα μέτρα και όλα παραπέμπονται στο μέλλον. Αυτό σημαίνει ότι στο τέλος οι πολίτες θα πληρώσουν το κόστος και άμεσα και μέσα από τη συνολικότερη αύξηση του πληθωρισμού.
Δεν πρέπει επίσης να ξεχνάμε ότι σε μεγάλο βαθμό η αδυναμία της Ευρώπης να λειτουργήσει ως δύναμη σταθερότητας και ειρήνης, τόσο απέναντι στον συνεχιζόμενο πόλεμο στην Ουκρανία όσο και στη Μέση Ανατολή, επιτείνει το πρόβλημα με τις τιμές των καυσίμων. Ακόμη χειρότερα, ειδικά ως προς τον πόλεμο στην Ουκρανία, η Ευρώπη δείχνει σαν να θέλει να παραταθεί ο πόλεμος, αντί να πρωταγωνιστεί στην προσπάθεια για ειρήνευση.
Από την άλλη πλευρά, οι Ευρωπαίοι ηγέτες μοιάζουν να συμφωνούν στην ακόμη σκληρότερη γραμμή για το μεταναστευτικό και το προσφυγικό. Υιοθετούν πιο σκληρή ρητορική και πολιτική, ενώ δεν είναι τυχαίο ότι τη μοναδική χώρα της Ευρώπης που προσπαθεί να ενσωματώσει πρόσφυγες και μετανάστες, την Ισπανία, την αντιμετωπίζουν ως μαύρο πρόβατο.
Κάποιος αναρωτιέται, βλέποντας όλα αυτά, πώς θα μπορούσε αυτή η Ευρώπη να διαχειριστεί τις μεγάλες προκλήσεις του μέλλοντος, από τους πολέμους και τις γεωπολιτικές διαιρέσεις μέχρι τα ανοιχτά ερωτήματα για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Και μπορεί να εξαγγέλλει ότι θα ενισχύσει την εγχώρια βιομηχανική παραγωγή και θα περιορίσει τις εισαγωγές από την Κίνα, όμως την ίδια στιγμή εξακολουθεί να εξαρτάται από κρίσιμες εισαγωγές πρώτων υλών και τεχνολογίας.
Και φυσικά το πρόβλημα δεν είναι μόνο θέμα ηγεσίας. Όχι επειδή οι σημερινοί Ευρωπαίοι ηγέτες αποδεικνύονται στις περισσότερες περιπτώσεις κατώτεροι των περιστάσεων, αλλά επειδή το ζήτημα είναι βαθύτερο και αφορά την αδυναμία των ευρωπαϊκών πολιτικών ελίτ, από τα κόμματα και τα think tanks μέχρι τα ΜΜΕ, να σκεφτούν ουσιαστικά και πέρα από κλισέ τι σημαίνουν έννοιες όπως δημοκρατία, κοινωνικό κράτος και διεθνής τάξη με κανόνες στη σημερινή εποχή.
Σε αυτό συμβάλλει και η κρίση της χριστιανοδημοκρατίας, που μετατρέπεται σε εκδοχή αυταρχικού νεοφιλελευθερισμού με έντονα ακροδεξιά στοιχεία, αλλά και η αδυναμία της σοσιαλδημοκρατίας να λειτουργήσει ως παράταξη των εργαζομένων και των λαϊκών στρωμάτων με όραμα κοινωνικής δικαιοσύνης. Την ίδια ώρα, το Ακραίο Κέντρο με την πολιτική του στρώνει το χαλί για μια Ακροδεξιά που εκμεταλλεύεται ιδεολογικά την αποτυχία της Ευρώπης να σταθεί στο ύψος της ρητορικής της.
Μέσα σε αυτό το τοπίο, η χώρα μας στην πράξη αδυνατεί να παίξει ουσιαστικό ρόλο. Μπορεί ο επίσημος δελφίνος του Πρωθυπουργού να ανέλαβε την προεδρία του Eurogroup, όμως η πραγματική επιρροή της χώρας στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι παραμένει περιορισμένη. Σε αυτό συμβάλλει και το γεγονός ότι μια σειρά από σκάνδαλα με κυβερνητική υπογραφή, από τις υποκλοπές έως τον ΟΠΕΚΕΠΕ, αρχίζουν να ταυτίζουν τη χώρα με τη θεσμική παραβατικότητα. Κυρίως, όμως, ευθύνεται το ότι, όπως και συνολικά στην εξωτερική πολιτική, η λογική του «πάνω από όλα ας είμαστε με τη σωστή πλευρά της ιστορίας» στην πράξη απαντά σε ελάχιστα πραγματικά προβλήματα. Δεν είναι τυχαίο ότι τις πιο αποτελεσματικές συμμαχίες τις έχουμε αυτή τη στιγμή με χώρες που θέλουν ακόμη πιο σκληρή και ακροδεξιά πολιτική για το μεταναστευτικό και το προσφυγικό, και όχι γύρω από ζητήματα όπως η μεγαλύτερη αλληλεγγύη και το σπάσιμο των υποχρεωτικών πολιτικών λιτότητας, ακριβώς επειδή πρωτίστως ενδιαφέρει την κυβέρνηση το αφήγημά της και όχι η αντιμετώπιση της κοινωνικής κρίσης.
Και αυτό προσθέτει ακόμη έναν λόγο για τον οποίο σήμερα είναι αναγκαία μια ριζική αλλαγή πολιτικής στη χώρα. Γιατί αυτός είναι ο μόνος δρόμος ώστε μια εναλλακτική διακυβέρνηση να μπορέσει να δώσει, πολύ πιο αποτελεσματικά, τη δύσκολη μάχη μέσα στους ευρωπαϊκούς θεσμούς για μια Ευρώπη που δεν περνάει κάτω από τον πήχη.
