«Ο θάνατός σου, Αγνή, έγινε διαβατήριο για μια ζωή αιώνια και καλύτερη», γράφει ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός για την Παναγία, η οποία, σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, «μετέστη προς την ζωήν» και τιμάται κάθε Δεκαπενταύγουστο ως η Κοίμηση της Θεοτόκου. Η υμνολογία της Εκκλησίας περιγράφει τη μετάστασή Της ως πέρασμα από την επίγεια ζωή στη θεία και αναλλοίωτη ζωή, με την προσμονή της συνάντησης με τον Υιό Της.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, μεγάλος θεολόγος και υμνογράφος της Εκκλησίας, παρουσιάζει τη Θεοτόκο όχι μόνο να δέχεται τον θάνατο, αλλά και να σπεύδει να συναντήσει τον Μονογενή Της, ζητώντας να δεχθεί ο Χριστός στα θεϊκά Του χέρια την ψυχή Της. Γράφει: «Στα χέρια Σου το πνεύμα μου, τέκνο μου, παραδίδω. Δέξου μου τη δική σου φίλη ψυχή, που άμεμπτη κράτησες. Σε Σένα και όχι στη γη το σώμα μου αφήνω. Φύλαξέ το σώο εκείνο το οποίο έκανες κατοικία, το οποίο διατήρησες παρθενικό και όταν γεννήθηκες. Πλησίον Σου πάρε με, για να κατοικήσω με Σένα και εγώ, με Σένα που είσαι των σπλάγχνων μου η φύτρα. Προς Σένα βιάζομαι να έλθω. Προς Σένα, ο Οποίος ήλθες και με επισκέφθηκες, χωρίς να χωρισθείς από τον Πατέρα Σου».
Με στοργή και τρυφερότητα περιγράφει και την υποδοχή της ψυχής Της από τον Υιό Της: «Έλα, ευλογημένη μου Μητέρα, να ξεκουρασθείς. Σήκω, έλα κοντά Μου, η ενάρετη μεταξύ των γυναικών, διότι ο χειμώνας, αφού παρήλθε, ήλθε η ώρα για να κόψουμε κλαδιά. Η ωραία κοντά Μου, και μώμος δεν υπάρχει σε Σένα. Η ευωδία των μύρων Σου ξεπερνά όλα τα αρώματα».
Στη συνέχεια, ο ιερός Δαμασκηνός απορεί για τη μετάστασή Της και γράφει: «Ω, πώς ο ουρανός υποδέχθηκε Αυτή που υπήρξε πλατύτερη από τους ουρανούς! Πώς δέχθηκε ο τάφος Αυτήν η οποία δέχθηκε τον Θεό! Ναι, Τη δέχθηκε, και Τη χώρεσε, διότι δεν έγινε πλατύτερη από τον ουρανό με τον σωματικό Της όγκο. Διότι πώς ένα σώμα τριών πήχεων, που όλο και φυραίνει, θα μπορούσε να ξεπεράσει το πλάτος και το μάκρος του ουρανού; Με τη θεία χάρη όμως ξεπέρασε κάθε ύψος και πλάτος, διότι το θεϊκό είναι πέραν από κάθε σύγκριση. Ω, το ιερό και θαυμαστό και σεβάσμιο και αξιοπροσκύνητο μνήμα».
Με την ίδια ευλάβεια, ο Ελληνισμός και η Χριστιανοσύνη απανταχού της γης στρέφονται προς την Παναγία, ζητώντας να τεθούν υπό τη σκέπη Της και να τιμήσουν την κοίμηση και τη μετάστασή Της στους ουρανούς. Στην Ελλάδα, οι Ορθόδοξοι Έλληνες γιορτάζουν με ιδιαίτερη ένταση τον Δεκαπενταύγουστο, το «Πάσχα του καλοκαιριού», προσκυνούν τις εικόνες Της και εναποθέτουν σε Αυτήν τις ελπίδες τους.
Η Κοίμησή Της δεν θεωρείται πένθιμο γεγονός, καθώς η Παναγία «μετέστη προς την ζωήν». Η επίγεια ζωή Της μεταστρέφεται σε χαρμόσυνη συνάντηση, με τη ζωή να θριαμβεύει, όπως σημειώνει και ο πρωτοπρεσβύτερος Αλέξανδρος Σμέμαν: «Ο θάνατος δεν είναι πλέον θάνατος. Ο θάνατος ακτινοβολεί αιωνιότητα και αθανασία. Ο θάνατος δεν είναι πλέον ρήξη, αλλά ένωση. Δεν είναι λύπη, αλλά χαρά. Δεν είναι ήττα, αλλά νίκη. Αυτά είναι όσα εορτάζουμε την ημέρα της Κοιμήσεως της Παναγίας Παρθένου, καθώς τα προεικονίζουμε, τα προγευόμαστε και τα απολαμβάνουμε από τώρα, στην αυγή της μυστικής και αιώνιας Ημέρας».
