Η «μνήμη του μέλλοντος» βρέθηκε στο επίκεντρο της ομιλίας του Ευάγγελου Βενιζέλου στο Μέγαρο της Παλαιάς Βουλής, όπου συνδέθηκε ο πατριωτισμός με τη συλλογική μνήμη, την ιστορική συνείδηση και την ευθύνη απέναντι στην Ιστορία. Στο ίδιο πλαίσιο, ο πρώην πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ μίλησε για τη σχέση της εξωτερικής πολιτικής με τη σοβαρότητα, τη γνώση και τη συναίνεση στο εσωτερικό.
[]
Όσο παρακολουθούσα τα τρία κοριτσάκια να απαγγέλλουν τα ποιήματά τους και έβλεπα τους νέους χορευτές και τους νέους μουσικούς να παρουσιάζουν το πρόγραμμά τους, σκεφτόμουν στις μέρες μας τι μπορεί να είναι ο πατριωτισμός, τι μπορεί να είναι η συλλογική μνήμη, πώς προσλαμβάνεται η Ιστορία, τι σημαίνει δημόσια Ιστορία. Προφανώς ο πατριωτισμός είναι ένα στοιχείο συνειδησιακό πρωτίστως. Συνδέεται με την αίσθηση τού ανήκειν σε έναν τόπο, με την αγάπη για τον τόπο αυτόν, για την πατρίδα. Συνδέεται με μία ολόκληρη πρόσληψη της Ιστορίας, με μία ηθική υποχρέωση να ανταποκριθούμε σε μία επιταγή που απορρέει από την Ιστορία. Αλλά ο πατριωτισμός, ο οποίος προφανώς προϋποθέτει τον σεβασμό και τη διατήρηση της μνήμης και προφανώς συνδέεται με την ιστορικότητα που έχουν τα γεγονότα και οι καταστάσεις, δεν μπορεί να είναι μία ρητορεία. Δεν αρκεί να δηλώνουμε με στόμφο, για εσωτερική κατανάλωση, την πεποίθησή μας. Αυτό είναι κάτι το εξαιρετικά εύκολο και μπορεί να είναι και επικίνδυνο, γιατί δημιουργεί την ψευδαίσθηση της συνέχειας ηρωικών πράξεων, ενώ τα σημερινά δεδομένα είναι τελείως διαφορετικά.
[]
Είναι λοιπόν πολύ σημαντικό να οργανώνεις τη μνήμη, να σέβεσαι αυτό που έχεις παραλάβει, να νιώθεις ότι αναβλύζει μία ηθική υποχρέωση, η οποία όμως πρέπει να συνδέεται με γνώση και βεβαίως με την ικανότητα εκτίμησης των διεθνών συσχετισμών, ώστε να γίνονται εκείνες οι κινήσεις που πρέπει, για να παράγεται αποτέλεσμα. Και μάλιστα αποτέλεσμα με διάρκεια και ασφάλεια.
[]
Ελπίζω να αντιλαμβάνεστε από όλα αυτά ότι ο πατριωτισμός, η μνήμη, η ιστορική συνείδηση, η υπευθυνότητα ενώπιον της Ιστορίας και ενώπιον των μικρών αυτών κοριτσιών και των παιδιών που θα γεννήσουν αργότερα αυτά τα μικρά κορίτσια, σημαίνει ότι πρέπει, όταν μιλάμε μεταξύ μας, να έχουμε την αίσθηση ότι δεν μιλάμε μεταξύ μας, αλλά ότι διαπραγματευόμαστε διεθνώς και απευθυνόμαστε στα πιο δύσκολα και απαιτητικά διεθνή ακροατήρια. Γιατί η εξωτερική πολιτική διαμορφώνεται εσωτερικά. Προϋποθέτει σοβαρότητα, γνώση, συναίνεση, υπευθυνότητα και ιστορικότητα εσωτερικά. Η εξωτερική πολιτική του Ελληνισμού χαράσσεται εδώ, στην Αθήνα και στη Λευκωσία, με τους παράγοντες της ελληνοκυπριακής πλευράς, και μόνον έτσι μπορούμε να έχουμε πραγματική στρατηγική και όχι αφήγηση.
