Ένας Έλληνας ράφτης στη Μονμάρτη διαβάζει στην εφημερίδα, στη μητρική του γλώσσα, για την τύχη της χαμένης του περιουσίας στη Μικρά Ασία, ενώ φοιτητές στο Καρτιέ Λατέν κολλούν με το χέρι γράμματα Letraset σε παράνομες αντιδικτατορικές σελίδες. Την ίδια ώρα, στην Αθήνα του 19ου αιώνα, η ελληνική διπλωματία δίνει μάχες για τα εθνικά δίκαια γραμμένες στα γαλλικά. Αυτές οι εικόνες συνθέτουν μια λιγότερο γνωστή, αλλά κρίσιμη πλευρά της νεότερης ιστορίας: τον αλλόφωνο Τύπο, τις εφημερίδες που τυπώθηκαν σε γλώσσα διαφορετική από εκείνη της χώρας όπου κυκλοφόρησαν.
Η προσπάθεια να φωτιστεί αυτή η «σιωπή» βρέθηκε στο επίκεντρο της επιστημονικής εκδήλωσης «Στα ίχνη του δικτύου Transfopress: μελέτη του αλλόφωνου Τύπου», που έγινε χθες το απόγευμα στην αίθουσα Nehama του Γαλλικού Ινστιτούτου Θεσσαλονίκης, στο πλαίσιο του διεθνούς συνεδρίου «Browsing Salonica: The city’s polyphonic press from the second half of the 19th century to the Interwar period» του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης.
Υπό τον συντονισμό της αναπληρώτριας καθηγήτριας του Τμήματος Δημοσιογραφίας και Μέσων Ενημέρωσης του ΑΠΘ, Ζωής Βερβεροπούλου, η Diana Cooper-Richet, ο Νίκος Πίτσος και η Δέσποινα Προβάτα ανέδειξαν πώς αυτά τα ξεχασμένα φύλλα συμβάλλουν στην κατανόηση της ιστορίας των μέσων ενημέρωσης και των ελληνογαλλικών πολιτισμικών διασταυρώσεων.
Το δίκτυο Transfopress
Η Diana Cooper-Richet, ερευνήτρια στο Κέντρο Πολιτιστικής Ιστορίας των Σύγχρονων Κοινωνιών (CHCSC) του Πανεπιστημίου Versailles Saint-Quentin-en-Yvelines (Paris-Saclay) και ιδρύτρια του δικτύου Transfopress, παρουσίασε τη γένεση και την πορεία αυτής της διεθνούς συλλογικότητας. Το εγχείρημα ξεκίνησε το 2012, ύστερα από μια τετράγλωσση διεθνή πρόσκληση, με στόχο να καλυφθεί ένα κενό στην ακαδημαϊκή γνώση.
«Το έργο που πραγματοποιείται στο πλαίσιο του Transfopress εδώ και πάνω από δέκα χρόνια έχει, κατά τη γνώμη μου, συμβάλει σε μια ορισμένη ανανέωση της συγγραφής της ιστορίας του Τύπου και, κατ’ επέκταση, της πολιτιστικής ιστορίας. Συγκεκριμένα, συμβάλαμε στην αμφισβήτηση του εθνικού παραδείγματος που, για πάρα πολύ καιρό, κυριάρχησε στη συγγραφή της ιστορίας των μέσων ενημέρωσης», ανέφερε, μεταξύ άλλων, η ομιλήτρια.
Όπως σημείωσε, ακόμη και σε κράτη που συγκροτήθηκαν μέσα από μεταναστευτικές ροές, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Καναδάς, η Αυστραλία ή η Γαλλία, οι βασικές ιστορίες του Τύπου αγνοούσαν την ύπαρξη ξενόγλωσσων εκδόσεων. Με ένα ευέλικτο και αποκεντρωμένο σχήμα με έδρα το Παρίσι και συμμετοχή περίπου εκατό ερευνητών από περισσότερες από είκοσι χώρες, το Transfopress χαρτογραφεί διεθνώς αυτό το πολύμορφο υλικό.
Από τις ετήσιες συναντήσεις Rencontres Transfopress σε χώρες της Ευρώπης και της Λατινικής Αμερικής έως τις συνεργασίες με εμβληματικές βιβλιοθήκες, το δίκτυο αναδεικνύει τους μηχανισμούς κοινωνικής διαμαρτυρίας, τις στρατηγικές ένταξης και το αποτύπωμα των ανθρώπων που στήριξαν αυτά τα έντυπα. Παράλληλα, μέσα από πρόσφατες εκδόσεις, όπως το Paris, capitale polyphonique το 2025 και το La presse politique allophone το 2026, η συλλογικότητα δίνει βάρος στη διάσωση και την ψηφιοποίηση αρχείων που κινδυνεύουν με αφανισμό, ενώ προετοιμάζει τις επόμενες μεγάλες συναντήσεις στην Αθήνα το 2027 και στην Τύνιδα το 2028.