Για την Κοίμηση της Θεοτόκου δεν υπάρχουν πληροφορίες από την Καινή Διαθήκη. Η παράδοση τη γνωρίζουμε από διηγήσεις εκκλησιαστικών ανδρών, όπως οι Άγιοι Ιωάννης ο Θεολόγος, Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης, Μόδεστος Ιεροσολύμων, Ανδρέας Κρήτης, Γερμανός Κωνσταντινουπόλεως και Ιωάννης Δαμασκηνός, καθώς και από τα τροπάρια της εκκλησιαστικής υμνολογίας.
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, εκοιμήθη στο σπίτι του Ευαγγελιστή Ιωάννη, όπου διέμενε η μητέρα του Θεανθρώπου. Αφού Της έκλεισαν τα μάτια, οι Απόστολοι μετέφεραν το νεκροκρέβατό Της στον κήπο της Γεθσημανής, όπου και την έθαψαν.
Η Εκκλησία επικεντρώνει τη μνήμη της στην ουσία και στο νόημα του θανάτου Της, μνημονεύοντας εκείνην της οποίας ο Υιός, κατά τη χριστιανική πίστη, νίκησε τον θάνατο, αναστήθηκε εκ νεκρών και υποσχέθηκε την τελική ανάσταση και τη νίκη της αθάνατης ζωής.
Στην Κοίμηση αποκαλύπτεται το χαρμόσυνο μυστήριο αυτού του θανάτου και η εορτή γίνεται χαρά, επειδή η Παρθένος Μαρία είναι μία από εμάς. Έτσι, ο ίδιος ο θάνατος μετατρέπεται σε ζωή θριαμβεύουσα και στη γιορτή δεν υπάρχει ούτε λύπη ούτε μοιρολόγια ούτε στενοχώρια, αλλά μόνο φως και ζωή.
Η εκκλησιαστική υμνογραφία είναι πλούσια σε χαρακτηρισμούς και επαίνους για την Παναγία. Το μεγαλύτερο όμως εγκώμιο της Υπεραγίας Θεοτόκου είναι ο Ακάθιστος Ύμνος, που απογειώνει την υμνολογία στο πρόσωπό Της και ιστορεί με ποιητικό και λυρικό τρόπο όλο το σχέδιο της σωτηρίας.
Οι προσωνυμίες της Παναγίας είναι πολλές, καθώς η Μαριάμ έφερε στον κόσμο τον Σωτήρα των ανθρώπων, γι’ αυτό αποκαλείται Παναγία και Θεοτόκος. Υπάρχουν, όμως, και πλήθος άλλων ονομασιών, ανάλογα με τις ιδιότητες ή τα χαρίσματά Της, τον τόπο ή τον τρόπο εύρεσης της εικόνας, τον ναό, την τεχνοτροπία, τον εικονογραφικό τύπο, την παλαιότητα, την ομορφιά, τα εγκώμια ή τον χρόνο εορτασμού της.
Η εορτή τελείται κάθε χρόνο στις 15 Αυγούστου με το Νέο Ημερολόγιο και στις 28 Αυγούστου με το Παλαιό Ημερολόγιο. Στις άλλες ορθόδοξες και καθολικές χώρες τιμάται λιγότερο εμφατικά, αν και στις περισσότερες ο Δεκαπενταύγουστος είναι επίσημη αργία, όπως και στην Ελλάδα.
Οι προτεσταντικές ομολογίες αντιμετωπίζουν την Κοίμηση της Θεοτόκου ως δευτερεύουσα εορτή, επειδή δεν βασίζεται σε βιβλικές αναφορές. Η διαφορά αυτή φαίνεται και στη Γερμανία, όπου ο Δεκαπενταύγουστος είναι επίσημη αργία μόνο στα καθολικά κρατίδια του Ζάαρλαντ και της Βαυαρίας.