Χαίρομαι γιατί οι Δωδεκανήσιοι, με τον πολιτισμό τους, τις ευαισθησίες τους, τους ανθρώπους που έχουν αναδείξει —άνδρες και γυναίκες υψηλού κύρους σε όλους τους τομείς: στον ακαδημαϊκό, τον πολιτικό, τον επιχειρηματικό— μπορούν να λειτουργήσουν καταλυτικά και να μετατρέψουν σε πολιτική αυτήν την αίσθηση ηθικής υποχρέωσης απέναντι στους επαναστάτες του 1944, απέναντι σε αυτούς που έχασαν τη ζωή τους στο Ολοκαύτωμα της Κάσου το 1824. Μπορούν να κοιτάνε την πατρίδα έχοντας αυτό που λέω συχνά: μνήμη όχι μόνον του παρελθόντος, αλλά και μνήμη του μέλλοντος.
Τα ανωτέρω είναι αποσπάσματα από ομιλία που εκφώνησε χθες ο Ευάγγελος Βενιζέλος στο Μέγαρο της Παλαιάς Βουλής, στο πλαίσιο εκδηλώσεως που πραγματοποιήθηκε για την 82η επέτειο της επανάστασης (5 Οκτωβρίου 1944) και της απελευθέρωσης της Καρπάθου από τον κατοχικό ζυγό.
Εάν επαναλάβουμε, άλλη μια φορά, τα επαινετικά σχόλιά μας για τη σκέψη και το λόγο του Βενιζέλου, θα κινδυνεύσουμε ίσως —κατά τα ειωθότα στην πατρίδα μας— να κατηγορηθούμε για προσωποληψία και επιλεκτική μεταχείριση.
Βλέπετε, η απροθυμία ή και αδυναμία πολλών —των περισσοτέρων μήπως;— να υπερβούν διαχωριστικές γραμμές και δογματισμούς, η εμμονή τους σε μια νοοτροπία αυτόχρημα ξεπερασμένη, δεν τους επιτρέπει να κρίνουν τα δημόσια πρόσωπα με νηφαλιότητα, να προσεγγίσουν τις εκάστοτε θέσεις τους με περίσκεψη.
Φρονούμε, ωστόσο, ότι οι έννοιες που συλλαμβάνει και οι ιδέες που εκθέτει στην ομιλία του ο Βενιζέλος, τα θέματα που θίγει, έχουν τέτοια βαρύτητα, που είμαστε υποχρεωμένοι να βάλουμε τους όποιους ενδοιασμούς μας σε δεύτερη μοίρα.
Ο πατριωτισμός, λοιπόν, στον πυρήνα του λόγου και στο επίκεντρο του προβληματισμού που αναπτύσσει ο διαπρεπής συνταγματολόγος και σεβαστός πολιτικός. Ο πατριωτισμός σε συνάρτηση με τη συλλογική μνήμη και την εθνική συνείδηση, την πρόσληψη της Ιστορίας, την ηθική υποχρέωση έναντι των προγόνων και την υπεύθυνη στάση έναντι των επιγενομένων.
Τα κρίσιμα, τα ουσιώδη, τα επικαιρικά αλλά και συνάμα διαχρονικά, σε αντιδιαστολή προς ό,τι ρηχό, άγονο και χυδαίο μάς περιβάλλει κατά κανόνα.
Και στην τελευταία φράση της όλης ομιλίας, όπως αρμόζει σε έναν παραδειγματικό επίλογο, η πεμπτουσία του θεωρητικού οικοδομήματος: «μνήμη όχι μόνον του παρελθόντος, αλλά και μνήμη του μέλλοντος».
Αρκετές δεκαετίες νωρίτερα, μεσούσης της δικτατορίας, ο αείμνηστος Κωνσταντίνος Τσάτσος, μια πνευματική προσωπικότητα μεγάλου διαμετρήματος, έγραφε επί του προκειμένου τα εξής («Δημοσθένης», μετάφραση, εισαγωγικά σημειώματα και σχόλια Κωνσταντίνου Τσάτσου, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Αθήνα, 1971):
«Οι πολιτικώς ώριμοι έχουν, εκτός των άλλων, και μνήμη. Ο όχλος δεν θυμάται. Δεν θυμάται ούτε αυτούς που τον ευεργέτησαν, μα ούτε και αυτούς που τον έβλαψαν. Η στόχασή του είναι πάντα χρονικά περιωρισμένη, δεν έχει ούτε παρελθόν, ούτε μέλλον. Απολύτως αυτά τα κακά δεν βρίσκονται στις πολιτείες που επιβιώσανε· διότι αλλιώς δεν θα κατώρθωναν να επιβιώσουν. Βρίσκονται όμως σχετικώς παντού, ιδίως στις δημοκρατίες· και το μέγα έργο της πολιτικής αγωγής είναι να αναπτύσση τη μνήμη και την προβλεπτικότητα του κάθε πολίτη, να διευρύνη χρονικά τον ορίζοντά του, προς τα πίσω και προς τα μπρος».
![]()