Ο ελληνόφωνος Τύπος στο Παρίσι του 20ού αιώνα
Στη δική του εισήγηση, ο ιστορικός Νίκος Πίτσος (Καθολικό Πανεπιστήμιο του Παρισιού / CHCSC / INALCO) έστρεψε το ενδιαφέρον στη μικροϊστορία και τη μακροϊστορία της ελληνόφωνης διασποράς στη γαλλική πρωτεύουσα. Επικαλούμενος τη χαρακτηριστική παρατήρηση του Θεόδωρου Σαλούτου το 1964, υπογράμμισε τη βαθιά ριζωμένη αναγνωστική κουλτούρα του ελληνισμού:
«Ο Έλληνας συγκαταλέγεται μεταξύ των πιο άπληστων αναγνωστών εφημερίδων στον κόσμο. Ακόμα κι αν δεν ξέρει να διαβάζει, θα βρει πάντα στο καφενείο κάποιον αρκετά μορφωμένο ώστε να του τη διαβάσει αντί για αυτόν».
Συνεχίζοντας την παράδοση του 19ου αιώνα, με σημείο αναφοράς το περιοδικό Αθηνά του 1819, ο Νίκος Πίτσος στάθηκε σε τρεις κομβικές στιγμές του 20ού αιώνα:
Η εφημερίδα Αγών (1925-1930): Υπό τη διεύθυνση του Λουκά Καστανάκη και με τη συμμετοχή προσωπικοτήτων όπως ο συνθέτης Πέτρος Πετρίδης, η εβδομαδιαία έκδοση κατέγραψε τη μεγάλη αύξηση του ελληνόφωνου πληθυσμού στο Παρίσι των années folles. Ενώ πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οι Έλληνες υπήκοοι και οι ελληνόφωνοι από την Τουρκία και άλλες περιοχές των Βαλκανίων υπολογίζονταν σε περίπου 5.000, το 1930 η ελληνόφωνη κοινότητα εκτιμάται σε 12.000-15.000 άτομα. Η άνοδος αυτή συνδέεται με τους περιορισμούς της αμερικανικής μεταναστευτικής νομοθεσίας του 1924 και τις γεωπολιτικές ανακατατάξεις μετά τη Συνθήκη της Λωζάνης το 1923. Ο Αγών λειτούργησε ως δίαυλος ενημέρωσης για τους ελληνόφωνους της Ανατολίας και τους πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη και τη Μικρά Ασία, ενώ κατέγραφε και την κοινωνική τοπογραφία της κοινότητας, από τους αστούς των δυτικών προαστίων έως τους φοιτητές του Καρτιέ Λατέν και τους εργάτες της Belleville.
Η εφημερίδα Ελευθερία (1939): Μετά τη διακοπή της κυκλοφορίας του Δημοκράτη, που είχε μπει στο στόχαστρο του μηχανισμού παρακολούθησης του μεταξικού καθεστώτος, η Ελευθερία ανέλαβε το 1939 τον ρόλο της ελληνικής αντιπολιτευτικής δημοσιογραφίας στο Παρίσι. Η εκδοτική της γραμμή εξέφρασε τη σύγκλιση αριστερών αντιδικτατορικών δυνάμεων με κεντρώες ρεπουμπλικανικές προσωπικότητες, όπως ο Σοφοκλής Βενιζέλος και ο Νικόλαος Πλαστήρας. Η κυκλοφορία της διακόπηκε πρόωρα, καθώς, μετά τις πιέσεις του μηχανισμού παρακολούθησης του καθεστώτος, ο Γάλλος υπουργός Εξωτερικών Georges Bonnet ζήτησε την έκδοση διατάγματος απαγόρευσής της.
Το περιοδικό Πορεία (1967-1971): Γεννημένο μέσα στο κλίμα των πρώτων αντιδράσεων των Ελλήνων φοιτητών στο Παρίσι, αμέσως μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου, το περιοδικό έγινε το βήμα της Ένωσης Ελλήνων Φοιτητών Παρισιού και υπόδειγμα εναλλακτικής τυπογραφίας με offset και Letraset. Μέσα από τις μαρτυρίες του τότε προέδρου του Συλλόγου, Νίκου Χατζηνικολάου, φάνηκε το κλίμα των «ατελείωτων και θορυβωδών γενικών συνελεύσεων», καθώς και ο ευρύτερος κύκλος Ελλήνων διανοουμένων που στήριξαν άτυπα το εγχείρημα, μεταξύ των οποίων ο Κώστας Αξελός, η Ελένη Γλυκάτζη-Αρβελέρ, ο Κώστας Γαβράς, ο Νίκος Σβορώνος, ο Κριστιάν Ζερβός και ο Γιώργος Κανδύλης. Η Πορεία λειτούργησε ως χώρος δημοσίευσης και κυκλοφορίας απαγορευμένων και λογοκριμένων κειμένων, ακολουθώντας ένα μοντέλο που παρέπεμπε στο tamizdat, αλλά και ως κόμβος διεθνών δικτύων αλληλεγγύης.