Στην Ορθόδοξη παράδοση υπάρχει νηστεία για τη συγκεκριμένη εορτή, η οποία καθιερώθηκε τον 7ο αιώνα. Αρχικά ήταν χωρισμένη σε δύο περιόδους, πριν από τη γιορτή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα και πριν από τη γιορτή της Κοίμησης της Θεοτόκου, ενώ τον 10ο αιώνα ενώθηκαν σε μία νηστεία 14 ημερών που αρχίζει την 1η Αυγούστου.
Κατά τη διάρκεια της νηστείας αυτής νηστεύεται το λάδι, εκτός από το Σάββατο και την Κυριακή, ενώ στη γιορτή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα καταλύεται το ψάρι. Την Κοίμηση της Θεοτόκου καταλύονται τα πάντα, εκτός αν η γιορτή πέσει Τετάρτη ή Παρασκευή, οπότε καταλύεται μόνο το ψάρι.
Στην Τήνο, όπου γίνεται το μεγαλύτερο προσκύνημα, ο εορτασμός της Παναγίας καθιερώθηκε με Βασιλικό Διάταγμα του 1836 να είναι οκταήμερος και να διαρκεί έως τα «εννιάμερα της Θεοτόκου», στις 23 Αυγούστου, όταν μπροστά στον επιτάφιο και την εικόνα ψάλλονται ύμνοι και εγκώμια μέσα σε κλίμα συγκίνησης.
Παράλληλα, στο νησί οι Έλληνες τιμούν και όσους χάθηκαν όταν οι Ιταλοί τορπίλισαν και βύθισαν την «Έλλη» στο λιμάνι ανήμερα της Παναγίας.
Στην Παναγία Σουμελά, σύμβολο της ποντιακής πίστης, πανελλήνιο προσκύνημα αποτελούν η εικόνα της Παναγιάς, έργο του Ευαγγελιστή Λουκά, ο σταυρός του αυτοκράτορα Εμμανουήλ Κομνηνού και το ιερό ευαγγέλιο του πατρός Χριστοφόρου, δώρο επίσης του αυτοκράτορα Δαυίδ του Κομνηνού.
Εκεί, στις πλαγιές του Βερμίου, χιλιάδες προσκυνητές, μαζί με εκπροσώπους Ομοσπονδιών και Ποντιακών Σωματείων από την Ελλάδα και το εξωτερικό, θα συμμετάσχουν και φέτος στις ιερές ακολουθίες και στις πολιτιστικές εκδηλώσεις.
Στην Πάρο γιορτάζει η Παναγία της Εκατονταπυλιανής. Ο ναός της, που έχει δύο ονομασίες, «Καταπολιανή» και «Εκατονταπυλιανή», βρίσκεται στην Παροικιά, την πρωτεύουσα του νησιού.
Σύμφωνα με την παράδοση, η Κατοπολιανή έχει ενενήντα εννιά φανερές πόρτες και η εκατοστή είναι κλειστή και αθέατη. Η πόρτα αυτή, όπως λέγεται, «θα φανεί και θα ανοίξει όταν οι Έλληνες πάρουν την Πόλη».
Άλλοι θρύλοι αναφέρονται στην Αγία Ελένη, η οποία, στον δρόμο για τους Άγιους Τόπους με σκοπό να βρει τον Τίμιο Σταυρό, έφτασε στην Πάρο και προσευχήθηκε σε μικρό ναό που βρισκόταν στη θέση της Εκατονταπυλιανής. Κατά την προσευχή της έκανε τάμα ότι, αν βρει τον Τίμιο Σταυρό, θα χτίσει στη θέση αυτή έναν μεγάλο ναό.
Η προσευχή της εισακούστηκε, βρήκε τον Τίμιο Σταυρό και, τηρώντας το τάμα της, ανήγειρε τον μεγαλόπρεπο ναό της Εκατονταπυλιανής, ο οποίος όμως στο μεγαλύτερο μέρος του καταστράφηκε, πιθανότατα από πυρκαγιά, και ανακατασκευάστηκε επί Ιουστινιανού, στα μέσα του 6ου αιώνα.
Φημολογείται επίσης ότι το τάμα της Αγίας Ελένης ολοκλήρωσε ο γιος της, Άγιος Κωνσταντίνος, αυτοκράτορας του Βυζαντίου, καθώς η ίδια δεν πρόλαβε.