Ο γαλλόφωνος Τύπος στην Ελλάδα
Η καθηγήτρια Ιστορίας του Γαλλικού Πολιτισμού στο ΕΚΠΑ, Δέσποινα Προβατά, παρουσίασε την αντίστροφη διαδρομή: την παρουσία του γαλλόφωνου Τύπου στον ελληνικό χώρο από την εποχή της Επανάστασης έως τη δεκαετία του 1960, με περίπου 80 τίτλους. Όπως τόνισε, «σε αντίθεση με τις αποικιοκρατούμενες χώρες της Μεσογείου, όπου τα γαλλικά επιβλήθηκαν ως επίσημη ή δεύτερη γλώσσα, η παρουσία τους στην Ελλάδα αποτελεί προϊόν ελεύθερης επιλογής των εκδοτών, των δημοσιογράφων, των συντακτών και των τυπογράφων που επιδόθηκαν σε αυτό το εγχείρημα».
Η γαλλική γλώσσα, που έγινε υποχρεωτικό μάθημα στην ελληνική εκπαίδευση από το 1836, βοήθησε στη διαμόρφωση διαδοχικών γενεών αναγνωστών και μιας φιλογαλλικής πολιτιστικής κοινότητας. Οι εκδόσεις αυτές -είτε τα πρώτα επαναστατικά φύλλα, όπως το Telegrafo Greco στο Μεσολόγγι το 1824 και το L’Abeille grecque το 1828-1829, είτε τα ημιεπίσημα έντυπα της διοίκησης- υπηρέτησαν έναν διπλό στρατηγικό στόχο: «να κάνουν την Ελλάδα γνωστή στην Ευρώπη και την Ευρώπη στην Ελλάδα», ώστε η χώρα να γίνει αντιληπτή από την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη «όχι όπως οι εχθροί και οι συκοφάντες της την παρουσιάζουν».
Σε μεγάλες γεωπολιτικές καμπές -από τον Κριμαϊκό Πόλεμο με το Le Spectateur de l’Orient και την Κρητική Επανάσταση με το L’Indιpendance Hellιnique έως τον Μακεδονικό Αγώνα- ο γαλλόφωνος Τύπος λειτούργησε συχνά ως ανεπίσημος δίαυλος της ελληνικής διπλωματίας και προβολής των εθνικών θέσεων στην Ευρώπη. Ξεχωριστή θέση έχει η μακροβιότερη γαλλόφωνη έκδοση, Le Messager d’Athθnes (1875-τουλάχιστον 1967), που ιδρύθηκε από τον Αντώνιο Ζανετάκη Στεφανόπολι. Μετά τον θάνατό του, το 1913, τη διεύθυνση ανέλαβε η κόρη του Jeanne έως το 1950, ενώ η εφημερίδα συνέχισε να κυκλοφορεί και μετά τη μεταβίβασή της σε νέους ιδιοκτήτες. Αποτέλεσε σταθερό δίαυλο διαπολιτισμικών ανταλλαγών ανάμεσα στην Ελλάδα και τη Δύση.
Παράλληλα, εξειδικευμένα έντυπα -καλλιτεχνικά και φιλοτελικά, όπως ο Ερμής, λογοτεχνικά και πολιτιστικά, όπως το L’Hellιnisme contemporain, και οικονομικά, όπως το L’Ιconomiste- αποτύπωσαν τις μεταβολές της ελληνικής αστικής κοινωνίας, την ανάπτυξη της επιχειρηματικής τάξης και τον οικονομικό και πολιτιστικό εκσυγχρονισμό της χώρας. Η παρουσία τους συνδεόταν, ωστόσο, και με τη στρατηγική πολιτικής, οικονομικής και πολιτιστικής επιρροής της Γαλλίας στην Ελλάδα.
Η χθεσινοβραδινή εκδήλωση φιλοξενήθηκε στο Γαλλικό Ινστιτούτο, έναν χώρο άμεσα συνυφασμένο -όπως και το ιστορικό Λυσέ, το Γαλλικό Σχολείο που φέτος γιορτάζει 120 χρόνια ζωής- με την πολυπολιτισμική και πολύγλωσση Θεσσαλονίκη, όπως ανέφερε η υπεύθυνη Επικοινωνίας και Τύπου στο Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης, Βάσω Κουίδου, καλωσορίζοντας τους συμμετέχοντες στη συζήτηση.
Η συζήτηση έδειξε πως ο αλλόφωνος Τύπος -είτε πρόκειται για τους Έλληνες του Παρισιού είτε για τους Γαλλόφωνους της Αθήνας- δεν είναι απλώς μια υποκατηγορία της ιστορίας του Τύπου, αλλά ένα κοινό παρατηρητήριο της ευρωπαϊκής πολιτισμικής ιστορίας, όπου αποτυπώνονται οι γεωπολιτικές αναταράξεις, οι ιδεολογικές συγκρούσεις, η δυναμική της μετανάστευσης και το διαχρονικό πλέγμα των διακρατικών σχέσεων.