Στην Κοζάνη, ιδιαίτερος είναι ο εορτασμός του Δεκαπενταύγουστου στο ιστορικό μοναστήρι της Παναγίας στο Μικρόκαστρο, του δήμου Βοΐου, όπου κάθε χρόνο χιλιάδες πιστοί προσκυνούν την εικόνα της Παναγίας, που χρονολογείται από το 1603, ενώ πρόσφατη έρευνα την τοποθετεί στον 13ο αιώνα. Πιστοί από όλη την Ελλάδα επισκέπτονται το μοναστήρι για να προσκυνήσουν την εικόνα Της.
Ξεχωρίζει και το έθιμο των «καβαλάρηδων της Σιάτιστας», που προσελκύει χιλιάδες επισκέπτες, καθώς ιππείς από τη Σιάτιστα και τη γύρω περιοχή φτάνουν στο μοναστήρι πάνω στα στολισμένα άλογά τους. Το πανηγύρι έχει ρίζες στην περίοδο της Τουρκοκρατίας, όταν ήταν μια ευκαιρία για τους σκλαβωμένους να δείξουν τη λεβεντιά και τον πόθο τους για λευτεριά, και έχει χαρακτηριστεί ως πανηγύρι λεβεντιάς και τόλμης.
Στο νησί του Παπαδιαμάντη, τη Σκιάθο, από το βράδυ της παραμονής γίνεται η έξοδος του επιταφίου της Παναγίας, υπό τη συγκινητική μελωδία των Εγκωμίων της Θεοτόκου που ψάλλουν όλοι μαζί οι Σκιαθίτες.
Στην Πάτμο, το νησί της Ορθοδοξίας, όπου βρίσκεται το ιστορικό Μοναστήρι της Αποκάλυψης, ο επιτάφιος περιφέρεται από τους μοναχούς στα σοκάκια του νησιού, ενώ οι καμπάνες ηχούν ασταμάτητα.
Στα Ζαγοροχώρια, που είναι γνωστά σε όλη την Ελλάδα για τα πανηγύρια του Δεκαπενταύγουστου, οι εκδηλώσεις στη μνήμη της Κοίμησης της Θεοτόκου διαρκούν τρεις ημέρες και προσφέρουν την ευκαιρία για τρικούβερτο γλέντι με παραδοσιακούς ηπειρώτικους σκοπούς.
Στη Θάσο, στο χωριό Παναγιά, μετά τη λιτάνευση της εικόνας, που συνοδεύεται από πολυμελή μπάντα, οι πιστοί συγκεντρώνονται στο προαύλιο της εκκλησίας και κάθονται στο γιορτινό τραπέζι με πατάτες, ρύζι και μοσχάρι στιφάδο.
Στη Λέσβο, η Παναγιά η Αγιασώτισσα προσφέρει ένα από τα ωραιότερα πανηγύρια του Ανατολικού Αιγαίου. Πολλοί προσκυνητές ξεκινούν από τη Μυτιλήνη και περπατούν 25 ολόκληρα χιλιόμετρα για να φτάσουν στον αυλόγυρο της εκκλησίας, όπου και διανυκτερεύουν, βιώνοντας στην Αγιάσο την ατμόσφαιρα ενός γνήσιου νησιώτικου πανηγυριού.
Στην Κάρπαθο, το νησί της Δωδεκανήσου, η Παναγιά στην Όλυμπο γιορτάζεται με τον πιο κατανυκτικό τρόπο. Οι λειτουργίες συνδέονται στενά με το πένθος για την Παναγία που «έφυγε», ενώ κορύφωση του εορτασμού είναι ο παραδοσιακός Κάτω Χορός, που ξεκινά από τους άντρες με σταθερό, αργόσυρτο βήμα και κατανυκτική διάθεση, για να ακολουθήσουν οι γυναίκες με τις εντυπωσιακές γιορτινές φορεσιές τους.
Στην Κεφαλονιά, κοντά στο χωριό Μαρκόπουλο, τα φιδάκια της Παναγιάς προσελκύουν κάθε χρόνο χιλιάδες προσκυνητές, που βλέπουν από κοντά ένα μοναδικό φαινόμενο. Κάθε 15 Αυγούστου μικρά άκακα φιδάκια εμφανίζονται στον τρούλο της εκκλησίας.
Σύμφωνα με τον μύθο, πρόκειται για τις καλόγριες ενός παλιού μοναστηριού που υπήρχε στην περιοχή, οι οποίες, για να μη βρεθούν στα χέρια των πειρατών, παρακάλεσαν την Παναγιά να τις μεταμορφώσει σε φίδια.
«Υπεραγία Θεοτόκε, σώσον ημάς».
